r^ 


Ex  Libris 
TIMOTHY  H.  REARDEN 

1839-1892 

CLEVELAND  •  OHIO 
SAN  FRANCISCO  •  CALIFORNIA 

Scholar  •  Poet  •  Jiirist 


c^Ttr^-^ 


^  /  *r^r  y 


c?>-  ^VsL> 


iS.    V    >^ 


G!FT  OF 
Anita  Cowles  Rearden 


l 


>!LS~ 


SELECM 


PROFANIS  SCRIPTORIBUS 

HISTORI^. 


qUIBUS    ADMISTA    SUNT 


TARIA  HONESTE  VIVENDI  PRJECEPTA, 


EX  nSDEM  SCRIPTORIBUS  DEPROMPTA. 


>     Prioribus  exemplar  emendatiusy  quantitate  syllabarum  justa  plenius 
notatum  j  atque  in  usum  discentium  melius  accommodatum 

JA.  ROSS,  A.  M. 

Mumaniorum  literarumt  nec  non  et  Grcecae  Lingua  in  Academia  Phit 
Professore. 


PHILADELPniA .- 

PRINTED  FOR  BENJAMIN  WARNER^ 

No.  171,  Market  Street. 

1819.      , 


J  /r(( 


EASTERJ\r  DISTRICT  OF  PEJ^WSTLVAmJ,  to  vrn : 

BE  IT  REMEMBERED,  That  on  the  sixteenth  day  of 

(L.  S.)      June,  in  the  forty-third  year  of  the  Independence  of  the 

United  States  of  America,  A.  D.  1819,  James  Ross,  of  the 

said  District,  haih  deposited  in  this  office  the  Title  of  a  Book,  the 

Tight  whereof  he  claims  as  Author,  in  the  words  following,  to  ivit : 

"  Selectae  e  profanis  Scriptoribus  Historise.  Quibus  admista  sunt 
varia  honeste  vivendi  praecepta,  ex  iisdem  Scriptoribus.  deprompta. 
Prioribus  exemplar  emendatius,  quantitate  syllabarum  justa  plenius 
notatum ;  atque  in  usum  discentium  melius  accommodatum  Ja  Ross, 
A.  M.  Humaniorum  literarum,  nec  non  et  Grsecae  Linguae  in  Acade- 
mia  PUil.  Professore." 

In  Conformity  to  the  Act  of  the  Congress  of  the  United  States,  in- 
tituled,  "  An  Act  for  the  encourag-ement  of  learning,  by  securing  the 
copies  of  maps,  charts,  and  books,  to  the  authors  and  proprietors  of 
such  copies,  during  the  limes  therein  inentioned." — And  also  to  the 
Act,  entitled,  "  An  Act  supplementary  to  an  Act,  entitled,  '  An  Act 
for  ihe  encouragement  of  learning,  by  securing  the  copies  of  maps, 
charts,  and  books,  to  the  authors  and  proprietors  of  such  copies  dur- 
ing  the  times  iherein  mentioned,'  and  extending  the  benefits  thereof 
to  the  arts  of  designing,  engraving,  and  etching  historical  and  other 
prints." 

D.  CALDWELL,   Clerk  ofthe 

Eastern  District  of  Pennsylvarua: 


PREFACE 


I  HAVE  made  use  of  all  the  ancient  profane  authors, 
Greek  as  well  as  Latin,  which  I  thought  might  contribute  to 
the  execution  of  my  design.  1  have  sometimes  even  blended 
them,  as  it  were,  together,  upon  the  same  fact  or  the  same 
maxim,  to  make  the  object  I  proposed  to  the  reader  the  more 
visible,  and  to  avoid  repetition.  I  have  generally  preferred, 
as  I  ought,  the  Latins  to  the  Greeks  ;  and  have  been  exact 
in  my  references  to  both,  that  those  who  would,  might  with 
ease  have  recourse  to  the  originals. 

If  I  have  often  abridged  hislorical  facts,  and  precepts 
of  morality,  it  was  to  retrench  what  appeared  less  agree- 
able  to  my  plan,  or  to  prevent  my  work  from  growing  too 
large. 

I  have  not  engaged  myself  in  reconciling  historians  with 
one  another,  in  relation  to  the  truth  of  a  fact,  or  its  circum- 
stances.  I  cite  my  authority  ;  that  ought  to  be  my  warrant, 
and  it  is  enough  for  me. 

I  scarce  any  where  pass  my  judgment,  or  make  re- 
flections  upon  the  passages  I  have  produced  in  this  work 
from  the  ancients,  leaving  thnt  care  to  the  masters,  who 
will  do  it  by  word  of  mouth  to  more  advantage  than  I 
could  by  writing.* 

Seneca,  the  philosopher,  abounds  with  maxims  and 
examples,  many  of  which  I  have  thought  proper  to  make 
^  use  of:  and  the  rather,  because  this  author  is  usually  not 
read  in  schools,  and  remains  unknown  to  scholars  the 
rest  of  their  lives.  It  is  true,  he  betrays  almost  always 
an  affectation  in  his  style ;  but  his  expression  is  short,  and 
his  thoughts  lively  ;  and  he  embellishes  his  discourse  with 
natural  comparisons  and  images,  which  entertain  the  ima- 
gination  :  so  that  with  the  alterations  I  have  taken  the  li- 
berty  of  making,  in  what  I  have  borrowed  from  him,  I 
hope  he  will  be  able  to  please,  and  be  intelligible  to  chil- 

*  Ifise  firacefitor  aliguid,  imo  multa  quotidie  dicat,  qux 
discifiuli  secum  audita  referant.     Senec.  Epist.  viii. 


uisv7m 


iv  PREFACE. 

dren,  without  any  prejudice  to  them.  I  do  not  imagine  I 
shall  lie  under  any  censure  for  having  turned  to  a  more  fa- 
vourable  sense,  certain  passapjes  of  this  author,  and  perhaps 
of  some  others  likewise,  with  a  view  to  render  them  proper 
for  youth.  We  meet  in  this  philosopher,  as  well  as  in  all  the 
Heathen  writers,  principles  of  morality,  which  ought  not  to 
be  instilled  into  Chrislians  without  some  correctives,  to  re- 
duce  them  to  that  standard  of  truth  which  our  religion  has 
taught  us.  i/i  therefore^  any  firmciples  of  the  Heathens 
%hould  be  found  in  this  book^  not  agreeable  to  the  doctrine  of 
the  gosfieltntfe  trust  the  fiiety  andvigilance  ofthe  masters  nviU 
tdke  care  to  observe  to  their  scholars  in  a  few  wordsi  in  ivhat 
particular  those  firincifiles  deViat e  from  it, 

There  have  been  Heathens,  who,  no  doubt,  persuaded 
that  it  was  reason  which  gave  man  his  distinguished  excel- 
lence  and  merit,  who  endeavoured  to  follow  it  on  many  occa- 
sions,  and  practised  in  several  moral  virtues.  But  beside 
their  want  of  knowledge  and  love  of  the  only  true  God,  and 
Jesus  Christ  his  Son,  the  only  true  foundation  of  solid  vir- 
tue ;  some  of  them,  who  passed  for  the  most  virtuous,  lie 
under  the  imputation  of  great  vices.  Therefore  we  are  far 
from  proposing  them  here  as  perfect  patterns.  We  report 
some  of  their  great  actions,  and  wise  sayings,  without  diving 
into  the  motives  of  either,  or  examining  what  inconsistencies 
thcy  have  falien  into  in  other  respects. 

It  would  not  be  improper  likewise  to  let  them  into  some 
lcnowledge  of  the  several  authors  they  translate :  telling 
them,  by  the  bye,  who  they  were  ;  in  what  age  they  lived  ; 
and  what  subjects  they  wrote  upon,  8cc.  It  is  a  great  degree 
of  learning,  which  costs  little  time,  and  is  sure  to  be  attend- 
ed  with  good  advantage. 

It  is  recommended  to  Teachers  to  set  their  pufiiis  to 
translate  a  certain  fiortion  of  this  Book  once  a  iveek — about 
ten  or  twelve  linesy  carefully  written  by  them  and  examiried 
by  their  teacher,  would  tend  considerably  to  their  imfirove' 


SCRIPTORES  PROFANI 

QUORUM    OPERA     HOC    LIBRO    CITANTUR    AB    AUCTORE 
HUJUS    PR-ffiFATIONIS    IGNOTO. 


^lianus. 

Antoninus  Pius. 

Arianus  in  Epicteto. 

Athenaeus. 

Aulus  Gellius. 

Aurelius  Vict. 

Cato  Dionysius. 

Cicero  Marcus  Tullius. 

Cornelius  Nepos. 

Diodorus  Laertes. 

Diodorus  Siculus. 

Florus  Annaeus  Lucius. 

Herodotus. 

Hesiodus. 

Hierocles. 

Homerus. 

Horatius  Quintus  Flaccus. 

Isocrates. 

Jamblii. 

Josephus. 

Justinus. 

Juvenalis  Decius  Junius. 

Livius  Titus  Patavinus. 


Martialis  Marcus  Valerius, 

Nicolas  Damascenus. 

Ovidius  Naso. 

Quintilianus. 

Phaedrus. 

Plato. 

Plautus. 

Plinius. 

Plutarchus. 

Polybius. 

Quintus  Curtius. 

Sallustius. 

Seneca. 

Simplicius. 

Stobaeus. 

Suetonius. 

Syrus. 

Tacitus, 

Terentius. 

Valerius  Publius. 

Vellcius  Paterculus. 

Virgilius. 

Xenophon. 


A2 


TO 

ALL  TEACHERS  AND  STUDENTS 

THROUGHOUT 

THE  UJ^ITED  STATES  OF  J^ORTH  AMEBICA. 


Mij  Dear  Friends^ 

The  Editor  of  this  Book^  Selectae  e  Profanls  Scrip- 
toribus  Historiae,  did  not  know  Mny  way  by  which  he 
could  better  promote  the  cause  of  classical  learning^  than 
by  employing  his  ability  and  attention  to  an  edition  ofit; 
luell  adapted^  as  hejudges^  to  the  accurate  instruction  of 
■the  youth  in  our  country, 

Surely  it  contains  many  excellent  sentijnents^  abound' 
ing  with  the  pithy,  sublime  sayings  of  the  greatest  an- 
cient  philosophers^  hoth  Greek  and  Roman;  and  there  is 
hardly  any  other  book^  better  adapted  for  the  proftable 
instruction  ofyouth  in  the  Latin  tongue, 

The  student^  who  is  learning  this  book^  cannot  but  lay 
up  a  very  considerable  stock  of  sound  morality  ;  whilst^ 
at  the  sarne  time^  he  is  acquiring  the  knowledge  of  Latin^ 
in  a  tract  and  course  the  most  delightful  and  engaging, 
It  is  well  worthy  of  being  wholly  read :  and  every  man 
ofletters^  who  takes  it  up^  and  opens  it^  in  any  part^  must 
be  highly  entertained  with  it, 

I  am^  very  respectfully^ 

Tour  obedient  and  hearty  friend^ 

JAMES  ROSS. 


INDEX. 


LIBER  PRIMUS.— DE  DEO. 
Caput     I.  CoNSENsus  populorum  omnium  probat  Deilm 

esse.  P<^S^  ^ 

II.  Agnoscimus  Deum  ex  operibiis  ejus.^  2 

III.  Natura  Dei  est  optima  et  praestantissima.         ib. 

IV.  Deils  regjit  ac  videt  cuncta.  4 
V.  Deus  colitur  et  placatur  pietate.  ^               ^     v    ^ 

VI.  Deiis  est  colendus  magis  pie,  quam  magnifice.  6 

VII.  Impii  non  placant  Deum  donis.  J     ^        '^ 
VIII.  Mens  bona  et  inventio  artium  veniunt  a  Deo.     8 

IX.  Templa  ad  augendam  pietatem  exstructa  sunt.  10 

X.  Tuta  et  honorata  inter  hostes  pietas.  ib, 

XI.  Publica  religio  privatis  affectibus  praelata.         1 1 

XII.  ImpiT  serius  ocyus  dant  poenas.  12 

XIII.  Quae  vota  facienda  sTnt  Deo.  14 

XIV.  Homo  praecipiium  opiis  DeT,  15 
XV.  Virtus  proprium  atque  unicum  hominis  bo- 

num.  16 

LIBER  SECUNDUS—DE  PRUDENTIA. 

Caput     I.  Inest    mentibus    insatiabilis    cijpiditas    veri 

videndi.  17 

II.  Scientia  pabiilum  animi.  ib, 

III.  Pertinax  labor  et  disciplTna  naturam  vTncunt.   18 

IV.  QuaesTta  vTtae  perTculo  scientia.  20 
V.  Doctus  indocto  mtiltiim  praestat.                         21 

VI.  Vir  doctiis  potius  non  Vult  ditescere,  quam  non 

potest.  22 

VII.  Ea  viatica  paranda  sunt,  quae  ciim  naufrago 

enatent.  25 

VIII.  Literae  ornamenta  hominiim  sunt  et  solatia.     24 
IX    Quae  in  scientiae  stiidio  sint  vTtanda.  26 

X.  Qui  recte  vTvit,  is  scientiam  utilem  et  necessa- 

riam  est  adeptiis.  28 

XI.  Natura  tam  docere  ciipimiis,  quam  discere,      ib, 
XII.  Siultiim  est  ea  docere  caeteros,  quae  ipse  ex- 

pertiis  non  es,  30 

XIII.  Etiam  senT  discere  decortim  est.  31 

XIV.  Honos  doctis  habittis.  3o 


viii  INDEX. 

XV,  Modestia  conjuncta  cum  doctrina.  36 

XVI.  Non  refert  quam  multos,  sed  quam  bonos  li- 

bros  habeas  ac  le.^as.  ib, 

XVII.  Bibliotheca  ad  publTcum   et  privatum  tisum 

compaietur,  non  ad  ostentationem.  38 

XVIII.  Memoria  augcturcura,  negligentia  intercidit.  40 

LIBER  TERTIUS.^DE  JUSTITIA, 
Caput     I.  JusTiTiA  omnium  regina  virtutum.  43 

II.  Honiinem  justum  esse  gratis  oportet.  44 

III.  OmnT  ratione  rolenda  et  retinenda  justitia  est.  45 

IV.  Communi  utilitati  consiilere  debemiis.  47 
V    Ipsa  peccandi  voluntas  peccatum  est.  49 

VI.  Qui  soio  meiu  a  peccato  abstinet,  non  est  in- 

nocens.  50 

VII.   Oderunt  peccare  boni  virttitis  amore.  51 

VII 1    Ea  sola  utiiia  sunt,  quae  justa  et  honesta.  52 

IX.  QuT    adipTscT    veram   gloriam   volet,  justitix 

fungaiur  officiTs.  54 

X.  Quod  tibj  fieri  non  vTs,  alterT  ne  feceris.  55 

XI.   Injuriam  patT  satius  est  quam  facere.  56 

XII    Quod  meum  non  est.  redeat  ad  doniinum.        57 

XIII.  VerbTsnon  minus  quam  factis,  fit  injuria.         ib, 

XIV.  Ex  omnT  vTta  simulatio  dTssimulatioquc  tol- 

lenda  est.  58 

XV,  ImprobT  hominis  est  mendacio  fallere.  60 

XVI.  In  vitio  est,  quT  non  obsTstil,  sT  potest,  inju- 

riae.  62 

XVII.  Inhunianum  verbiim  est  ultio.  63 

XVIII.  InjiiTiae  beneficiTs  vTncuntiir  speciosius  quam 

miitiio  o<iio  pensantiir.  65 

XIX    Justitia  vTctrix  odiT  67 

XX.  Utilitas  ex  inimTcTs  capienda.  68 

XXI    A  ITtibiJS  est  abhorrendiim.  69 

XXII.  Paci  conbiilendiim   nec  bella  acerbe  gerenda.     70 

XXI II.  Justiiia  hostes  vincerc  lIo  iosius  quara  armis.  71 

XXIV    Etiam  hosti  fides  servanda.  73 

XXV.  Jiisjurandiim  colito.  75 

XXVI.  ServTs  imperare  moderate  laus  est.  77 

XXVII.  Dominorum  benignltas  in  servds.  79 

XXVIII.  Servorum  in  dominos  fTdes.  82 

XXIX.  Omnes  omnium  caritates  patria  complectitur.  83 

XXX.  Dulce  et  decorum  est  pro  patria  mori.  84 


INDEX.  ix 

XXXI.  Deciorum  pro  patria  devotiones.  86 

XXXII.  Divitise  in  patriam  impensse.  ^  87 

XXXIII.  Ininiicitiae  publicae  utilitatis  causa  depositse.  ib, 

XXXIV.  Patriae  Irasci  nefas  est.  88 
XXXV.  Fundamentum  est  omnium  virtutum  pietas  in 

parentes.  89 

XXXVI.  Patres  a  ITberis  perTculo  ITberati.  9 1 

XXXVII.  Pietas  ITberorum  in  matres.  93 

XXXVIII.  ParricTdium  scelerum  omnium  maximum  est.  96 

XXXIX.  Nihil  dulcius  hominum  generi,  qu^m  ITberT.    97 

XL.  LTberT  patrise  causa  bene  instituendi.  98 

XLI.  Maxinia  debetiir  puero  reverentia.  99 

XLII.  Saiubriter  institiii  plurTmiim  prodest  in  reli- 

quam  vTtam.  100 

XLIII.  Veterum   Rdmanorum  in  educandis   pueris 

disciplTna.  102 

XLIV.  Publicse  utilitati  plurlmum  prosunt  qui  jii- 

ventutem  erudiunt.  -    105 

XLV.  Et  praeceptores  et  studia  amet  adolgscens.       ib, 

XLVI.  Sit  gratus  erga  MagTstriim  dTscipulus.  107 

XLVII.   Praeceptor  nec  habeat  vitia,  nec  ferat,  110 

XLVIII.  Parentum  adversus  filios  severitas.  112 

XLIX.  Parentum  amor  in  ITberos.  116 

L.  Sua  sunt  conjiigibus  munia  assTgnata  d  na- 

tura.  117 

LI.  MaiTiorum  amor  in  ux5res.  118 

LII.  Uxorum  constans  amorin  maritos.  118 

LIII.  Conjugis  delectus  ex  moiibus  fiat.  121 

LIV.  Magna  sit  inter  fratres  concordia  et  benevo- 

lentia.  123 

LV.  Nisi  in  bonTs  amTcitia  esse  non  potest.  127 

LVI.  AmTcitia  sublata,  omnis  est  e  vTta  sublata  jii- 

cunditas,  128 

LVII.  In  eligendTs  amTcTs  cautio  est  adhibenda.        129 
LVIII.  AmTcus  amTcum  non  minus  dTligat,  quam  se 

Tpsum.  130 

LIX.  AmTcitia  uniis  fit  ex  pluribus.  131 

LX.   AmTco  omnia  credenda.  132 

LXI.  Res  turpes  amTciim  non  rogemus,  nec  facia- 

miis  rogalT.  ib, 

LXII.  Veritas  et  fides  in  amTcitia  retineantiir.  133 

LXIII.  Omnia  possidentibus  saepe  amicus  deest.         135 

LXIV.  Veros  amlcos  reparare  difficTle  est.  136 


X  INDEX. 

LXV.  AmTci  thesauri  regum  sunt.  137 

LXVI.  AmTcus  certus  in  re  inceria  cernitur.  138 

LXVII.  Vulgare  amTci  nomen,  sed  raia  est  fides.        140 
LXVIII.  Nihil  est  naturae  homTnis  accommodatius  be- 

neficentia.  •  141 

LXIX.  Muhas  cautiones  habeat  BenefTcentia.  144 

LXX.  BenefTcia  alTa  alTos  decent.  145 

LXXI.  Beneficia  quaedam    paiam    danda,   quaedam 

clam.  146 

LXXII.  Tarde  benef acere  nolle  est.  147 

LXXIII.  Quas  dederis,  solas  semper  habebis,  opes.  ib, 

LXXIV.  Non  quTd  detur  refert,  sed  qua  mente.  148 

LXXV.  STnt  gratuita  Deorum  exemplo  beneficTa.  150 

LXXV^I.  NuUum  officTuin  referenda  gratia  magis  ne-    . 

cessarTum  est.  151 

LXXVII.  OffTcia  etiam  ferae  sentTunt.  153 

LXXV^III.  Ingratus  animus  omnium  odTo  damnatus.       156 

LXXIX.  Quos  expeiTmiir  ingratos,  ipsT  facTmiis.  ib. 

LXXX.  Ingraii  ingratos  aequo  animo  feramus.  158 

LIBER  QUARTUS.— DE  FORTITUDINE. 

Caput     I.   Animi  fortTtudo  duplex.  159 

II.  Bellicae  fortiiudTnis  exempla.  ib, 

III.  Fortitudo  domestica  non  est  inferTor  milT- 

tarT.  164 

.IV.  Imperare  sTbi  maxTmiim  imperium  est.  167 

V.  Vitiorum  irrTtamenta  sunt  fiigTenda.  168 

VI.  AngiistT   ariimi  est   amare    divTtTas,  magni 

contemnere.  170 

VII.  Quotj  satis  est  cui  contingTt,   nihTl  amplTiis 

optet  171 

VIIL  OptTniiis  quisque  Graecorum  pauperrimiis.   174 
IX.  Parvo  contentiis  sapTens,   paupertatem  non 

tTniet.  176 

X.  DTvTtiae  atqueotium  pestes  vTrtiitTs.  177 

XI.  Vera  bona  virtus  et  (loctrina.  179 

XII.  Cavenda  est  glorTae  ciipTdTtas,  neque  Tmpe- 

ria  expetenda  180 

XIII    Hoc  est  regnare,  nolle  regnare,  cum  possTs.    183 
XIV.  Gloriae  et  famae  jactura  facTenda  estpublTcae 

liiilTtatis  causa.  185 

XV.  Mortem  ac  dolorem  contemnere  fortTs  animl 

est.  186 


INDEX.  xi 

XVI    Non  quam  diu,  sed  quam  bene,  vTxeris,  re- 

fert.  _       ^188 

XVII.  Mortem  aequo  animooppetit,  qui  bene  vTxit^  189 
XVIII.  Humatio  contemnenda  in  nobis,  non  negii- 

genda  Tn  nostrls  .  192 

XIX    Tollatur  fortunae  dTscrimen  Tn  morte.  193 

XX.  VTiofortitei   ferendus  cst  dolor.  194 

XXI.  Dolorem  ferri  fortUer  posse,  multorum  ex 

empla  docent.  ^95 

XXII.  Quae  dura  sunt.  fiunt  leviora  patTenlTru  198 

XXllI    AlTorum  respTce  incommoda,  ut  mitius  feras 

tua  199 

XXIV.  Ira  furor  brevis  est.  ^  201 

XXV.  NThil  mTnusquam  Trasci  punTentem  decet     202 

XXVI.  Ne  TiumTcis  quidem  Tras<:endum.  203 

XXVII.  Ira  suHmpoiens  ei  pertinax.  204» 

XXVIII.  CircumscrTbencla  niultis  modTs  Ira  est.  205 

XXIX.  ImTtanda   muitorum    Tn    su.i.ma    potentia 

lenitas.  .  207 

XXX.  MTnTaiTs  rebQs  exa^perari  insanTa  est.  209 

XXXl    Lingua  dilTi^entissTnie  continenda.  210 

XXXlI.  Quanto  superTores  sumiis,  tanto  nos  submTs- 

sTus  t>eramus.  '  211 

XXXTII.   Ne  assentatoiTbus  patefaciamus  aures.  213 

XXXI V.  Fortis  et  constantTs  anTmi  est  non  periur- 

bari  Tn  rebus  asperis.  217 

XXXV.  VTrT   boni   nati   sunt  Tn  exemplar,    et    eos 

sTbi  piaeparat  Deus.  218 

XXXVI.  Prseciara  est  unTversae  vTtae  aequabilTtas.         219 

LIBER  QUINTUS.— DE  TEMPERAN-flA. 

Caput     I.   Ratiojje  duce  per  totam  vTtam  eundiim  est.  221 
II.  In     sedatione   perturbationiim   auTmi    vTta 

beata.  222 

III.  Malias  beatae  vTtae  judex  popiilus.  223 

IV.  Corporl  indulgendum,  non  st  rviendiim.         225 
V.  Cibus  et  potiis  desTderio  condTuntiir.  226 

VI.  DTsce  parvo  esse  contentiis,  227 

VII.  PlatonTcae  et  Syracusanae  mensae.  228 

VIII.  ConvTvTa  Lacedaemoniorum.  229 

IX.  Castit^ata  corporis  olDesTtas.  230 

X,  CorporTs  voluptas  non  est  digna  hominTs 

praestantia.  23 1 


sii  INDEX. 

XI.  Corpus  et  animum  ad  patient^am  exercer^.  233 

XII.  Bons  valetudinis  mater  est  frugalitas.  234 

XIII.  Omne  vhium  ebrietas  et  incendit  et  detegit.  236 

XIV.  Coercendus  luxus.  et  coienda  frugalUas.  238 
XV.  Nihil  est  agricuitura  melius,  nihil  dulcius, 

nihii  homine  libeio  dignius.  241 

XVI.  Omnes  corpoiis  motus  decorum  teneant.  243 
XVII.  A  forma  removeatiir  ornatiis  non  digniis 

viro.  ib. 

XVIII.  E  speciilo  consilium  ad  quaedam.  245 

XiX.  In  vestuu  mediocriias  5ptima  246 

XX.  Nihil  olere  satiOs  est  quam  bene  olere.  248 

XXI    Dormi  quantiim  satis  est.  249 

XXlI.  Nemo  fere  saltat  sobrius,  nisi  forte  insanit.  251 

XXIII.  Musicae  magna  vis  in  utraniqiic  partem.  252 

XXIV.  Bonis  moribiis  damnosum  est  desidere  in 

spectacui5.  254 

XXV.  Subdiicendiis  popiilo  est  tener  animiis.  256 

XXVI.  Est  adoJescentia  majores  natu  vereri.  257 

XXVII.  Vir  bonus  aspectus  et  cogitatus  emendat.  259 

XXVIII.  Muita  nobis  aiioriim  juiiicio  etexemplo  f^- 

cienda  aut  corrijenda  sunt.  260 
XXIX.  Adolescentia  in  iabore  ei  patientia  est  exer- 

cenda.  261 

XXX.  Pliira  audiamiis,  loquamur  pauca.  264 

XXXI.  Adolebcentium  liidis  intersint  majores  natu.  266 

XXXII,  In  lCido  ac  joco  modiis  retinendiis.  268 

XXXIII.  Est  cui  magno  constitit  dicteriiim.  270 

XXXIV.  Facete  dlcta  aut  facia.  271 
XXX^V^.  Excitatiir  laude  aemiilatio.  275 

XXXVI.  Famae  consiiiendiim  est.  277 

XXXVII.  Viveiitin  publico.  278 

XXXVIII.  VTtae  geniis  eiigere  res  difficillrma.  280 
XXXIX.  MagTstratiis  non  suTs,  sed  civium,  commo- 

disconsulat.  281 

XL.  Varia  eoriim,  quT  aliis  praesunt,  officia.  284 

XLI.  Judicis  est  in  causTs  semper  verum  sequi.  287 
XLII.  CTves  Maj^Tstraiibus  pareant,  MagTstraius 

le^ibiis.  290 
XLIII.  VitiobT  prTncipes  plus  exemplo  quam  pec- 

cato  nocent.  294 

XLIV.  Patientia  decori  est,  sl  salutaris  sit.  297 


SELECT^ 

E 

PROFANIS  SCRIPTORIBUS 
HISTORIJE. 


LIBER  PRIMUS. 

DE  DEO. 
CAPUT  I. 


l 


Consensus  populdrum  omnium  probat  Deum  esse. 

Animal  nullum  est  praeter  homlfnem,  quod  habeat  notlf- 
ttam  alTquam  Dei.  At  inter  homines  gens  nulla  est  tam 
fera,  qu3e  non  scVat  Deum  esse  habendiim  euamsi  igno- 
ret  qualem  habere  deceat.  Quoniam  veio  in  le  omni 
constnsTo  firma  gentium  omnium  est  vox  naturae,  et  ar- 
gumentum  vetTtatTs  ;  confTtendum  est  numen  aliquod  di- 
vinum  esse.  Cicero  1  De  legib.  «.14.  1  Tuscul.  n,  43, 
44. 

2.  Consuetudo  disputandi  contra  Deos  est  mala  et 
impTa,  sTve  Td  fit  serio,  slve  sTmulate.  Itaque  cun  Prota- 
goras  sophTsta  maxTtnus  temporibus  siiTs,  posuTsset  Tn 
princTpTo  Hbri  cujusquam)  se  dubitare  an  Dii  esstnt ;  jussQ 

B 


Atheniensium  eKterminatus  est  ex  urbe  eorum  atrjue  agro, 
librique  ejus  combusti  sunt  in  conciSne.  Ferunt  quoque 
talentum  argenti  fuTsse  propositum  praemium  ei  qui  illum 
occTdTsset.  Sic  etiam  dubitatio  de  Diis  non  potuit  pcenam 
effugere.  Seneca  jSfiist.  117.  Cicer.  2,  De  nat,  «.62.  1 
I)e  nat,  n.  29.  63.  Diod.  Sic.  l.  xiii., 

CAPUT  II. 

Agnoscimiis  Deum  ex  operibiis  ejiis. 

1.  Quis  est  tam  vecors,  qui,  \:um  suspexerit  in  coe- 
lum,  non  sentiat  Deum  esse?  Cicero  1  Tusc.  n,  70.  De 
arusfi.  res/i.  n.  19.  2  De  Dimn.  n.  148.  2  Denat.  15,  et 
90. 

PulchrTtudo  mundi,  ordo  rerum  coelestium,  conver- 
sio  solis,  lunae,  sTderumque  omnium,  indicant  satis  a- 
spectu  ipso  ea  omnia  non  esse  fortuTta :  et  cogunt  nos 
confiteri  naturam  esse  aliquam  praestantem  aeternamque, 
quae  sit  admiranda  humano  generi.     Ibid. 

2.  Quemadmodum,  si  quis  venerit  in  aedes  aliquas, 
aut  in  gymnasium,  vTderitque  ibi  distinctionem  rerum 
omnium,  ordinem,  disciplTnam  ;  intelliget  aliquem  esse 
profecto,  qui  praesit,  et  cui  pareatur;  sic  si  quTs  intuea- 
tur  mdtus  perpeiiios  et  certos,  vicissitudines,  ordines  re- 
rum  ccElestium  tot  tantarumque  ;  necesse  est  ut  fatea- 
tur  haec  cuncta  gubernari  a  mente  aliqua.  Cum  autem 
nec  mens  nec  potestas  humana  possit  hoc  efficere  ;  Deus 
tinus  potest  esse  architectus  et  rector  tanti  operis  ac  mii- 
ntris.     Ibid. 

.       GAPUT  III. 

Ncitura  Dei  est  optlma  et  prastantisslma. 

1.  Sententire  veterum  philosophorum  de  natura 
Dei  fuerunt  variae  atque  inter  se  dissidentcs ;  quas  lon- 
gum  ac  difficile  esset  dinumeiare.  Natura  duce  intellii;e- 
bant  Deum  esse :  sed  non  conveniebat  inter  ilios.  quid 
Deus  esset.  Ilaqiie  cum  tyrannus  Hiero  qusesivTsset  e 
Siraonide,  non  solum  poeta  suavi,  ver\jm  etiam  vTro  doc- 


(     3     ) 

to  s£ipienteque,  quid  Deus  esset;  posttilavit  sibi  diem 
unum  ad  dellberandum.  Cum  idem  quaeieretu»  postndie 
ex  eo,  petivit  biduum,  et  ddnceps  s^pius  duplicavit  nu- 
merum.  Admirans  Hiero  lequTsTvit  cur  tta  faceret : 
Quia,  inquit,  res  videtur  mihi  tantd  obscurtor,  guanto  di- 
utiiiseam  considero.  Cicer,  1  De  nat,  n.  121.  Idid.  n.  4,  5. 
Ibid.  «.60.  *  ^  . 

2.  Si,  cum  intramus  templa,  solemus  esse  compo- 
sTtT  animo,  habitu,  incessuque  :  si  accessuri  ad  sacrifi- 
cTum,  submTtlimus  vultum,  aptamiis  toevam,  et  studemus 
omni  modo  significare  modestiam  ;  debemus  quoque  dis- 
piitare  verecunde  de  natura  Deorum,  ne  affirmemus  ali- 
quTd  temere.      Seneca  Quast.  7.  c   30. 

Non  possumus  loquT  recte  de  numine  dTvTno,  nisi 
sTmus  illustrati  lumTne  ejus.  Nam  numen  dTvTnum  est 
fons  lumTnTs,  sTciit  et  bonitatis.  Jamblic,  de  myster.  c 
18. 

3.  Deus  non  potest  intellTgi  alio  modo,  nisT  mens  quse- 
dam  ITbera,  segregata  a  materia,  omnia  sentiens  et  mo- 
vens.     Simfilic.  in  Epict, 

Quid  interest  inler  naturam  Dei,  et  nostram  ?  Pars 
melTor  nostri  tst  animiis :  in  illo  pars  nulla  extra  animum, 
totus  est  ratTo  Effugit  oculos,  vTsendiis  est  cogitalTone 
Cicer.    1.    Tusc.  n.  66.   Sentc.    1  Qucest.  firafat.  7.   c.  30. 

4.  Quomodo  possumus  inteirigere  Deum,  nisT  sem- 
piternum  ?  Natura,  quae  dedit  nobTs  notionem  Deoriim, 
insculpsit  quoque  in  mentibus,  ut  credamus  eos  (esse)  cEtCr' 
nos  et  beatos  Thales  interrogatiis,  quTd  essct  Deus  ?  Quodf 
inquTt,  caret  tnitto  et  fine,  Cic.  1  De  -nat,  n.  25.  <?;  45. 
Diog.  Laert.  in   Tlial. 

5.  NThTl  efet  quod  Deus  non  possTt  effTcere,  et  quT- 
dem  sTne  labore  ullo.  EienTm  tit  membra  hominum  mo- 
ventiir  mente  ipsa  ac  voluntate,  sTne  contentTone  uUa  ; 
sTc  omnTa  possunt  fierT,  moveri,  rautari,  numine  Deorum. 
Cicer.  3.  De  nat.  n.  92. 

6.  Quocumque  flexeris  te,  habebTs  TbT  Deum  occur- 
rentemtibi:  nThTl  vacat  ab  illo,  ipse  implet  opus  suum. 
Senec    4.  Benef.  c.  8, 

7.  Commoda  quTbus  utTmur,  Iu3?  qui  fruTmur,  spTrT- 
tiis  quem  ducTmus,  dantur  nobTs  et  impertTuntiir  a  Deo. 
Ctc.  pro.  jRos. 

Dii  fundunt  mtinera  sTne  intermissTone  diebiis  ac  noc- 
tibiis.      Beneficia    illoriim    nunc    offeruntiir     ultro,    nunc 


(     4     ) 

dantur  orantibiis.  Quis  est  qui  non  senserit  munificen- 
nam  Deorum  ?  Nenrio  est  expers  beneficiorum  ccelestium  : 
nerno  est,  ad  quem  non  aliquid  manaverit  ex  fonte  illo 
benignissTmo.     .4m.n.  131.  Senec.     A- Benef»  c^  iii.  4. 


CAPUT  IV. 
Deus  regit  dc  videt  cuncta. 

1.  Mundus  administratur  providentia  Deorum,  iidem- 
que  consijiunt  rebiis  humanls,  nec  solum  universis,  veriim 
ciTam  singuITs.     Cic.  1  Divin.  n.\\7. 

•Hoc  sit  persuasum  homTnibus  omnibus,  Deos  esse 
dominos  ac  moderaioies  rerum  omnTum,  et  ea,  quae  ge- 
rantur,  gei  i  numine  ac  judTcTo  eorum  :  eosdem  intueri, 
quali  mente  quTsque  sTt,  et  habere  rationem  piorum  atque 
impTorum.  Si  mentes  fuerint  imbutce  his  opTnTonTbiJs, 
mettis  supplTcii  divmi  revocabit  multos  a  sceleie.  2  De 
leg.  n.  15. 

'  2.  Ne  qiiTs  piitet  se  lucraii  quTcquam,  si  non  habebit 
alTquem  conscTum  delicti  siiT,  Nam  ille,  Tn  ciijiis  con- 
spectu  vivTmiis,  scTt  omnTa.  Patemus  Deo:  approbemiis 
nos  el.     Senec.  apud  Lactant.  l.\\. 

Vivendum  est,  tanquam  vivamiis  Tn  conspectu  om- 
«ium  :  cogTtandiim  est,  tanquam  alTqiiTs  possTt  inspTcere  Tn 
pectus  intimijm  :  et  potest.  Nam  quTd  prodest  alTquTd 
esse  absconditum  hominibus  ?  NThTl  clausum  est  Deo  : 
interest  animis  nostris,  et  intervenTt  cogTtationTbus  mediTs, 
imo  nunquam  discedit.     Stnec.  Epist,  83. 

Qui  credTderit  Deum  inspTcere  cuncta,  non  peccabit 
neque  clanculum,  neqiie  aperte.     Democrat.  sentent, 

3.  Cum  Thaies  interrogaretur  an  facta  homTnum  fal- 
lerent  Deos  :  lUos  ne  cogitata  quidem  failunt^  inquTt.  Ad- 
moiiuTt  nos  hoc  responso,  ut  vellemus  habere  non  sdliim 
manus  puias,  sed  etTam  mentes,  cum  numen  cceleste  adsTt 
cogitationTbus  nostris  secretis.  Sextus  PythagorTcus  dixit 
sTmTli  sententia  :  ./igens  injuste  nequaquam  latebis  Deum^  et 
ne  cdgita?is  quidem.     Valer.  l.  iii.  c.  2.     Sexti  sentent. 


(  o 

CAPUT  V. 
Deus  colitur  et  placdtur  pietate, 

1.  Prima  officia  debentur  Diis  immortalibus,  secun- 
da  patriae,  tertia  parentibus,  deinceps  gradatim  reliquis. 
Cic.  2.   Offic.  n.  ult. 

Tria  sunt  colenda  maxime  jiivenTbus,  Dii,  parentes, 
leges.     Stobaus  Sertn.  l. 

Vir  bonus  est  summse  pTetatis  erga  Deos:  Ttaque  sus- 
tinet  anTmo  aequo  quicquTd  acciderit  ei.  Scit  enim  Td  acci- 
disse  leye  divina,  qua  unTversa  re^^untur.     Senec.  Efi.  76.  ^ 

Pietate  adversus  Deos  sublata,  fTdes  etTam,  et  socTe- 
tas  humani  generis,  et  excellentissTma  virtus,  justitia, 
tollTtur.     Cic.  \.  JVat.  n.  4.  2  De  leg.'n.  17. 

Debemus  colere  Deos.  Cultus  autem  Deorum  op- 
timus  est,  ut  veneremur  semper  eos  mente  pura,  inte- 
grav  incorrupta.  Deus  habet  locum  nullum  in  terra  gra- 
tiorem  anima  pura.  Non  templa  sunt  struenda  illi  e 
saxis  congestis  in  altTtudinem :  est  consecrandus  cuique 
in  suo  pectore.  Hieroc.  in  Pyth,  carm.  Senec.  afiud 
Lact.  l.  vi. 

PTetas  et  sanctitas  efficTet  Deos  placatos.  C"c,  2. 
Offic.  n.W. 

2.  Animadverto  Deos  non  tam  Isetari  precTbus  ado- 
rantium  concinnatis  arte  et  cura  quam  illorum  innocentia 
et  sanctTtate  1  et  eum  csse  gratiorem  DiTs,  qui  intulerit 
delubris  eorum  mentem  puram  et  castam,  quam  illum, 
qui  cum  carmTne  meditato  accesserit.     Plin.  in  Paneg, 

Deus  colTtur  non  corporibus  opTmTs  taurorum  con- 
trucTdatTs,  non  auro,  non  argento,  non  stTpe  infusa 
in  thesauros ;  sed  voluntate  pia  et  recta.  Itaque  boni, 
sunt  religiosi  etTam  oblato  farre  ac  farina :  mali  contra 
non  effugTunt  impietatem,  quamvis  cruentaverint  aras 
multo  sanguTne.     Senec.  Efi.  116.   1  Benef.  c,  6. 

FacTto  sacra  DiTs  caste  et  ptire  pro  facultate,  atque 
placa  eos  et  quando  ieris  ciibTtum,  et  quando  tempus 
matutinum  venerit,  ut  sint  anTmo  benevolo  in  te,  Hesiod, 
Oper.  ver.  336. 

B2 


(     -6     ) 

CAPUT  VI. 
Deus  est  colendus,  magis  pie,  quam  magnijict. 

1.  Homines  adeant  caate  dd  Deos,  adhibeant  t-ietatem^ 
ambveant  bfies  Significat  haec  lex  probitatem  esse  gra- 
tam  Dils,  et  suroptum  esse  removendiim  ab  eorun^  cultu. 
Cum  enim  paupertas  debeat  esse  probro  nemini  inier  ho- 
■mines,  non  est  arcenda  ab  adytis  Dcorum.  Praesertim 
cum  nihil  sit  fiiturum  minus  j^ratum  ipsi  Deo,  quam 
vTam  ad  colendum  se  et  placandum  non  patere  omnibus. 
Cic.  2.  Leg.  n.  19.  25. 

Ciim  Socrates  faceret  sacra  tenuTa  de  facultatibus 
exTguis,  piitabat  se  non  prsestare  minus,  quam  eos  qui 
de  raagnis  opibus  caederent  hostias  multas.  Etenim  aie- 
bat  non  decere  Deos,  ut  gauderent  potius  sacrificiis  mag- 
nis,  quam  exTguis :  quTa  cum  scelesti  sint  plerumque 
ditiores  vTris  bonis  torum  sacrificia  futura  essent  accep- 
tiOra.  Itaque  existTmabat  sacra  illa  et  munera  esse  max- 
Tme  grata  Diis,  quae  offerrentur  ab  hominibus  maxTme 
pTis.      Xenoph.  l  Memor. 

2.  Apud  veteres  Romanos  Dii  colebantur  magis  pie, 
quam  magnTrTce,  placabantque  eos,  eo  efficaclus,  quo 
simpITcTus,  ex  libanientTs  victus  sui,  farre  et  sale.  Liviusy 
l.  iii.  c.  57.    Valer.  l.  ii.  c.  1. 

L.  PapyrTus  imperator  adversus  Samnites  dimTcatu- 
Tus  fecit  yotum  Jovi,  si  viclsset,  pocillum  vini.  ImagT- 
nes  fictTles  Deorum  erant  tum  laudatissTmaE  :  nullae  confi- 
ciebantur  ex  auro,  nullae  ex  argento.  Nec  deinde  rempub- 
licam  poenTiiiit  eorum  qui  coliierant  Deos  tale».  Quippe 
JupTter  vTdebatur  esse  magis  propitius,  cum  statuae  ejus 
fingerentur  ex  argilia,  non  vero  conflarentur  ex  auro  ST- 
mulacra  Deorum  li^mea  aut  fictilia,  sunt  dTcata  Romae  in 
templTs  usquead  Asiam  devictam,  unde  luxuria  invasit  ur- 
bem.     Flin.  l.yXv.  c.  13    Juven.  Sat.yii,  116. 

3.  Alexander  magniis  dicTtiir  coluisse  magnifice  Deos 
u  pueritia.  Ciim  aliquando  facTens  sacrum  injecisset  ma- 
lubus  ambabus  thura  Tn  ignem ;  LeonTdas  paedagogus 
ejus  :  j^dbiebis^  inquTt,  sJc  cum  subegeris  regibnes  eds,  ubi 
thura  nascuntur.  Interea  utere  parce  firasentibus.  PostSa 
Alexander,  Arabia,  regione  thurTfera  redacta  Tn  ditionem 


(  7  ) 

suam ;  memor  reprehensionis  olim  factae  a  Leonida,  misit 
ei  thura  multa,  odoresque  alios,  admonuitque  nc  vellet  post- 
hac  esse  parcus  in  hononbus  Deorum.     Flut,  in  Alex, 

CAPUT  VIL 

Impii  non  placant  Deum  donis* 

Impii  audiant  Platonem,  quT  vetat  dubitare  qua  mente 
Deus  sTt  fiiturus  in  eos  ;  cum  vir  nemo  probus  velit  donari 
se  ab  improbd.     Cicer.  2.  Leg,  n.4>\. 

Jucundum  non  esset  viro  proho  accipere  dona,  quae 
non  ig;noraret  dari  animo  malo.  Si  pietas  adsit,  nihil  non 
potest  esse  gratum  Deo  :  contra  autem,  si  desit.  HierocL 
in  Pyth.  Carm. 

Scelesti  indiicunt  in  animum  suum,  se  posse  placare 
Jovem  donls  et  hostiis  ;  at  perdunt  operam  et  sumptum. 
Plaut.  in  Rudente. 

Bias  navitrabat  aliquando  cum  impiis :  quum  vero, 
tempestate  exorta,  navis  quaterttur  fluctibus,  illique  in- 
vocaient  Deos:  Silete.  inquTt,  ne  Dii  audiant  vos  navigarc 
in  hdc  navc.  Idem  respondit  nihTl  homini  impio  percon- 
tanti  quid  esset  pietas.  Cumque  ille  sciscitaretur  causara» 
silentii:  Taceo^  inquit,  guia  quaris  de  rebus  nihil  fiertinen- 
tibus  dd  te       Diog      Laert,  in  Bian. 

2.  Puras  Deus,  non  plcnas,  aspicit  manus.    P.  Syrust 

Mentes  Deorum  possunt  placari  pietate,  et  religione, 
et  precibus  justis,  non  superstitione  contaminata,  neque 
hostiis  cxsis  ad  perficiendum  scelus.  Cicer.  firo  Cluent, 
n.  194. 

^schlniis  dicit  apud  Terentium  patri:  Pater,  tu 
comprecare  Deos  potius,  quam  ejjjo  Nam  certo  scio  eos 
obtemperaturos  tibi  ma^is,  quod  es  vir  melior  muh5,  qu^m 
ego  sum.     Terent.  Adelph.  act.  iv.  sc.  5. 

Cuhus  primiis  Deorum  est.  credere  [eo«  esse']  Deos. 
Deinde,  scTre  eos  esse  qui  praesident  mundo,  qui  ge»unt 
tutelam  ^eneiis  humani,  curiosi  sint^ulorum.  VTs  propi- 
tiare  Deos  ?  Esto  boniis.  Quisquis  imitatus  est  eos,  satis 
coluit.     Senec.  Ep.  95. 

Ille  honorat  Deum  optime,  quT  facit  mentem  suam 
similem  Deo,  quanium  potest  fieri.     Sexii  sentent. 


(  «  ) 

DiITgje  Deum  plus  quam  ammam.  Si  non  dilTgis 
Deum.  non  TbTs  ad  Deum.  Non  amabTs  autem  Deum, 
nisi  habueris  Tn  te  alTquid  sTmile  Deo.     Ibid, 

Conandum  est,  ut  efficiamur  sTmiles  Deo,  quantum 
ITcet  homTni.  Homo  autem  efficTtur  sTmTlis  Deo  prudentia, 
justTtia,  sanctitate.     Plato  in  Thttet, 

CAPUT  VIII. 

Mens  bona  et  inventio  artium  veniunt  a  Deo» 

1.  Virtus  non  advenit  a  natura,  neque  a  doctrina, 
scd  a  numTne  divino.  Natura  non  dat  virtutem.  Nasci- 
mur  quTdem  ad  hoc,  sed  sTne  hoc.  Plato  in  Menon.  Senec. 
Efi.  90. 

Nemo  vTr  boniis  est  sTne  Deo.  An  potest  alTquTs  ex- 
surgere  supra  fortunam,  nisi  adjutiis  ab  illo  ?  Ille  dat  con- 
sTlia  magnifTca  et  erecta  :  ille  habTtat  in  unoquoque  vTro- 
rum  bonorum.  Si  videris  hominem  interrTtum  periculis, 
intactum  ciipTditatibus,  felicem  inter  adversa,  placTdum  Tn 
tempestatibus,  despTcientem  quasT  ex  loco  siiperiore  hu- 
mana  omnia  ;  nonne  admiraberis  eum  ?  Nonne  dlces: 
Virtus  illd  est  niajor  et  attior.corfiusculo,  in  quo  est ;  vls  di- 
vina  descendit  illuc.     Sen.  Ep.  41. 

Si  quTs  est  anTmo  excellente,  et  moderato ;  si  cjuTs 
rldet  quicquid  cseteri  moi  tales  timent  aut  optant ;  coelestis 
potentTa  a^Ttat  eum  ac  reglt,  res  tanta  non  potest  stare  sTne 
adniTniculo  numTnis. 

Itur  ad  astra  fruf^alitate,  temperantia,  fortTtudine, 
aliisque  virtutTbiis.  Dii  non  sunt  fastidTosi,  non  invTdi. 
Admiitunt  nos,  et  porrTgunt  manum  ascendentibiis.  Imo 
Deus  venit  ad  homines,  et  Tn  homTnes  Mens  bona  nulla 
est  sine  Deo.      Efi.  73 

2.  P.  Scipio  Africaniis  mhTl  coepTt  priusquam  sedTsset 
dTutissTme  in  cella  Jovis,  quasT  accTperet  inde  mentem  di- 
vinam,  et  con&ilia  salutaria  reipublTcae.  Piopterea  solTtus 
erat  ventTtare  in  Capiiolium  ante  diluciilum.  Victor,  De  vir, 
ill.  c.  49.     ji.  Gellius,  l.  vii.  c.\. 

Cicero  Tn  oraiione  pr5  Sylla  palam  praedTcat»  consT- 
liup^>  patriae  servandae  fuisse  injectum  sTbT  a  DiTs.  cum 
CatTlTna  conjurasset  adversus  eam,  O  DiT  immoriaies ! 
Vos  profecto  incendistis  tum  anTmum  meum  ciipTditate  con- 


(     9     ) 

servandae  patria.  Vos  avocastis  me  a  cogitationibus  omnibus 
caeterTs.  et  convertistis  ad  salutem  unam  patriae.  Vos  deni- 
que  praetulTstis  menti  meae  clarissimum  iumen  in  tenebris 
tantTs  errotis  et  inscientiae  Tribuam  enim  vSbTs  quae 
sunt  vestra  Nec  vero  possum  dare  tantum  ingenio  meo, 
lit  dispexerim  sponte  mea  in  tempestate  illa  turbulentTs- 
sima  reipublTcae,  quTd  esset  optTmum  factu.     Ib.  n.  40. 

NThTl  insolens  tt  gloriosum  exTit  unquam  ex  ore  Ti- 
moleontTs;  qui  quTdem  cum  audiret  lauries  suas  praedTcarT, 
nunquam  dixTt  alTud  quam  se  habere  atque  agere  gratias 
maxTmas  DiTs,  quod  ciim  statuTssent  ITberare  Siciliam  a 
domTnatu  tyrannorum,  voluTssent  se  potissTmum  esse  du- 
cem  hujus  operTs.  Putabat  enim  nThTl  reriim  humanarum 
agT  sTne  numTne  Deorum.     Corn.  JVefios  in  Timol.  c,  4. 

3.  QuidquTd  bonT  egeiTs,  piita.  acceptum  esse  a  DTTs ; 
TnquTebat  Bias.      Diog.  Laert.  in  Bian, 

M.  AntonTnus,  in  ITbro  de  vTta  sua  agTt  gratTas  DTTs 
verbls  multls,  quod  dederint  sTbT  saepTus  raonita  et  adjii- 
menta  ad  instTtviendam  vTtam  sapienter  ;  quod  eripuerTnt 
se  et  juvenem  et  senem  ab  occasionibus  multis  peccandi ; 
quod  concesserTnt  bonos  parentes,  praeceptores,  amTcos. 
M.  Ant.  l.  i.  c.  \7. 

Cum  dTvTtiae  soleant  afferre  homTnibus  aut  amorem 
voluptatTs,  aut  anTniT  superbiam  ;  opus  est  homTnT  auxTIio 
dTvTno,  ut  raodestTam  colat.     Excerfi.  Nic.  Damas. 

Credendiim  est  nemTnem  vTroiiim  bonorum  talem 
fuTsse,  nTsT  adjiivante  Deo.  Et  nemo  unquam  fuTt  vTr 
magniis  sTne  afflatu  alTquo  dTvTno.  Cic.  2.  De  nat,  n, 
165. 

ST  mens,  vTrtiis  fTdes,  concordia  Tnest  Tn  genere  hu- 
mano;  unde  haec  poliierunt  defliiere  Tn  terras,  nTsT  a  svi- 
perTs  ?     Ibid.  n.  79. 

4.  Cura  priscorum  Tn  invenTendo,  benignTtas  Tn  tra- 
dencio,  cst  doniim  Deorum.  Si  quTs  forte  credit  illa  p6- 
tuisse  excogTtari  ab  homine,  intellTgit  ingrate  muiiera 
Deoiiim.     Flin.  l.  xxvii  c.  1.  2. 

Ne  dixerTs  illa,  quas  invenimus,  esse  nostra,  SemT- 
na  artium  omnium  insita  sunt  nobis,  et  Deus  njagTster  ex; 
occuito  aciiTt  et  excTtat  ingenia.    Scnec,  4.  Benef,  c.  6. 


(      10     ) 

CAPUT  IX. 

Templa  ad  augendam  pietatem  exstructa  sunt. 

Censeo  deluhra  esse  excitanda  Dus  in  urbibus.  Nec 
sequor  magos  Persarum,  quorum  consilio  Xerxes  dicitur 
inflammasse  templa  GraecTse.  Indignabantur  quippe  in- 
cludi  parietibus  Deos  quibus  omniaj  deberent  esse  paten- 
tia  ac  llbera  quorumque  hic  mundus  omnis  esset  tem- 
pliim  et  domiis.  GrsBci  et  Rdmani  melius  sensere  ac  fe- 
cere :  qui,  licet  agnosceient  divTnum  numen  esse  ubique 
diflfusum,  tamen,  ut  aui^eivnt  pietatem  nostram  in  Deos, 
voluerunt  illos  incolere  easdem  urbes,  quas  nos.  Affert 
enim  hsec  opinio  religionem  utilem  civitatibus.  Siquidem 
bene  dictum  est  a  Pythagora  doctissinio  vir5,  pietatem  et 
religionem  maxime  versari  in  animis,  cum  rebus  divTnis 
operam  damus  in  templis,  cerncntes  simulacra  Deoium. 
Cic.  2.  Leg.  n.  26. 

Thales,  qui  fuit  unus  e  sapientibus  illTs  septem,  dixit, 
pportere  homines  existimare  Deos  omnia  cernere  ;  Deo- 
riim  omnia  esse  plena :  iit  ubique  tam  sancte  casteque 
agerent,  quam  si  in  fanTs  essent  maxime  religiosis. 

•Olim  tanta  reverentia  praestabatur  templTs,  iit  in  iTs 
excreare  aut  mungere  nefas  esset.  Arrianua  in  Efiict.  L 
iv.  c.  11. 

CAPUT  X. 

Tuta  et  honorata  inter  hostes  pietas. 

1.  Ciim  Galli,  capta  urbe  Roma,  Capitolium  obside- 
rent,  et  intenti  essent  ad  id,  ne  quis  hostium  posset  eva- 
dere;  juvenis  Romanus  convertit  in  se  cTvium  atqiie  hos- 
tium  admTrationem,  Sacrificium  erat  statum  pjenti  Fa- 
bi«  in  colle  QuirTnali,  Ad  quod  faciendum  ciim  C.  Fa- 
bius  Dorso  descendisset  e  Capitolio  ferens  sacra  manibus  ; 
per  medios  hostes  transiit :  et  nihil  motus  voce  cujus- 
quam  et  minTs,  ip  Qui'Tnalem  collem  pervenit.  Ibi  om- 
nibus  rebus  peractTs  solemniter  regressiis  est  via  eadem 
qua    Tverat,    similiter    constanti    vultu   graduque,  sper^ns 


.  (  11  ) 

Deos,  quorum  cultum  ne  in  mortis  quidem  periculo  deseru- 
iss  5  futurf)s  ess-  sibi  piopitios.  Et  quidt uj  pietas  ejus 
tutv-  fuit  ab  hostibus.  re«iiitqu  in  Capitoiiuin  ad  suos  in- 
coiumis,  Gallis,  aut  attonitis  miraculo  jiiveniiis  au.lacia, 
aut  aiotis  religione ;  cujus  negligen»  non  erat  gens  illa. 
Liivius^  l.  V.   c.  46. 

2.  Cum  Camilliis  pergeret  ad  delendam  urbem  Veios, 
deciniam  partem  prsedae  voverat  Apollini.  UrbS  capta  ac 
di»rpia,'ut  ITberaretui  eo  voto,  senatus  misit  na^e  tres 
letiatos,  qui  ferrent  Delphos  pateram  auream,  donum 
ApoilinT  Hi  excepti  a  Lipaensibus  pTratTs  haud  procul 
freto  Siciilo,  devecti  sunt  Liparas  Mos  erat  civitatTs  ptse- 
dam  dTvidere,  velut  partaw»  publico  jatiocinio  Forte  eo 
anno  erat  in  summo  map:ist(  atu  Timaaitheus  quTdam ; 
vir  similio  Romanis  quam  suTs ;  qui  et  legatos  et  Deum, 
cui  mittebatiir  donum,  revtritus  ipse,  multitudinem  quo- 
que  justa  religione  iniplevit:  ad(iu?:it  in  publicum  hosp?- 
tium  legatos,  prosecutus  est  66s  etiam  cum  pjaesidio 
navium  Dclphos,  et  inde  reduxit  Romam  sospites  Sena- 
tus  hospitium  propterea  cum  ilio  institui  voluit,  donaque  el 
publice  sunt  data.     Livius,  l.  v.  c.  2 1  et  28. 

CAPUT  XI. 

Publica  religio  privatis  affectibus  pralata, 

Ciim  Galli  ad  Romam  ferro  et  igne  vastandam  ac- 
celerare  dTcerentiir,  et  nulla  spes  esset  urbem  posse  de- 
fendi ;  multi  Romanorum  per  agros  dilapsi  sunt,  multi 
urbes  peiierunt  fTniiimas,  asportantes  quaBcumque  habebant 
pretiosTssima      Liv.  l  v.  c.  40 

Interim  virgines  Vestales,  omissa  rerum  siiarum 
cura,  ciim  consullfissent,  quae  sacra  secum  ferenda  essent, 
et  quae  relinquenda,  quia  vTres  deerant  ad  ferenda  om- 
nia  ;  defoderunt  in  loco  sacro  quaedam  condita  in  doliolTs ; 
alia  ferenies,  onere  inter  se  partito,  ingressae  sunt  viam 
quae  diicebat  ad  Janiciilum.  Eas  ciim  conspexisset  AlbT- 
niis  e  plebe  Roniana  homo,  plaustro  conjiigem  ac  liberos 
vehens  inler  caeiei  am  turbam  quje  urbe  excedebat ;  ratus 
est  irreligiosum  esse  sanctas  virgines  pedibiis  Tre,  por- 
tanies  manibus  sacra  popiiii  Rornani,  se  vero  ac  siios  in 
vehTciilo  conspicT.     Itaque  statim  omTsso,  quod  inceperat, 


(     12     )   .      • 

itinere,  descendere  uxorem  ac  liberos  jussit,  virgin^s 
sacraque  in  plaustrum  impostiit,  et  pervexit  Caere,  quo 
iter  erat  VestalTbus.  Adeo  tunc  in  ultimo  etia-n  casu 
relit^io  publica  antecellebat  prlvatis  afFectibus,  salvumque 
erat  discrimen  rerum  divinarum  et  humanarum.  Florus, 
/.  i.  c.  13. 

CAPUT  XII. 

Jmpii  serius  ocyus  dant  pcenas. 

1.  Dionysius  major,  Siciliae  tyrannus,  ut  crudelita- 
tem  exerciiit  in  siios,  sic  fuit  impius  in  DSos  fQrtis  et 
cavillationibus.  Ciim  in  fanum  Jovis  venisset,  detraxit 
ei  aureum  amicuium,  quo  fuerat  a  tyranno  Gelone  exor- 
Xiatus  :  atque  in  eiim  etiam  cavillatus  est,  dicens:  Matdte 
grave  esse  aureum  amiculum^  hieme  frtgidum,  Eique  lane- 
um  pallium  injecit,  quod  dicebat  aptum  esse  ad  omne 
tempus.  Idem  ^sculapio  barbam  auream  demi  jussit: 
Meque  enim^  inquiebat.  CQnvenit^  barbdtum  esse  Jilium^ 
cum  tn  omnibua  fanis  fiater  ?jus  j^fiollo  imberbis  sit.  Fano 
quodam  expilato  navigabat  Syracusas ;  et  cum  secundis- 
sime  cursum  teneret:  Ftdetisne,  inquit,  amici.  qudm 
hond  ndvigdtio  defur  sacrilegls  d  Dtis  immortdlibus?  Non 
exsolvit  quidem  statim  Dionysius  debita  impietati  suppli- 
cia :  at  postea  insidiis  suorum  oppressus,  interfectus  est. 
DTvina  enim  ira  plerumque  lento  graflu  procedit  ad  vin- 
dictam  suT,  tardilatenjque  supplicii  gravitate  compensat. 
Cic.  1  De  nat    n.  38.     Just,  l.  xx  c,  5.      Valer.  l  i.  c.  1. 

2.  Ciim  e  Sicilia  rediens  Pyrrhiis  rex  EpTri.  classe 
praelerveherfetur  Locros,  thesauros  fani  ProserpTnae  spo- 
liavit,  et  peciinia  in  naves  iraposita,  ipse  terra  est  profec- 
tiis  QuTd  ergo  evenit  ?  Classib  ejus  postero  die  laceiata 
est  foedissima  tempestate,  omnesque  naves,  quoe  sa  ram 
peciiniam  habebant  ejectae  sunt  in  litora  Locrdriim  Qua 
tanta  clade  edoctus  tandem  rex  esse  Deos,  jussit  peciini- 
am  omnem  conquTsTtam  referri  in  thesauros  Proserpinae. 
Nec  tamen  unquam  postea  quicquam  prosperi  evenit  eT : 
pulsusque  ex  Italia,  ignobilT  morte  occubiiit,  cum  temere 
noctu  ini<  essiis  esset  Argos  Lancea  prTmiim  leviier 
vulne*atus  fuerat  a  jiivene  quddam  ArgTvo.  Matrem 
habetfat  hic  anum  pauperciilam?  quac  inter  alias  miiiieres 


(     13     ) 

spectans  prcelium  e  tecto  domus,  quum  videret  Pyrrhum 
ferri  toto  impetu  in  auctorem  vulneris  sui ;  timens  vTtae 
filii,  protinus  tegiilam  corrTpuit  et  utraque  manu  libra- 
tam  demisit  in  caput  regis.  Quo  vulnere  dejectus  ex 
equo  Pyrrhus,  a  Zopyro  quodam  est  obtruncatus.  Liv,  /. 
xxix.  c.  18.     Plut.  in  Pyrrho. 

3.  Longo  post  tempore  Q.  Pleminius  praepositus 
praesidio  Romanorum  in  urbe  L5crorum,  cum  a  sacrojum 

«•  spoliatione  non  abstinuTsset,  et  eosdem  Prost^rpiJiae  the- 
sauros  dTtipuTsset,  quos  5lTm  Pyrrhus ;  ex  senilluscon- 
suUo  praeidr  et  legati  L5cros  missi,  praecipiiam,  ut  man- 
datum  erjt,  curam  reliirTonis  habuete.  Omnem  enim 
sacram  pecuntam,  quae  apvid  PleminTum  et  milites  eiut, 
Tn  thesauris  Dtse  reposuerunt,  cum  ea  quam  duplam 
Roma  attulerant  ac  pTaculilre  sacrum  fecerunt.  Ipse 
Pleminius,  aiuea  a  suTs  hostilTter  laceratus,  et  naso  ^uri- 
busque  mutilatis,  prope  exanimis  relictus,  Romam  missus 
est,  causam  dicturus.  Sed  ante  causae  dictiorjtm  teterri- 
mo  genere  morbi  in  carcere  est  consumptiis.  Idv,  l,  xxi;:, 
c.  19,  21.  ra/2.  9.     Valer  L\i   c.l 

4.  Xerxes  ante  navale  proelTum,  quo  victtis  est  a 
ThemTstocle,  mTserat  quaiuor  miliia  armatorum  Del- 
phos,  ad  dTripiendum  templum  ApollTnis,  quasT  gereret 
belliim  non  tantum  cum  GiaecTs,  sed  eiTam  cum  DTis  im- 
mortalTbus.  Quas  manus  tota  deleta  est  imbrTbus  et  ful- 
minTbus  :  iit  intellTgeret  quam  nuUas  essent  hominum  vTres 
adversum  Deos.     Justin.  l.  ii.  c.  12. 

5.  Contra  Agesilaiis,  rex  Lacedaemoniorum,  mag- 
nam  tempITs  reverenttam  habiiit.  MaxTma  laus  fuit 
victorias,  quam  de  AthcniensTbus  et  Boe5tis  apud  C6r5- 
neam  adeptus  est,  quod  antetiiiit  irae  relTgionem.  Cum 
enim  plerTque  ex  fiiga  se  \\\  templiim  Mincrvae  conjecis- 
sent,  et  quae  eretur  ab  eo  quTd  hls  vtllet  fTeri ;  eos  vetiiit 
vioiari ;  etsi  alTquot  vulnet  a  acceperat  Tn  proelTo,  et  Tratii? 
vTdebatur  omnibus  qui  adversiis  se  arma  tulerant.  Neque 
soiiim  in  GraecTa  sancta  habiiit  templa  Deoruiri,  sed  eiiam 
apiid  barbar5s  summa  reiigione  omnia  simiilacra  atqiie 
aras  conservavit.  Sic  Alexander  magniis,  cum  Thebas 
everteret,  non  cst  oblTtiis  pietatTs  erga  Deos ;  sed  cavit 
summo  stiidTo  ne  Deoium  aedes.  et  alTa  sacra  loca  viola- 
rentur.  In  cxpedTtionc-  quoque  AsiatTca  cum  a  Persis 
repeteret  poenas,  abstTniiit  a  locTs  omnibus  quae  DTis  dicatae 

C 


(     14    ) 

crant :  quamvis  Persae  hoc  potTssimum  injQrias  genere 
ssBviissent  m  GraecTa.  Corn,  Kefi.  in  JgesiL  c.  4.  Poiyb. 
L  V. 


CAPUT  XIII. 

Q,ua  vota  facienda  sint  Deo. 

1.  Deum  roj^a  bonam  mentem,  bonam  valetudinem 
^nimi,  deinde  corporTs.  Quidni  tu  hacc  vota  saepe  facias? 
ScTto  te  esse  omnibus  cupTditatibus  ITberum,  cum  eo  per- 
veneris,  ut  Deum  nihil  roges,  nisT  quod  rogare  possTs 
palam.  Quanta  nunc  dementia  est  multorum  hominum  ! 
Insusurrant  DTTs  vota  turpissTma:  sT  quTs  admoverit  au- 
rem,  conticescent ;  et  quod  scTre  homTnes  nolunt,  De§ 
narrant.  Tu  sTc  vTve  cum  homTnTbus,  tanquam  Deus 
vTdeat ;  sic  loquere  cum  Deo,  tanquam  homTnes  audTant. 
Scnec.  £/2.  10. 

Paedalii,  gens  IndTca,  nihil  alTud  petebant  a  Diis  quam 
justTtTam.     Exc  A^ec.  Damas. 

DTcebat  ApollonTus  has  tantum  preces  esse  profunden- 
das  ab  homTne  accedente  ad  Deorum  templa  :  O  Bii,  gux 
mihi  co7iveniunt  firastate.     Philost.   1.  i.  c.  2. 

2.  SScrates,  qui  fuit  quasT  quoddam  terrestre  6ra- 
culum  humanae  sapTentiae,  arbTtrabatur  nThil  ultra  peten- 
dum  esse  a  DTTs,  quam  iit  bona  trTbuerent :  cum  TT  soli 
scTrent,  quTd  unicuique  esset  ulTIe  ;  nos  autem  plerumque 
ea  expeteremus  votis,  quae  foret  melTus  non  impetrasse. 
EtenTm  involuta  densissTmis  tenebrTs  mens  mortalium 
effundit  sese  Tn  caecas  precationes.  DTvTtias  appetit,  quae 
fuerunt  multis  exTtio  ;  honores  concupTscTt,  qui  complures 
pessumdederunt :  splendTda  conjugTa  sollTcTte  quaeiTt,  quae 
ut  alTquando  illustrant,  Tta  nonnunquam  fundTtus  domos 
evertunt.  DesTnat  tandem  stulte  inhiare  TTs  rebus,  quae 
multorum  maloium  causa  saepe  sunt,  seque  totam  per- 
n^Tttat  arbTtrio  Deorum :  quTa  qui  trTbiiere  bona  solent, 
etTam  clTgere  aptissTma  possunt.      Valer.  l.  vii.  c.  2. 

PermTttes  ipsTs  expendere  numinibus,  quid 
Conveniat  nobTs,  rebusque  sTt  utTIe  nostris. 
Nam  pro  jucundTs  aptissima  quaeque  dabunt  Dii. 
Carior  est  illTs  homo,  quam  sTbi,  &c. 

Juven.  Sat,  x.  ver.  347. 


(      15      ) 

Laudabat  Socrates  has  antiqui  poetae  preces :  0  Jupi- 
ter^  ed  gua  bona  sunt^  nobis  orantibusy  aut  non  orantibus, 
tribuc  :  gua  verd  mdidj  etiam  orantibus  ne  concede.  Plat. 
in  Alcib.  2. 

CAPUT  XIV. 

Ilomo  pracipuum  opus  Deu 

1.  Animal  hoc  providum,  sagax,  memor,  plenum 
consiliT,  quem  vocamus  hommem,  generatum  est  a  sQ- 
piemo  Deo  praeclara  quadam  conditione.  Soliim  est  enim 
ex  tot  animantium  geneiibus  partireps  rationis  et  cogita- 
tioiiis,  cum  caeiera  sint  omnia  expertia.  Quid  est  autem 
ratione  praestantius  ?  Quae  ciim  adolevU  et  perfccta  est, 
nominatur  rile  sapientia.      Cicer.  1  J.eg.  n.  22,  27. 

Propter  ingeneratam  homVni  a  Deo  rationem,  est  ali- 
qua  ei  cum  Deo  siniiiiludo,  cognatio,  societas.  Itaque 
ad  commodVtates  homVnum  tantam  rerum  ubertatem  na- 
tuia,  hoc  est  Deus,  larglia  est,  lit  ea,  quse  gignuntur, 
ineriio  videantiir  donata  nobis  esse  consulto,  non  autem 
nata  fortuuo  Artes  praeterea  innumeiabiles  lepertae  sunt, 
docenle  natura :  quam  imilata  raiio,  consecuta  est  multa 
ad  vilam  necessaria,  aut  commoda. 

■  2.  Eadem  nritu!  a  hominem  non  soliim  mente  ornavit, 
sed  etiam  dedil  ei  figuram  corporis  habilem  et  aptam 
ingenio  humano.  Nam  cum  caeteiTs  animalibus  caput  in  % 
terram  pronum  dedisset :  solum  bominem  erexjt,  exciia- 
vTtque  ad  coelT,  quasi  cognationis  domiciliTque  siiT,  con- 
spectiim. 

Pronaque  cum  spectent  animalia  caetera  terram, 

Os  hominT  sublTnrie  dedTt,  coelumque  lueri 

Jussitj  et  erectos  ad  sTdera  tollej  e  vultus. 

Ovid.  Met.  i.  ver  84^ 

OmTtto  opportunirates  babilitatesque  aiias  corporis, 
moderation^m  vocis,  orationis  vim,  quae  conciliatrTx  est 
humansB  societatis. 

3.  In  prTma  reriim  constitiitione  cum  DiT  iiniversa 
disponerent,  rationem  homini  habugrunt.  Non  est  homo 
tumuUuarium  et  incogitatum  opus.  Cogitavit  nos  ante 
natura,  quam  fecit.  Ita  est :  carTssimos  nos  habuerunt 
DiT,   habentque,    et  in  orbe   proximos  ab  ipsTs  collocave- 


(  16  ) 

runt,  qui  maximus  honos  tribiii  potiiit.  Smec,  Benef.  vi. 
c.  23.  et  ii.  c.  29. 

Qui  se  ipse  norit,  intelliget  se  habere  aliquTd  divTnum, 
semperque  et  faciet  et  sentiet  aliquid  dignum  tanto  munere 
Deorum.     Cicer.  \.  Leg.n.  5^. 

Decet  eos,  qui  student  praestare  caeteris  animalibus, 
summa  ope  nitl,  ne  vitam  transeat  veiuti  pecora,  quae 
natura  finxit  prona,  atque  obedicntia  ventri.  Constamus 
unimo  et  corpore.  Alterum  nobis  commune  est  cum  Dils, 
alterum  cum  belluis.  Animus  debet  impeiare,  corpus 
vero  servire.  Itaque  admiranda  ct  deiestanda  est  pravitas 
eorum,  qui  dediu  t^audils  corporis,  in  luxu  atque  ignavia 
aetatem  agunt :  ingenium  autem  incultu  et  socoi  dia  sinunt 
torpescere.     Sallust.  Bdl.  Cat,  c.  1.  Bellum  Jugurth.  c.  2. 


CAPUT  XV. 

Firtus  proprium  atque  unicum  hominis  bonum. 

Ut  ad  cursum  naius  est  equus  ad  arandum  bos,  ad 
indagandum  canis  ;  sic  homo  ad  duas  res  natus  est,  intelli- 
gendum,  et  agendum  convenienter  naturae,  id  est,  rationic  ; 
in  quo  positum  est  Honestum,  et  quod  proprium  atque  uni- 
ciim  est  in  terrls  hominis  bonum.  Non  enim  refert  ad  feli- 
citatem  ejus,  quantum  agrorum  aret,  a  quam  multis  salu- 
tetur,  quam  pretioso  lecto  cubet :  sed  quam  bonus  sit. 
Bonus  autem  est,  si  sit  in  eo  ratio  ad  naturas  voluntatem 
accommodata  et  perfecta,  quae  virtus  et  Honestiim  vocatur. 
Cic.  2.  De/in.  n.39.  Sen'ec.  Efiist.  76. 

In  quatiior  partes  Honestum  dividi  solet ;  pruden- 
liam,  justitiam,  fortitudinem,  et  temperantiam.  Ex  sin- 
giilis  autem  ilils  virtiitibus  certa  officiorum  genera  na- 
scuntiir,  in  quibus  colendls  sita  est  omnis  vltae  honestas, 
et  in  negligendis  turpitQdo.  Itaque  de  unaquaque  seor- 
siim  agemiis,  et  quatiior  libris  complectemiir  quse  perti- 
nent  ad  quatuor  illas  virtutes.     I.  Offic,  n.  !4.  n.  3. 


LIBER  SECUNDUS. 
DE  PRUDENTIA. 

CAPUT  1. 

Inest  mentibus  insatiabilis  citpiditas  veri  videndi. 

Munus  proprium  Prudentiae  est  indag2tio  atque  in- 
ventio  veri.  Qui  enim  maxvme  perspicit  quid  in  re  quaque 
verissimum  sit,  Ts  prudentissimus  haberi  solet.  Cicer.  1. 
Offic.  n.  ]5. 

Tributum  est  a  natura  generi  omni  animantium,  ut 
se  vTtam  corpusque  tueatur,  declinet  ea  quae  vTdentur  no- 
cTtura,  et  inquirat  ac  paret  omnia  quae  sint  ad  vTvendum 
necessarTa.  At  inquTsTlTo  atque  investTgatio  veri,  proprTa 
efet  homTnis,  quT  unus  est  rationis  partTceps  :  et  natura 
Tnest  menubus  nostris  insatiabilis  qusedam  cfipTdTtas  veri 
vTdendT.  Itaque  cum  sumus  necessariis  negotiTs  et  curTs 
vacui,  tiim  avemiis  aliquid  vTdere,  audire,  addiscere,  et 
putamus  cognTtionem  rerum  aut  occuharum  aut  admTra- 
bTlium  esse  ad  beate  vTvendum  necessariam.  In  scTrfjitia 
excellere  pulchrum  ducTmus :  errare  autem,  nescTre,  de- 
cTpT,  malum  et  turpe.     Cicer.  2.  Off.  18.  1  Tusc,  77.  44, 

CAPUT  II. 

Scientia  pabulum  animi. 

1.  In  ipsTs  rebiis,  quas  discuntur  et  cognoscuntur,  insunt 
proFecto  invTtamenta  quaedam,  quTbiis  moveamur  ad  di- 
scendum  cognoscendumque.  Etenim  an  non  vTdemiis  eos, 
qui  ingentiTs  stiidiTs  atque  artibus  delectantiir,  alTquando 
non  habere  rationem  nec  valeiiidTnis  nec  rei  familiarTs,  et 
maxTmTs  laboribus  consequT  eam,  quam   ex   discendo  ca- 

C  2 


(      18     ) 

piunt,  voluptatem  r  Quem  ardorem  sttidii  censetis  fuissc 
in  Archimede,  qui  dum  in  pulvere  describeret  quaedam 
attentliis,  ne  senserit  quTdem  Syracusas,  patriam  suam,  esse 
captas  ?  Quid  de  Pythagora  et  Platone  loquar,  qui  judi- 
caverunt  veniendum  sibi  esse  eo,  ubi  alTquTd  esset  quod 
disci  posset,  tantas  regiones  barbarorum  obierunt,  tot  maria 
transmiserunt  ?  Quid  de  Democrito,  qui  dlcitur  ociilis  se 
privasse  ut  animus  quam  minime  abduceretur  a  cogitationi- 
bus,  qui  patrimonium  neglexit,  agros  incuhos  deseruit  ? 
Cicer.  5.  Dejin.  n,  48,  kjfc   n.ST. 

2.  Carneades  labdiiosus  et  diuturnus  sapientiae  miles, 
nonaginta  expletis  annls,  habiiit  eundem  finem  vivendi  ac 
phTlosophandi.  Ita  quidem  se  inquTrendae  veritati  addixerat, 
ut,  ciim  reciibuisset  cibi  capTendi  causa,  manum  ad  mensam 
porrigere  oblivisceretur,  alio  abstractus  cogitationibus. 
Faler.  l.  viii.  c.  7. 

Est  animorum  ingeniorumque  nostrorum  naturale 
quoddam  quasi  pabiilum,  consideratio  contemplatioque 
naturse  :  et  indagatio  ipsa  rerum  magnarum  occultarumque 
habet  obblectationem.     Cicer.  4.  Jcad.  n.  127. 

CAPUT  III. 

Pertinax  labor  et  disciplina  naturam  vincunt. 

1.  In  Demosthene,  Grsecorum  oratorum  princTpe, 
tantiim  discendi  stiidium  tanttisque  labor  fulsse  dicTtur, 
ut  tandem  siiperaret  impedimenta  naturae  diligentia  atque 
industria.  Ciim  Tta  baibus  esset,  ut  rheioricae  artis,  cui 
stiidebat,  primam  literam  non  posset  dicere  ;  perfecit  ex-» 
ercitatibne,  ut  nemo  piiiaretur  locutus  planTiis  eo.  Deinde 
perduxit  ad  gratum  aurTbus  sonum  vocem  suam,  quae 
propter  exTlitatem  acerba  erat.  Laterum  firmitate  desti- 
tutus,  miituatus  est  a  labore  eas  viies  quas  corporis  habiiiis 
necaverat.  Conjectls  Tn  os  calciiiis,  sun»ma  voce  versiis 
»mult5s  pronuncidbat  Tnambulans,  et  ardiia  loca  celeri  gradu 
scandtns.  Cicer.  1.  De  orat.  n,  260.  Valcr.  l.  viii.  c  7. 
Quintil.  l.  X,  c.  3.  1  xi.  c.  3- 

Declamitans  Tn  maris  littore,  in  quod  se  fluctiis  illTde- 
bat,  consuescebat  concTta'.ae  multitiidTnis  fremiius  non  cx- 
pavescere.  Celiam  quoque  aedificasse  subterraneam  dici- 
tur,  in  qua  diios  tresve    menses  contmiios  alTquando  in- 


(     19     ) 

dusus   operam   dabat   gestul    et    voci,    et    quidem    nnedi4 
parte  capitis  abrasa,  ut  in  piiblicum   sine  veiecundia  pro- 
dire   non  posset.      Sic    dm    proeliatus    adversiis   naturam,  , 
victor  abiit,    et   malTgnitatem    ejus  pertinacissimo    antmi 
robore  siiperavit.     Ibid: 

Nihil  est  quod  non  expugnet  pertinax  opera,  et  in- 
tenta  ac  dilTgens  cura.     Senec.  Efi.  50.^ 
Labor  omnia  vincTt 
Improbiis.      Virgil.  1  Georg.ver.  146. 

2.  Erat  Cleanthi  tardum  obtusumque  ingenium  :  erat 
et  summa  rerum  omnium  TnopTa.  At  ubi  ejus  animum 
sapTentiae  amor  occupavTt,  tarditatem  ingenii  acri  stiidTo 
ac  dilTgentia  vicTt,  Zenoni  inierdm  assistens  auditor  ;  in- 
opiam  vero,  aquam  e  puteo  noctu  haurTens,^  accepta  ab 
hortulano  mercede.  Aiunt  eum  alTquando  Tii  judTcTum 
vocatum  fuisse,  quod  robusto  admoiium  ac  pingui  cor- 
pore  esset,  ciini  nullam  artem,  unde  viveret,  vTderetur  pro- 
fiteriv  At  iibi  quaestus  siiT  ac'victiis  testes  adhTbiiit,  hor- 
tulanum,  cui  aquam  hauiiebat,  et  mulTerem,  apud  quam 
pinsebat ;  non  solum  est  dlmTssus,  sed  etiam  ab  Areopa- 
gitTs  judTcTbus  donatiis  decem  minTs,  quas  noluit  accTpSre. 
Diog.  Laert.  Clean. 

3.  AccepTmiis  Stilponem  MegarTcum  phiiosophum 
honfiTnem  sane  aciitum  fuisse  et  temporibus  suis  probatum. 
ScrTbunt  ipsius  famTliares  hunc  nalura  et  ebriosum  et 
miilierosiim  fuisse :  neque  hoc  scrTbunt  vituperantes  eum, 
sed  poiius  ad  laudem.  Significant  enim  vitiosam  naturam 
ab  eo  sTc  edomitam  et  compressam  fuisse  doctrTna,  iit  nemo 
imquam  vTnolentum  illum  vTderit,  nemo  Tn  eo  vestTgTum 
UbTdmTs  deprehenderTt.     Cic.  Defato.  w.  10. 

Zopyrus,  .qui  profitebalur  se  pernoscere  homTnum 
mores  naturasque  ex  corpore,  oculis,  vultu,  fronte,  magno 
Tn  conventu  dixTt,  Socratem  stiipTclum  esse  et  bardum  ;  addi- 
dit  etTam  miilierosiiin  :  in  quo  Alcibiades,  qui  aderat,  dTcT- 
tur  cachTnniim  sustiiiTsse.  Ipse  vero  Socrates,  Hac  vitia 
sibi  ingenita  fuisse  naturd  non  dissTmiilavit :  sed  ratione  d 
se  dejecta,  dixit.  Et  sane  vTtTa  ex  natiiralibus  causTs  nasci 
possunt,  sed  exstirpari  et  funditus  tolli  non  possunt,  nTsT 
voiiintate,  studio,  discTpITna,     4  Tusc.n.  80. 

AnTmiis  homTnis,  quicquid  sTbi  imperat,  obtTnet.  P. 
Syr. 

Cicero  Quintum  fratrem  laudans,  quod  eos,  quTbus 
praeerat  Tn  Asia  provincia,  contineret  Tn  officio,  ostendTt 


(     20     ) 

hls  verbls  quid  doctrlna  posset  efficere :  Tibifuit  hocfacil- 
limum^  cujus  natura  tSHa  esty  iit  etiam  sine  doctrina  vide- 
atur  moderata  esse  fiotuisse :  ea  autem  adhibita  doctrtna 
est,  que  vel  vitios/ssimam  naturam  fiosset  excolere» 
l  Epist.  ad  Quint. 


CAPUT  IV. 

Quasita  vita  periculo  scientia. 

1.  Platonicus  philosophiis,  nomine  Taurus,  disci- 
piilos  ad  philosophiam  summo  sliidio  capessendam  exci- 
tabat  multls  exemplis,  et  ea  re  quam  dicebat  Euclldem 
Socraiicum  factitasse.  Caveiant  decreto  Athenienses, 
ut,  sl  quis  clvis  Megarensis  deprehensus  esset  pedem 
Athenas  intullsse,  id  el  cSpitale  foret.  Tum  Euclldes 
Megarensis,  qui  ante  id  decretum  consueverat  Athenas 
commorari,  et  audlre  Socratem,  tunica  longa  miiliebri 
indutiTiS  pallio  versicolori  tectus,  et  caput  atque  os  vela- 
tum  habens,  nocte  ex  urbe  Mej^ara  Atbenas  commeabat, 
ut  saltem  aliquo  tempore  con&Tliorum  sermonumque  S5- 
cratis  fieret  particeps ;  rursusque  sub  IQcem  eadem  vesle 
illa  tectus  domum  redlbat,  millia  passuum  muUa  emensus. 
SIc  ille  vltsc  perlculum  adire  non  dubiiabat,  comparandce 
sapientiae  causa.     ^.  Gellius.  l.  vi.  c.  10. 

2.  Antisthenes  discipulos  hortabatur  ad  dandanKope- 
ram  sedulam  sapientiae  :  at  paucl  obtemperabant.  Itaque 
tandem  indii^natus  dlmlsit  a  se  omnes,  Inter  quos  erat  et 
Diogenes.  Cum  vero  hlc,  incensiis  magno  audiendi  phi* 
losophl  stiidTo,  ad  eum  tamen  ventiiaret,  eique  adhaereret 
pertinaciter  ;  minatiis  est  Antisthenes,  se  percussiirum  illi 
capiit  baciilo,  quem  solebat  manQ  gestare,  et  hls  minls  non 
territum  reip&a  ptrcussit  alTquando.  Non  recessit  propte- 
rea  Dio^enes  ;  sed  animo  obstinato  ad  imbiiendum  pectiis 
philosophiae  praeceptls,  Percute^  inquit,  si  tla  filacet.  Ego 
tibi    cafiut    prdbebo.       Neque  vero   ta?n    durum   inveniea 

fustem,  iit  me  a  tua  schola  abigas.  AdmlsJt  tandem  tam 
ciipicliim  doctrlnae  discipiilum  Antlsihenes,  et  eum  maxime 
amavit.     .S.lian.  l,  x.  c.  16.   Diog.  Laert,  in  Jntist, 


(     21     ) 

CAPUT  V. 

Doctus  indocto  multum  prastat. 

1.  Accessit  ad  Aristlppum  philosophum  pater  fami- 
lias,  rogavitque  ut  filium  suum  susciperet  erudiendum. 
Cum  veio  ille  pro  mercede  petivisset  quingentas  drachmas  ; 
pater  deterritus  p  etio,  quod  ignaro  avar5que  hommi  nw 
mium  videbatur,  dixit  se  minoris  empturum  esse  mancipi- 
um.    Tum  philosophus:  ii/we,  inquit,  et  habebis  duo, 

2.  Aiius  paterfamilias  quaesivit  ab  eodem  Aristlppo, 
quid  commodi  consecuturus  esset  filius  suus,  si  eum  lit- 
teris  institui  curaret  ?  Si  nullum  aliv»i  fructum  fiercifiiet^ 
respondit  ille,  hunc  cerie  guod  in  theacro  (cujiis  tum  erant 
sedilia  marmorea)  non  sedebtt  lafiifi  fiufier  lafiidem.  JIoc 
gemmo  responso  innuebat  vir  prudens,  eos,  quorum  in- 
genium  excultum  non  fuisset,  similes  videri  posse  aut 
mancipiorum  aut  lapidum.  Tantumque  doctrlnae  trtbue- 
bat,  lit  interrogatus  quodnam  discrlmen  esset  inier  homi- 
nes  doctrina  excultos,  et  indoctos  ?  responderit :  Idem 
quod  inter  eguSs  domttos  et  indomitos,  Diog.  Laert,  in 
Jrist. 

Ut  ager,  quamvis  fertilis,  sine  cultura  fructuosus  es- 
se  non  potest ;  sic  sine  docttina  aninius.  CuUura  autem 
animi  philosophia  est,  quae  extrahit  vitia  radlcitus,  praepa- 
rat  animos  ad  satus  accipiendos,  eaque  mandat  hls  et  se- 
rit,  quae  cum  adoleverint,  fructus  ferent  uberrimos.  Cicer. 
2.  Tusc.  n.  13. 

Salse  rldebat  Diogenes  Sinopensis  inertiam  et  incurTam 
Mckijarensium,  qui  llberos  nuliis  bonls  artibus  instruebant, 
cuiam  vero  pecorum  dlligentem  habebant.  Dlcebat  enim  : 
Malie  se  Megarenszs  dliicujus  arietem  esse^  qudm  Jilium, 
Non  absimill  sententia,  sed  aliam  6b  causam,  dixit  de 
Heiode  Judaeorum  rfige  Augustiis:  Meliiis  est  Herodis 
fiorcum  esse  quam  Jilium,  Abstlnebat  quippe  Herodes  a 
porcls  ;  a  filiorum  caede  non  abstinebat.  MLian,  l,  xii.  c.  56. 
Macrob.  2  Satur.  c,  4. 


(     22     ) 


CAPUT  VI. 

Fir  doctus  potius  non  vult  ditescere,  quam  non 
potest, 

1.  Cum  Thaleti  Milesio  paupertatem  verterent  vitto 
cives  siii,  et  contenderent  stiidium  philosophiae  esse  inutile 
ad  rem  augendam  etiam  cupienti ;  voluit  ille  objurgaiores 
suos  convincere  ostendereque  philosophum  facere  posse  pe- 
cuniam,  si  ei  Ila  visum  fuerit :  eaque  arte  est  usus. 
Intellexerat,  ut  aiunt,  ex  astrologia  olearum  ubertatem 
hoc  anno  fore  Itaque  hieme  nondum  exacta,  paucorum 
nummorum  copia  instructiis,  conduxit  parvo  pretio  omnia 
praela  et  trapeti  quae  Mileti  et  in  Chio  insiila  erant,  cum 
nemo  contra  licitaretur.  UbT  vero  conficiendi  olei  tempus 
venit,  multis  undique  et  simiil  ad  praela  accedentibus,  ille  ea 
elocavit  tanti  quanti  voluit,  et  magna  inde  pecunia  coacta, 
probavit  facile  esse  philosophls  ditescere  si  velTnt :  sed  eos 
in  alTa  longe  praestantiora  studium  conferre.  Cicer.  1  DU 
vin.n.  112     jirhtot.  1  Polit.  c.  11. 

2.  Ego,  inquit  VilruvTus  de  se  ipso,  parentum  cura 
et  praeceptorum  doctrlna  paravi  anTmo  possessiones  et 
dlvTtias,  quarum  ea  proprTetas  est,  Ts  fructus,  ut  nThTI  de- 
sidereiur  amplTus.  Nonnulli  haec  levTa  judTcantes,  putant 
eos  tantum  esse  sapTentes  qui  pecunia  sunt  copiosl.  Itaque 
ad  id  iinum  contendentes,  audacia  adhibTta  opes  et  notitiam 
consequuntur.  Ego  autem  non  ad  peciiniam  parandam 
architecturae  aliisque  artibus  studium  dedi :  sed  piitavi  se- 
quendam  potTus  tenijitatcm  cum  bona  fama,  quam  abun- 
dantiam  cum  infamia.  Neque  est  mlrandum  quod  Tia 
ignotus  sim  pliirTbus.  Caeterl  archTtecti  rogant  et  ambTunt, 
ut  architectentur:  mThi  autem  a  praeceptorTbus  est  traditum; 
oportere  eum,  qui  ciiram  alTcujus  rei  suscTpit,  rogari,  non 
vero  rogare.     Vitruv.  fira/at,  l.  vi. 


(     23     ) 


CAPUT  VII. 

Et  viatica  paranda  sunt,  qua  cum  naufrago  enatent. 

1.  Aristippus  philosophus  Socraticus,  de  quo  supra 
interrogatus  quid  differret  sapiens  ab  insipiente  ?  Mitte^ 
inquit,  uirumque  ad  ignotos ;  et  disces.  Quae  responsio, 
quam  vera  esset,  ipsius  exemplo  probata  est.  Cum 
ejectus  naufrasrio  Tn  littus  Rhodiorum,  animadvertisset 
geometricas  figuras  ;  exclamavit  primum  :  Bene  speremus^ 
6  amici^  hominum  enim  vestlgia  consfiicio.  Deinde  in  oppi- 
dum  Rhodum  contendit,  et  recta  gymnasium  de\enit, 
ibiqiie  de  philosophia  dispiitans,  magnis  muneribus  est 
donatus ;  ita  ut  vestnum,  et  qu3e  opus  essent  ad  victum, 
praestaret  iTs,  qui  una  naufragiun»  fecerant.  Cum  deinde 
comites  ejiis,  in  patriam  reverti  ciipientes,  interrogassent 
eum  quidnam  vellet  domum  renunciari,  mandavit  dicerent: 
Ejusmodt  fiossessiones  etviatica  tiberis  parari  a  fiarentibus 
oportere,  qux  etiam  e  naufragio  und  fioaaent  enatare, 
Namque  ea  sunt  vera  praesTdia  vitas,  quTbus  neque  fortiinae 
iniquTtas,  neque  publicarum  rerum  mutatio,  neque  belli 
vastatio  potest  nocere.  Diog.  Laert,  in  Aristifi.  Vitruv, 
firxfat.  l.  vi. 

2.  Theophrastus  homTnes  hortando,  ut  docti  potTus 
essent,  quam  fortunae  confiderent,  praedTcabat.  Doctum 
solum  ex  omnibus.,  neque  in  dlienis  locis  fieregrinum  essff, 
neque,  amlssis  fdmilidribus  et  necessdriis^  inofiem  amtco- 
rum  :  sed  tn  omni  clvitdte  cJvem  censeri  :  adversosque  for- 
tuna  cdsus  fiosse  desfiicere.     Ibid. 

SancTtum  erat  legibus  Graecorum,  ut  parentes  omnes 
a  liberTs  alerentur.  Athenienses  verd  illos  tantum  paren- 
tes  alT  a  filiis  jubebant,  qui  eos  artibus  erudiissent.  Etenim 
foiituna  facillTme  adimit  homTnTbus  munera,  quae  dedit : 
discTplTnae  vero  cum  anTmis  conjunctae,  nullo  tempore  deficT- 
unt,  sed  permanent  stabTlTter  ad  summum  exTtum  vitae. 
Itaque  ego,  inquit  Vitruvius,  maxTmas  infinTtasque  parenti- 
bus  ago  atque  habeo  gratias,  quod  Atheniensium  legem  pro- 
bantes,  me  erudiendum  curaverunt.  ,  Ibid. 


(     24     ) 

3.  Multi  ex  iis  Atheniensibus,  qui,  accepta  mac^na. 
clade  m  Sicilia,  domum  reverti  sospites  potuere,  adie- 
runt  Euripidem,  se  ei  salutem  suam  debere  confiteiues; 
dixeruntque  alios  fuTsse  emissos  e  vinculis,  quod  edocuissent 
dominos  siios  quaedam  ipsius  carmina,  quae  memoria  tenu- 
crant:  alios,  qui  post  adversam  pugnam  errabant  per  ai^jros 
omnium  egeni,  fuisse  cibo  et  potu  recreatos  propter  decania- 
tos  ejus  versus  aliquos.  Erant  quippe  Siculi  prae  caeterTs 
GtaecTs  studiosissimi  atque  appetentissimi  tragoediarum 
Euripidis :  quarum  si  quid  afferretur  ab  iTs  qui  in  insulam 
appellebant,  illud  avide  arripiebant,  laetTque  secum  invicem 
communicabant.  QuTnetiam  menioriae  proditum  est,  cum 
navis  Caunia,  quam  lembi  praedatorii  p-  emebant.  ad  Siculum 
littus  confuirTsset ;  Siciilos  prTmo  noluisse  eam  recipere :  at 
ubi  interrou^ati  Caunii  an  nossent  Euripidis  carmina,  se 
nosse  responderunt,  tum  vero  liberum  eTs  receptum  patuTsse. 
Plut,  in  Nicid, 


CAPUT  VIII. 

Literce  ornamenta  hominum  sunt  et  solatia, 

1.  Si  non  tantiis  fructiis  perciperetur  ex  liberalium 
artium  stiidiTs,  quantum  percipT  constat,  sed  ex  hTs  de- 
lectatio  sola  peteretur,  tamen  haec  animi  remissio  judi- 
canda  esset  ITbe-  o  homine  dignissima.  Nam  caetera  neque 
temporum  omnium  sunt,  neque  aetatum,  neque  locdrum. 
Haec  stiidia  adolescentiam  aliint,  senectutem  oblectant, 
seciindas  res  ornant,  adversTs  perfiigium  ac  solatium 
praebent,  delectant  domT,  non  impediunt  forTs,  pernoc- 
tant  nobTscum,  peregrTnantur,  ruslicanlur.  Cicer,  firo  Ar- 
chid,  w.  16. 

Si  tempiis  in  studia  conferas,  omne  vTtae  fastTdium 
effiigeris,  nec  noctem  fieri  optabis  taedio  lucis,  nec 
libi  gravis  eris,  nec  arils  siipervacuus.  Senec.  de  Tranq, 
c.  3.' 

Videmus  ITteras  et  ingeniias  artes  non  solum  beatae 
vitae  oblectati5nem  esse,  sed  etiam  levamentum  miseria- 
rum.  Itaque  multi  cum  in  potestate  essent  hostium, 
muUi  in  custodia,  multi  in  exilio,  dolorem  suum  'TierTs 
levaverunt.  Demetrius  Phalereus,  cum  e  patria  pulsiis 
esset    injuria,    contiilit   se    Alexandriam    ad    Ptolemaeum 


(     25     ) 

regfem  ;  multaque  praeclara  in  iilo  calamit5s6  6ti5  scripsit. 
Dicitiir  eum  monuTsse  regem,  cujus  iiospitio  utebatur,  ut 
conscriptos  de  regno  imperioque  libros  sibi  compararet 
atque  perlegeret;  Qutdf  inquiebat,  guce  dmici  non  audent 
mbriere  reges^  hac  in  libris  scrifitd  sunt.  Cicer.  de  fin.  1, 
V.  n.   53.  Plutarch.  Apoph. 

2.  Quamdiu  respublica  Romana  per  eos  gerebatur, 
quibus  se  ipsa  commiserat,  in  eam  curas  coguationesque 
fere  omnes  suas  conferebat  Cicero,  et  plus  operae  ponebat 
in  agendo,  quam  in  scribendo.  Cum  autem  dominatu 
unius  Julii  Caesaris  omnia  tenerentur ;  non  se  angoribus 
dedidit,  quibus  fuisset  confectiis,  nec  indignis  homine 
docto  voluptaiibus.  Fugiens  conspectum  sceleratorum, 
quibus  omnia  redundabant,  urbe  relicta  rura  peragrabat, 
abdebatque  se,  quantum  licebat,  et  solus  erat.  Cum 
vero  nihil  agere  animus  ejiis  non  posset,  neque  veljet  lan- 
guere  eam  solitudinem,  quam  ipsi  afferebat  necessitas, 
non  voluntas ;  existimavit  molestias  honestissime  deponi 
posse,  si  se  ad  philosophiam  retullsset,  cui  adolescens 
multum  temporis  tribuerat,  discendi  causa :  omne  stil- 
diiim  curamque  convertit  ad  scnbendum :  atque  ut,  qui 
antea  occupatus  profiierat  civibus  siiis,  aiiquid  quoque  iis 
prodesse  posset  ouosiis ;  elab5ravit  ut,  docti5res  fierent 
et  sapientiores ;  pliiraque  brevi  tempore  eversa  republica. 
scripsit,  quam  multis  annis  ea  stante  scripserat.  Sic  pariiit 
vivorum  sapientum  praecepto,  qui  docent  non  soJum  ex 
malis  eliggre  minima  oportere,  sed  etiam  excerpere  ex  hls 
si  quid  insit  boni.  Cicer.  2  Offic.  n.  2  et  5.  3  Offic.  n.  1.  et 
c.  1  Tusc,  n.  5. 

2.  Doctrinae  stiidia  et  optime  felicitatem  extollunt, 
et  facillime  miniiunt  calamitatem  ;  eademque  et  ornamen- 
ta  hominiim  maxima  sunt,  et  solatia,  Senec.  ad  Polyb, 
c.  36. 

Ipse  Dionysius  junior,  cum  tyrannide  excidisset,  in- 
terrogatus  quid  Plato  philosophiaque  ipsi  profuissent :  Ut^ 
inquit  taniamfortunx  mutatidnem  aquo  dnimo  feram.  Plut. 
Apoph. 

Est  gaudium  mihi,  inquit  Plinius,  et  solatium  in 
litt^ris:  nihilque  tam  laetiim  est,  quod  non  per  has  laetius 
fiat :  niliil  tam  triste,  quod  non  per  has  sit  minus  triste. 
Itaqiie  infirmitate  uxoris,  et  amicorum  perTciilo-  aut 
morte    turbatus,   ad  studia,    unicum  doloris    leyamentiim, 

D 


(     26     ) 

confiigio:  quJE  praestant  ut  adversa  palientius  feram.    Plin. 
L  viii.  Efiist.  19. 


CAPUT  IX. 

Q,ua  m  scienfiis  studio  sint  vltmida, 

1.  Duo  vTtia  vitanda  sunt  Tn  cognTtTonis  et  scientise 
studTo,  naturali  sane  et  honesto.  Unum  ne  pro  cognTtTs 
habeamus  incognTta,  hlsque  lemere  assentiamiis.  Quod 
vTtTum  effugere  qui  volet,  (omnes  autem  velle  debent) 
adhTbebit  et  tempus  et  diligentiam  ad  considerandas  res. 
Alteriim  est  vitium,  quod  quidam  nTmis  magnam  operam 
conferunt  in  res  obscuras  atque  difficTles,  easdemque  non 
necessarias.  QuTbus  vTtTIs  declinatTs,  quod  operae  curaeque 
pwetur  Tn  rebiis  honestis  et  cognitione  dignis,  Td  jure  lau- 
dabTtur.     Cicer.  1  Offic.  n.  18. 

Si  quTs  tamen  Tta  teneatur  discendi  stiidTo  iit  eos  de- 
serat  quos  tutari  debet ;  ab  officTo  decedit,  et  a  justTtia, 
quae  Tn  homTnum  tuendis  CDmmodis  maxTme  cernitur,  et 
contemplationi  cognTtionique  rerum  anteponenda  est.  Quod 
optimiis  quisque  judTcat,  et  re  ipsa  ostendit.  QuTs  est  enTm 
tam  ciipTdus  perspiciendae  rerum  natijrae,  iit,  sT  ei  subTto  alla- 
tum  sit  perlciilum  alTquod  patriae,  propinquorum,  amlco- 
rum,  cui  subvenire  possit,  non  statim  abjTcTat  res  cognTtione 
dignissTmas?  w.  153. 

2.  Ciipere  omnTa  scire,  cujuscunque  modi  sint,  cu- 
riSsorum  est :  duci  vero  ciipTdTtate  scientiae  ad  magnarum 
r^rum  contemplationem,  summorumvTrorumesse  estpiitan- 
dura.      Ciccr.  5.  de  Jin,  n.  49. 

li  6per5se  2.gendo  nThil  agiint,  qui  in  literarum  inu- 
tTlium  studiis  detTnentur.  Ecce  Romanos  quoque  in^  asit 
stiidium  siipervaciia  discendi.  Cujus  errores  ista  mTniient  ? 
cujus  ciipTditates  prement  ?  quem  fortiorem,  quem  justio- 
rem,  quem  liberaliorem  facTent  ?     Senec.  de  Brev.  c.  13,  14. 

Cum  gloriaretur  quTdam  quod  multa  didTcTsset ;  dixit 
ei  AristTppus:  Siciit  qui  filurima  comedunt,  non  meliiisvd' 
l€7ity  quam  qui  sumunt  necessaria;  sic  eruditi  hdbendi  sunty 
non  qui  /ilurimd  legerunt  dc  didicFrunt,  sed  qui  utilidi 
Dit>g.  Laert.  in  Arist. 


(     27     ) 

3.  Anniceris  Cyrenaeus  magnifice  dS  se  senliebat  6b 
artem  equTtandi,  et  curruum  regendorum  perltiam.  V6- 
lens  igitur  specimqp  artis  Platoni  exhibere,  juncto  curru 
mukos  cursus  circumegit  in  Academia,  sTc  servans  primam 
orbitam  arenae  impressam  a  r6tTs  currus  suT  ut  ne  tantillum 
quTdem  ab  ea  declinaret.  Obstupuere  omnes  reT  mTraculo, 
et  aurTgam  ad  coelum  laudTbus  extulere.  Uni  Platoni  talis 
perTtia  reprehensione  potius,  quam  gloria  digna  vTsa  est ; 
dixTtque  :  Fierinon  /iqsse,  ilt,  qui  curam  imfienderet  adeo 
dtLigentem  rebus  tam  exilibus^  et  nullius  utzlttatis,  ea  non 
negligeret.,  quae  essent  multb  fiotidra^  et  vere  dignd  admirU' 
tione,     ^lian.  1.  ii.  c.  27. 

Quaedam  supervacua  est  artis  imitatio,  quae  vanum 
laborem  habeat.  Qualis  illius  tuit,  qui  continue  et  sTne 
frustratione  in  acurn  infeiebat  grana  multa  ciceris  ex  spa- 
tid  distante  missa.  Quem  cum  spectasset  Alexander, 
donasse  eum  dTcitur  ejusdem  leguminis  modio.  Quod 
quTdem  praemium  fuit  illo  6pere  dignTssTmum.  QuintiL  l. 
ii.  c.2\. 

Turpe  est  difficTles  habere  nugas, 
Et  stukus  lab6r  est  ineptiarum. 

•   Mart.  l.  ii.   Efiig.  86. 
Histrionum,  gladiatorum,  equorum  studio  occijpalus  et 
obsessus  adolescentum  animus,  quantulum  locT  bonTs  artibus 
relinquTt !     De  corr.  Elop.  c.  9. 

4.  Etiamsi  longa  hominT  vTia  suppeteret,  tempiis 
parce  dispensandum  esset  ut  sufficeret  necessariTs.  Nunc 
quae  dementia  est,  &upervaciia  discere  Tn  tanta  egestate 
temp6rTs  ?     Seneca,  Efi.  48. 

Non  tam  benigne  et  liberalTter  tempus  natura  nobis 
dedit,  iit  iTceat  alTquid  ex  illo  perdere.  '  VTde  tamen  quantum 
etiam  dilTgentissTmTs  pereat.  AlTiid  cuique  valetudo  sua 
abstiirit,  alTud  valetudo  suorum  :  alTiid  prlvata  negotia, 
aliiid  publTca  occiipp.verunt:  vTtam  nobiscum  divTdit  som- 
nus.  Ex  hoc  temp6re  tam  augusto,  tam  rapTdo,  lam  nos 
auferente,  quid  jiivat  majorem  partem  mittere  m  vanum  ? 
E/:.  lir. 


(     28     ) 


CAPUT  X. 


Qui  recte  vivlt^  h  sctentmm  utllem  et  necessuriuin 
est  iideptus. 

Si  quTs  ar.Tmum  virtuti  conseeravit,.  et  sequTtur  quo- 
cunque  vocat  illa :  sT  intellTgens  se  socTale  animai  esse, 
et  Tn  commune  bonum  genTtum,  mundum  ut  unam  omnium 
domum  spectat :  si  semper  tanquam  Tn  publTco  vIvTt:  sl 
scTat  Dec  malum  esse  uUiim,  nTsT  quod  turpe  est,  nec  bonum, 
nTsT  quod  honestum  ;  ad  hanc  legem  ac  regulam  agat 
cuncta  et  exTgat:  si  judicet  mTserrTmos  omnium  mortalium, 
quantiscunque  opTbus  refulgeant,  homines  ventri  ac  libldini 
dedTtos,  quorum  anTmus  inerti  otio  torpet :  haec  si  quTs  et 
scTat  et  praestet,  consummavit  scTentiam  uiTIem  atque  ne- 
cessariam.  RelTqua  oblectamenta  otil  sunt,  Senec.  7.  Be» 
n(f.  c.  1,2. 

Plus  prodest,  si  pauca  praecepta  sapientiae  ten^as,  sed 
illa  tibi  in  promptu  et  Tn  usu  sint  quam  si  multa  quTdem 
dTdTceris,  sed  illa  non  habeS^  ad  manum. 


CAPUT  XI. 

Nciturd  tam  docere  cupimus,  quum  discere. 

1.  ImpellTmur  nalura,  ut  prodesse  vellmus  quam- 
plunmls,  Tn  prlmlsque  docendo  et  tradendis  comparandae 
prudentiae  rationibus.  Itaque  non  facTIe  est  invenlre,  qui 
non  tradat  alteri  quod  scTat  ipse.  Ita  non  solum  ad  di- 
scendum  propensi  sumus,  verum  etiam  ad  docendum. 
Cicer.  3  de  Jin.  n.  65. 

CiipTo,  dicebat  olim  Seneca  scrlbens  ad  LucHium,  Tn  te 
transfundere  omnia  quae  ad  sanandos  anTmi  morbos  effica- 
cia  expertus  sum.  Gaudeo  alTquid  discere,  ut  doceam, 
nec  me  ulla  res  delectabit,  ITcet  exTmia  sTt  et  salutarTs," 
quam  mlhi  unl  scliurus  sum.  Nullius  bonl  jucunda  pos- 
sessio  est  sTne  socTo.  Mittam  Ttaque  tibi  ipsos  libros,  unde 
salutaria  hausi :  et  ne  multum  operae  impendas  Tn  totis  libris 
perlegendis,   imponarii    notas,  ut  tu,  qui  sectarTs  profutu- 


(     29     ) 

ra,  prottnus  accedas  ad  ea  quse  probo  et  mlror.  Plils  ta- 
men  tibi  et  vTva  vox  et  convlctus  sapientum  proderunt, 
quam  libri.  Prlmum  quia  homines  amplius  oculls,  quam 
auribiis  credunt:  deinde  quia  longum  est  iler  per  praecepta, 
breve  et  eff  icax  per  exempla.  Cleanthes  non  expressisset 
moribus  Zenonem,  si  eum  tantummodo  audisset.  Vitse  ejiis 
interfuit  secreta  perspexit,  observavit  illum,  an  ex  praeceptls 
suls  vlveret.  Plato  et  Aristoteles  plus  ex  moribus  quam  ex 
verbls  Socratis  traxere.     Senec.  E/i.  6. 

Ex  commodato  librorum  tisu,  ac  sermone  de  ils  ha- 
bito,  fluxit  illa  studiorum  animorumque  conjunctio  Polybii 
et  Scipionis  ^miliani,  cujus  fama  non  Italiam  modo  ac 
Grseciam  pervasit,  sed  remotissimas  etiam  gentes.  Folyb, 
l.  xxxi. 

2.  Xenophontem  in  angiporlu  obvium  habiiit  So- 
crates.  Quumque  videret  adolescentem  vultu  specioso 
admodum  et  verecundo,  porrecto  baculo,  vetuit  ne  prseterlret. 
Ut  constitit,  interrogavit  eum  Socrates,  iibinam  venderen- 
tur,  quae  essent  necessaria  varils  usibus  clvium  ?  Ad  quae 
oum  expedlte  respondisset  Xenophon  ;  percontatus  est,  ubi- 
nam  homines  fierent  bonl  problque  ?  Id  vero  nesclre  se, 
respondcnte  adolescente  :  Me  igitur  sequere^  inquit  Socra- 
tes.  Ex  eo  tempore  Xenophon  coepit  esse  Socratis  audltor. 
Diog".  Laert.  in  Xenofih. 

3.  Protagoram  aiunt  adoles^entem,  victus  quaerendi 
gratia,  vecturas  onerum  corpore  suo  factitasse.  Quod 
genus  hommum  Latine  bajtilos  appellamiis.  Is  aliquando 
caudices  ligni  plurimos  funlculo  brevl  coIITgatos  portahat 
e  rure  Abdera  in  oppklum,  cujiis  clvis  fuTt.  Tum  forte 
Democritus,  ejusdem  cIvTtalTs  popuIarTs,  homoque  ante 
alTos  virtutTs  et  phTlosophTae  gratia  venerandiis,  urbe  egre- 
diiens,  vi*det  adolescentem  cum  illo  genei^  onerTs  tam  im- 
pedlto  facT.e  atque  expedlte  incedentem.  Prope  accedTt, 
juncturam  posTturamque  lignoriim  sclte  perlteque  factam 
conslderat,  petitque  iit  paulurn  acquTescat.  Quod  iibi 
Protagoras,  ut  erat  petltum,  fecTt  :  animadvertit  Demo- 
crTiiis  caudTces  illos  brevl  vinciilo  comprehensos  librari 
continerlque  ratione  quadam  qilasT  geometrTca.  Itaque 
interrogavit,  quTs  illum  acervum  lignorum  Tta  compo- 
suisset  ?  Et  cum  ille  a  se  composTtum  dixlsset,  desldera- 
vit  \viX  solveret,  ac  denuo  Tn  eundem  modum  collocaret. 
Pariiit  bajiilus,  ac  dissolutum  fascTciilum  composiiit  sTmT« 

D  2 


(      30     ) 

liter.  Tum  DemocrTtiis  solertiam  hominis  non  docti  de- 
miratus :  Mi  ddolescensy  inquTt,  cum  ingenium  solerter 
dlicjuid  dgendi  hdbeds^  sunt  mdjord  meltordque^  qua  fdcere 
mecum  fiossis.  Abduxitque  eum  statim,  secumque  habuTt ; 
sumpliim  ministravit,  philosophiam  docuit,  et  esse  eum 
fecTt,  quantus  postea  fuTt.     ji.  Gell.  l.  v.  c.  3. 

4.  Hoc  docenti  et  dTscentl  debet  esse  proposTtum,  ut 
ille  prodesse  velTt,  hic  proficere.  Qui  ad  Philosophorum 
scholas  venYt,  quotWie  secum  alTquTd  bonl  referat :  aut 
sanior  domum  redeat,  aut  sanabilior.  AliquTd  peccatur 
vTtTo  praecTpTentTum,  qui  nos  docent  disputare,  non  vivere : 
alTquid  etTam  vTtTo  discentTum,  qui  ad  prseceptores  suos 
afferunt  proposTtum,  non  anTmum  excoiendi,  sed  ingenTum. 
Haec  nobls  dlcere  Alialum  memTnl,  inquit  ipse  de  se  Seneca, 
cum  scholam  ejiis  obsTderemus,  H  primi  veniremus,  et  ulti- 
mi  exlremus.     Senec.  Efi-  108. 

Perditae  luxuriae  adolescens  AtheniensTs  Polemo,  cum 
e  convIvTo,  non  post  occasiim  solis,  sed  post  ortum  sur- 
rexlsset  ;  domumque  repetens,  Xenocratis  philosophi  pa- 
tentem  janiiam  vldlsset ;  vlno  gravTs,  unguentls  delTbuius, 
sertls  capite  redTmlto,  perlucida  vcste  amlctus,  scholam  ejiis 
refertam  turba  dociorum  hominum  inlravit,  deinde  consedit, 
lit  clarissTmum  eloquium  et  prudentissima  philosophi  prae- 
cepta  irrTderet.  Orta  iit  par  erat,  omnTum,  qui  aderant, 
indignatione,  Xenocrates  vultum  Tn  eddem  habitu  contTniiit, 
omisslsque  Tls,  de  quTbiis  tum  disserebat,  de  modestia.  ac 
temperantia.  loqui  ccepit-  Cujiis  sermdnTs  gravTtate  resT- 
piscere  coactus  Polemo,  prlmiim  coronam  capTte  detractam 
projecit,  paulo  post  brachTum  intra  pallium  reduxit  deinde 
oris  hilarTtatem  deposuit,  ad  ultTmum  totam  luxuriam  exuit, 
uniasque  orationTs  saluberrTma.  medTcIna  sanatus,  ex  infami 
ganeone  maxTmiis-philosophiis  evasit.     Valer.  l,  vi.*c.  9. 


CAPUT  XII. 

Stultum  est  eci  docere  cateros,  quce  ipse  expertus 
non  es. 

Ciim   AnnTbal    Carthagine    expulsiis,   venisset   Ephe- 
sum    ad   Aniiochum    regem,    Invltatus   est  ab  hospTtTbiis 


(     31      ) 

sSis,  iit  Phormionem  Pertpateticum  aud  ret.  Quod  cim  se 
non  nSlle  dixisset :  locutus  est  homo  copiosus  alTquot  horas 
de  imperatoris  officio,  et  de  omni  re  milTtari.  Cgeteri, 
qui  ilkim  audTerant,  vehementer  ejiis  oratione  delectati, 
quaesiere  ab  Annibale,  quidnam  ipse  de  illo  philosopho 
judicaret?  Hic  Pcenus  libere  respondisse  fertur  :  Se  rnultos 
delJrds  senes  vidisse  sed  gui  magis^  quam  Phormio^  deli- 
raret^  vidisse  neminem.  Neque  mehercule  injuria.  QuTd 
enim  aut  arrogantTus  aut  loquacTus  fieri  potuit,  quam 
GrsEcum  homTnem  qui  nunquam  hostem  aut  castra  viderat, 
et  ne  mTnTmam  quTdem  partem  uUius  publTci  mtinerTs 
attTgerat,  dare  prsecepta  de  re  militari  Annibali,  quT  tot 
annos  de  imperio  certaverat  cum  popiilo  Romano,  omnTum 
geniTum  victore  ?  Hoc  mThi  facere  vTdentur  omnes  illi,  qui, 
quod  ipsT  experti  non  sunt,  Td  docent  cseteros.  Cicer.  2.  de 
Orat.  n.  75,  76. 


CAPUT  XIII. 

Eficiin  seni  discere  decdrum  est. 

1.  Gloriabatur  Solon,  se,  alTquTd  quotTdTe  addiscentem^. 
senem  fieri.  Quod  et  supremo  vTtse  dTe  confirmavTt.  Nam 
cum  assTdentes  eT  amici,  quadam  de  re  inter  se  sermonem 
conferrent ;  caput  jam  morte  instante  gravatum  eiexit:  in- 
teriogatusque  cur  Td  fecisset ;  respondit :  Ut  cum  istud, 
quidquid  est,  de  quo  disfiutatis,  fiercefiero,  xquiZre  dnimo 
moridr.     Cic.  de  Senect.  n.  26.  Valer.  /,  viii.  c.  7. 

Cato  major  Graecas  Iiteras  senex  dTdTcit :  quas  quTdem 
avTde  arrTpuit,  quasT  diuturnam  sTtTm  explere  ciipiens. 

Sophocles  ad  summam  senectutem  tragoedias  fecit. 
Propter  quod  studTum  cum  rem  famTliarem  neglTgere 
vTderetur,  a  filTis  Tn  judTcTum  vocatus  est,  iit  judTces  a 
rei  familiaris  admTnistratione  removerent  eum  quasT  desT- 
pTentem,  queraadmodum  apud  Romanos  bonis  interdici 
solebat  patrTbus  male  rem  gerentTbus.  Tum  senex  recT- 
tavit  judTcibus  eam  fabiilam,  quam  proxTme  scripserat, 
quaesTvTtque,  num  illud  carmen  homTnTs  desTpieniTs  esse 
vTderetur.  Quo  recTtato,  sententTTs  judTcum  est  libera- 
tus.     n.  22. 


(     32     ) 

Diogenem  admonebat  qu'dam,  ut  jam  senex  quie- 
sceret  a  laboribiis.  Cui  ille  :  Qutdf  inquTt,  *T  tn  stadio  cuT' 
rerem  ofiorteretne  me  jam  vlclnum  metee  cursum  remittere? 
an  nonpoiths  intendere?     Ex.  Erasm.  Apoph. 

2.  Senecam  aetate  provectum  non  pudebat  ire  ad  phi- 
loeophos,  lit  ipse  refert  his  verbis.  Quintam  jam  diem  in 
scholam  eo,  et  ab  octava  hora  disputantem  Metronactem 
philosophum  audio.  Quid  ergo,  inquis,  idem  facTes  quod 
juvenes  ?  Nse  ego  mihi  beatus  vTdeor,  si  hoc  unum  senec- 
tutem  meam  dedecet.  In  theatrum  senex  ibo,  ad  philoso- 
phum  ire  erubescam  ?  QuTd  stultTus,  quam  non  discere, 
quTa  diu  non  dTdiceris  ?  TamdTu  discendum  est  quamdiu 
nescis:  et  tamdTu  discendum  est  quemadmodum  vivas, 
quamdTu  vTvTs.      Senec.  Efi.  7&. 

Pudet  autem  me  generis  humani.  MThi  MetronactTs 
domum  petenti  transeundum  est  praeter  theatriim.  Illud 
semper  factum  est.  IbT  ingenti  stiidio  judTcatur  quis  sit  bo- 
nus  histrio ;  at  Tn  illo  loco  ubi  discTtur  quomodo  quTs  fieri 
possTt  vTr  bonus,  paucT  sedent :  et  hi  plerisque  vTdenttir 
ac  vocantur  Tnepti  et  Tnertes.  MThi  contingat  iste  derisiis. 
^quo  anTmo  audTenda  sunt  imperatorum  convicTa ;  et  ad 
honesta  vadenti  contemnendus  est  iste  contemptus.  Ibid. 
Cur  nescire,  piidens  prave,  quam  discere,  malo  ? 
Horat.  de  arte  fioet,  ver.  18. 

Turpe  est,  quempTam  multos  annos  contTnenter  laborare 
atque  exerceri,  iit  vel  boniis  grammatTciis,  vSl  rhetor,  vel 
geometra,  vel  medTciis  fiat :  Ct  autem  vTr  boniis  evadat, 
nunquam  quTdquam  laborTs  Tn  tanto  temporis  spatio  insu- 
mere.     Galenus  de  affect.  curand. 

3.  Aurelius  imperator  sapTentiae  stiidTis  incumbebat 
apiid  Sextum  phTlosophUm,  ad  ejiis  aedes  propterea  ventT- 
tans.  E  regia  alTquando  egredientem  rogavit  LucTus  phT- 
losophus,  qui  modo  Romam  advenerat,  quo  pergeret,  et 
ad  quod  negotium  ?  Tum  Marcus  ;  Seni  etiani^  inquTt,  rfz- 
scere  decorum  est,  Itdqiie  ad  Sextum  philosophum  eoy  ut 
sczam  gua  nondum  scio.  Lucius  manibus  in  coelum  sublatis, 
exclamavit.  0  Jufiiter  !  Rdmanorum  imfierator  jam  sene- 
scens^  tabellis  e  zona  susfiensis  ad  ludimcgistrum  fiergit^ 
fiusrdmm  instdr  I     Philost.  I.  ii. 


(     33     ) 

CAPUT  XIV. 

Honds  doctis  hubitiis^ 

1.  Dionysius  tyi  annus,  qui  saevuiae  et  superbise  natus 
\  idebatur,  navem  vhtTs  ornatam  misit  obviam  Piatoni,  gra- 
vissimo  dicendi  et  vivendi  magistro,  venienti  Syracusas. 
Ipse  quadrigis  albis  excepit  in  liltore  egredientem  e  navT. 
Fiin.  l.  vii.  c.  30. 

Constile  aedes  aliquas  Tngr5ssuro,  earum  fores  virga  ii 
lictore  percutiebantur,  monendi  causa  adesse  consulem : 
nisi  sedes  essent  ejiis  hominis  cui  habendiis  ab  ipbo  magis- 
tratu  hpnos  videretur.  ItSque  Pompeius  ctim  ex^  Asia 
rediens  Rhodiim  venTsset,  et  Posidonii  philosophi  domum 
esset  intralurus,  fores  ejiis  de  more  perciitT  a  lictore  veiiiit, 
et  fasces  lictoris  Januae  philosophi  submTsit  is  cui  se  oriens 
occidensque  submTserat. 

Gaditanus  quTdam,  Titi  Livii  nomine  famaque  commo- 
tiis,  ad  vTsendum  eiim  ab  ultimTs  terrarurn  finibtis  venit,  sta- 
tTmque,  ut  vTderat,  abiit.     Plin.  l.  ii.  Ep.  3. 

2.  Alexander  magniis,  captTs  ThebTs,  posterTs  Pin- 
dari  poetae  in  ea  urbe  nati  pepercit,  ipsitisque  domum 
stare  incoitimem  voliiit.  Inter  spolia  DarTi  regis  Persa- 
rum  capto  unguentorum  scrinio,  quod  erat  auro  gemmTs- 
que,  ac  margaritTs  pretiosum,  vaiios  ejiis  iisiis  amTcTs 
demdnstrantibus :  Imo  Hercule,  inquit,  librdrum  Homeri 
custodias  d-etur.  Ciipiebat  nempe  ut  pretiosTssimum  huma- 
ni  ingenii  opus  servaretur  opere  quam  maxime  dTvite. 
Praedicabat  hunc  poetam  complexum  esse  omnia  bellandi 
ac  regnandi  prxcepta  :  eumque  tanto  amdre  atque  honore 
prosecutus  est,  ut  Homeri  amator  cognominaretur.  Inter- 
rogante  aliquando  PhilTppo  patre,  cur  tantopcre  hoc  uno  po- 
eta  delectaretur,  caetSios  vero  negligeret  ?  Ideo,  inquit, /^a^er, 
gudd  non  quavis  fioesis  regcm  decere  mihi  videtur^  sicut  nec 
fjuodvis  vestimentum.   Unius  Homeri  ing^niia  esty  et,  magni- 

ftca,  et  vere  regta.  Itaque  Homeri  libros  seciim  Tnter  bella 
ferre  solitus  erat ;  et,  cum  quiesceret,  eos  una  cum  pugione 
sub  pulvTno,  cui  incumbebat,  reponere  ;  militi<e  viaticum 
et  belltca  virtutis  institutionem  appellans.  Ciim  quTdam 
prospere  gestae  rei  nuncius  citato  cursu  accederet,  vultu 
ingentem  laetitiam  praeferens :  Quid  mihi  nunciaturus  es, 
inquit,  tanto  gaudio  dignum?  nUi  forsdn  Homerus  revlxit^ 


(     34     ) 

^EIian.  1.  xiii.  c.  7.  Plin.  1.  vii.  c.  29.  Diogen.  Chrys.  Or.  2. 
PJut.  in  Alex.  Idero.  de  Profec.  Virtut. 

3.  Alcibiades  quoque  Homerura  rnagno  in  pretio 
habuit.  Itaque  cum  forte  in  scholam  puerorum  venTsset, 
Homerum  sibi  petiit  exhiberi.  Cum  vero  ludimagister 
se  mhil  Homeri  habere  respondisset ;  colaphum  ei  durum 
inflixit,  et  Sbiit,  imfieritum  dicens,  et  qui  tales  redderet 
fiueros.     ^lian.  l.  xiii.  c.  38. 

Cum  ZoTlus,  qui  Homeromastix,  id  e^t,  Homeri 
flagellum,  est  vocatus,  Alexandriam  venlsset,  et  stia  contra 
Iliadem  et  Odysseam  scripta  Ptolemaeo  Philadelpho  re- 
citasset ;  animadvertens  rex  poetarum  principem  vexari 
absentem  et  inauditum,  utpote,  moriuum  :  et  eum,  cu- 
jus  a  cunctis  gentibus  scripta  suspicerentur,  a  ZoTlo 
vituperari  :  indignatus,  nuUum  ei  responsum  dedit.  Ille 
diutius  AlexandrTae  commoratus,  et  inopia  pressus,  sum- 
mTsit  ad  regem,  postulans  lit  aliquid  sibi  tribueretur. 
Rex  vero  dicitur  respondTsse.  Homerum,  gui  ante  annos 
mille  decesseratf  quotidie  fiascere  multa  millid  hominum  : 
debere  fidriter  eum^  qui  se  meliore  ingenio  /irq^teretur,  fioase 
dlere  non  modo  se  unum,  sed  etiam  filures.  Vitruv.  praefat. 
1.  vii. 

4.  Sylla  duxit  aliquo  prsmio  dignam  sedulitatem 
etiam  mali  poetse.  Nani  cum  ille  epigramma  ipsi  obtu- 
lisset ;  jussit  prsemium  ei  statim  tribuT,  siib  ea  tamen 
conditione,  ne  quid  postea  scrTberet.  Julius  Caesar  cTvitate 
donSvit  ITberalium  artium  doctores,  et  medicTnam  Romae 
professos,  lit  e6  libentius  et  ipsT  urbem  incolerent,  ^t  caeteri 
appeterent.  Optime  ille  quidem :  solet  quTppe  labor  im- 
pendT  eo  unde  emolumentum  atque  honos  speratur.  At 
sublatis  studiorum  praemiTs,  etiam  studia  pereunt.  Cicer. 
pro  Arch,  n.  25.     Sueton,  in  J.  Cas.  c.  42.    IJvius,  l.  iv.  c. 

35.    Tacit,  an.  xi.  c.  7. 

5.  Mandatum  est  memoriae,  Platonem  philosophum 
tenui  admodum  pecunia  fuisse :  atque  eum  tamen  mcr- 
catum  esse  decem  millibus  drachmarum  tres  PhiloIaT 
Pythagorici  ITbros.  QuTdam  dixerunt,  amTcum  ejus 
Dionem  Syracusanum  eam  pecuniam  illT  dedTsse.  Tra- 
ditum  est  quoque  Aristotelem  ITbros  pauculos  SpeusTppi 
philosophi  emTsse  talentTs  AtticTs  tribus.  Isocrates  pro 
una  oratione  viginti  talenta  accepit.  Dicitur  Octavia, 
cum  Virgilium  audivisset  recitantem  illos  de  iilio  suo 
versus,    Tu   Marceilus  eriSj   Scc.    delTquium   animl   passa 


(     S5     ) 

esset ; '  deinde,  T^c5pt5  animo,  Virgilio  dari  jussisse  pr6 
singiilTs  versibus  dena  sestertia.  A.  Gell.  l.  iii.  c.  17.  Plin. 
l.  vii.  c.  30.  ^uct.  vita  Virgil. 

6.  Graeci  magnos  honores  constituerunt  athletis,  qui 
in  OlympiTs,  PythiTs,  IsthmiTs,  NemaeTsque  certaminibus 
vTcerTnt.  Nam  non  modo  in  publico  Graeciae  conventu 
laudes  ferunt  cum  palma  et  corona ;  sed  etiam  ctim  re- 
vertuntur  in  suas  cTvitates,  triumphantes  quadrigis  inve- 
huntur  in  patriam,  et  constitutTs  e  re  publica  vectTgalibus 
fruuntur  per  totam  vTtam.  Quod  cum  ego  animadverto, 
inquit  Vitruvius,  admTror  cur  non  iTdem  honores,  atque 
etiam  majores,  tributi  sint  scriptoribus,  qui  infTnitas  utili- 
tates  perpenio  aevo  omnibus  praestant.  Id  6nim  eo  magis 
dignum  e^at  instituT,  quod  athletae  sua  tantiim  corpora 
exercitationibus  efiiciunt  forti5ra  ;  scriptores  vero  nori 
soliim  sua  ingenia  suosque  senstis  perficiunt,  sed  etiam 
omnium  aliorum,  ea  in  ITbris  suTs  praecepta  dantes,  quae 
plurimum  jiivent  ad  animos  exaciiendos,  et  ad  discendum. 
Quid  enim  MTlo  Crotoniates,  quod  fuit  corporis  vTribus 
invictus,  prodest  hominibus,  aut  caetSiT  qui  eo  genere 
fuerunt  victores  ?  Pythagorae  vero,  Platohis,  Aristotelis, 
caeterorumque  sapientum  praecepta  omnibus  gentibus 
edunt  novos  quotidie  fructus,  quTbus  qui  a  teneri  sctate 
satiantur,  ipsT  optimos  habent  sensus,  et  humanos  mores 
cTvitaiibus  infundunt,  aequa  jura  ac  leges  descrTbunt,  sinS 
quibus  nulla  poiest  esse  cTvitas  incolumis.  Cum  ergo 
tanta  muner^  prTvatim  publiceque  fuerint  hominibus  prae- 
parata  ab  scriptorum  prudentia ;  non  solum  palmas  et 
coronas  hTs  tribuT  arbitror  oportere,  sed  etiam  et  triumphos, 
et  dTvTnos,  si  fas  sit,  honores  decerni.      Fitruv.  l.  ix.  firafat, 

AnimT  remedia  inventa  sunt  ab  antTquTs  philosophTs. 
Suspiciendi  propterea  sunt,  et  prope  Deorum  rTtu  colendi. 
Equidem  qi^m  venerationem  praeceptoribus  meis  debeo, 
eandem  illTs  praeceptoribus  generis  humanT  debere  me 
existimo.  Quid  ergo  ?  si  consulem  vTdfij^o  aut  praetorem, 
omnia  faciam  quibus  honor  haberi  solet ;  equo  desiliam, 
capiit  adaperiam,  semita  cedam  :  Socratem  ciim  Platone,  et 
Zenonem  et  Cleanthem  non  venerabor  ?  non  tanta  nomina 
colam  ?     Senec,  Efi.  64. 


(     36     ) 

CAPUT  XV. 

Modestia  conjuncta  cum  doctrina, 

Dlcebat  doctissimus,  idemque  sapientissimus,  So- 
crates.  Se  hoc  unum  scire^  qubd  nzhil  scTret,  Diog.  Laert. 
in  Socrat. 

Cum  venTsset  Plato  ad  ludos  Olympicos,  frequentis- 
stmum  omnium  in  Graecia  conventiium,  Olympiae  contu- 
bernium  iniit  cum  ignotis  hominibus,  ignotus  iis  et  ipse. 
Ita  vero  eos  cepit  ac  sibi  devinxit  tum  morum  suavitate, 
tum  sermonibus  ab  omni  affectatione  sapientix  alienis,  ut 
peregrini  illi  plurimum  gauderent  fortuito  talis  viri  con- 
tubernio  ac  conviciu.  Neque  vero  academiae  aut  Socratis 
mentionem  ullam  fecit.  Hoc  solum  illis  declaravit,  se 
Platonem  appellari.  Quum  peractis  ludTs  Athenas  venis- 
sent ;  perhumaniter  eos  excepit.  Tum  hospites :  ^^ge^ 
inquiunt,  monstra  nodis  illum  ribi  cognominem  Socrdtia 
disci/iulumj  cujus  magnd  ubiquefdma  est.  Duc  nos  in  dcd" 
demiam^  et  sTste  -viro^  ut  dliquem  ex  ejus  quoque  coUdquio 
fructum  coUigdmus.  At  ille  leniter  subridens,  quemad- 
modum  solebat :  Ego  verd,  inquit,  iile  ifise  sum.  Obstu- 
puerc  illT,  quod  socium  tamdiu  habuTssent  tantum  virum, 
ignorantes :  intellexeruntque  posse  eum  sibi  concTliare 
animos  Sorum  quibuscum  ageret,  etiam  sine  consuetls 
illTs  de  philosophia  sermonibus.     ^lian,  l.  iv.  c.  9, 

Magna  est  admlratio  copiose  sapienterque  dlcentis. 
Si  vero  inest  in  oratione  mista  modestia  gravltas,  nihtl 
adm^rabilius  fierl  potest :  maxime,  cum  ea  sunt  in  adoles- 
cente.     Cicer.  de  Offic.  n.  14. 

CAPUT  XIV. 

Non  refert  quam  multos,  sed  quam  bonos  l'ihrds 
haheas  ac  legds* 

1.  Est  lectio  necessaria  ;  alit  enim  ingeaium,  et  cogi- 
tando  inveniendoque  fatlgatum  reficit.  Nec  scrlbere  tan- 
tum,  nec  tatitum  legere,  debemus:  sed  invicem  hoc  illo 
commutandum    est,    et   alterum  altero  temperandum,   ut 


(     37     ) 

quidquid  lectione  collectum  est,  prosTt  ad  pabulum  animi 
aut  ad  scribend8m.  Apes  debemus  Tmitari,  quae  ducunt 
succum  ex  floribus  ad  mel  facTendum  TdoneTs,  deinde  dispo- 
nunt  per  favos  quidquTd  attulere.     Senec.  Efi,  84. 

AlTmenta  corporTs  tunc  demum  Tn  sanguTnem  et  vT- 
res  transeunt,  cum  sint  concoct^.  Idem  praestemus  in  his 
quTbiis  aluntur  ingenTa ;  concoquamus  illa. 

2.  LectTo  omnTs  generTs  volumTnum  habet  alTquTd  va- 
gum  et  instabTle.  Paucis  libris  immorari  et  innutriri  6p6r- 
tet,  si  velis  alTquTd  trahere,  quod  Tn  anTmo  fidelTter  haereat. 
LectTo  certa  prodest,  varia  delectat.  Qui  vult  pervenire  quo 
destinavit,  unam  sequatur  vTam,  non  per  plures  vagetur. 

LTbrorum  TnopTam  quererTs.  Non  refert  quam  mul- 
tos  habeas,  sed  quam  bonos.  Distrahit  anTmum  Ubrorum 
multTtudo.  Modo,  inquTs,  hunc  librum  evolv^re  volo, 
modo  lllum.  FastldTentTs  stomachi  est  muUa  degustare : 
quae,  ubT  varTa  et  diversa  sunt,  nocent,  non  alunt.  Pro- 
batos  Ttaque  ITbros  semper  lege :  et,  si  quando  ad  alTos 
divertere  iTbiierit,  ad  prTores  redi.  AlTquTd  quotTdie  auxTlii 
adversus  v^rTas  anTmi  pestes  compara ;  et  cum  multa  per- 
currerTs,  unum  excerpe  quod  illo  dTe  concoquas.  Hoc  ipse 
facTo.     Senec,  Eti.2.  4>S, 

PlinTus  major  libros  legens,  adnotabat,  excerpebatque. 
NThTl  enTm  legTt,  quod  non  excerperet.  Dicere  etTam  sole- 
bat,  nullum  esse  ITbrum  tam  malum^  ut  non  alTqua  parte 
posset  prOdesse.     Plin,  l.  iii.  Efi.  5« 

3.  PuerT  legant  et  discant  non  modo  quae  diserta  sunt, 
sed  magis  quae  honesta.  Itaque  non  tantum  auctores  elT- 
gendi,  sed  etTam  partes  operTs.  Nam  et  Graeci  ITcenter 
quaedam  scripsere,  et  HoratTum  Tn  quTbusdam  noITm  inter- 
pretari.     Quintil.  l,  i.  c,  14. 

*  LacedaemonTl  libros  poetae  ArchTlochi  jusserunt  ex 
sua  cTvTtate  exportari,  quod  eorum  lectionem  arbTtrabantur 
pSrum  verecundam  ac  piidTcam.  N51uerunt  enTm  ea  ITbe- 
rorum  suorum  animOs  imbuT,  ne  plus  moribus  noceret,  quum 
ingeniTs  prodesset.     Valer.  l.  vi.  ex.  I . 


(     38     ) 


CAPUT  XVII. 

Bibliotheca  ad  pubticum  et  privdtum  ilsum  com- 
paretiir,  non  ad  dstentdtionem, 

1.  AntiquTssTma,  cujus  ad  nos  memoria  venerit,  Bi- 
bliotheca,  ea  est,  quam  extruxit  apud  iEgyptios  rex  Osy- 
mandias,  et  cujus  in  fronte  inscripta  erant  haec  verba: 
>;tw  «T§asv,  hoc  est,  medica  animae  offTcTna.    I>iodor.  l.  \. 

Pisistratus  tyrannus,  qui  studia  ITterarum  plurTmum 
fovTt,  dicTtur  prTmus  comparasse  AthenTs  ITbros  disciplina- 
rum  liberalium  publTce  praebendos  ad  legendum  ;  quorum 
numerum  ipsi  Athenienses  deinde  studi5sius  auxerunt. 
Sed  Xerxes  potTtus  Athenis,  urbe  ipsa  prseter  arcem  incen- 
sa,  abstulTt  asportavitque  ad  Persas  omnem  illam  librorum 
copiam,  Multis  autem  post  annTs  Seleucus  rex,  qui  Nica- 
nor  appellatus  est,  eosdem  ITbros  referendos  Athenas  curavit. 
j4,  Gell.  l.  vi.  c.  1 7. 

Ingens  postea  numerus  librorum  Tn  iEgypto  a  Ptole- 
maeTs  regibus  conquisTtus  et  comparatus  est,  ad  millia 
ferme  voJumTnum  septingenta.  Sed  ea  omnia  (aut  saltem 
quadringenta  millia,  teste  Seneca)  in  urbe  AlexandrTa  con- 
flagrarunt  belio  inter  Caesarem  et  Pompeii  liberos.  Lib.  de 
Tranq.  c.  9. 

Bibliothecam  iE?;yptTacam  instruxerat  Ptolemaeus  Phi- 
ladelphus  tum  profanis  ITbrTs,  tum  etTam  sacrTs  petTtis  e 
Judaea.  Nam  cum  ejvis  aures  fama  Hebraeae  sapientiae 
tetigisset ;  mTsit  Eleazaro  Judaeorum  summo  pontifTci  do- 
na  muUa,  et  epistolam,  qua  ©rabat,  ut  dTvTnos  ITbros  ad  se 
mittendos  curaret  cum  TdoneTs  homTnibus,  a  quTbus  tn 
linguam  Grxcam  ex  Hebraea  verterentur.  Ut  regTs  voiTs 
ac  precibus  satTsfaceret  Eleazarus,  mTsit  selectos  e  singulis 
tribubus  senos  vTios  senTores,  utriusque  linguae  perTiissimos ; 
a  quibus  facta  est  illa  celeberrima  sacrorum  librorum  in- 
terpretatio,  quae  Septuaginta  Interpretum  vocatur.  Prae- 
erat  autem  Ptolemaei  bibliothecae  vir  factis  et  scriptis  illus- 
tris,  DemetrTus  Phalereus  quem  AthenTs  pulsum  rex  be- 
mgne  exceperat.     Josefih.  l.  xii.  c.  2. 

2.  Primus  librorum  copiam  Romam  advexit  ^Emilius 
Paulus,  devicto  rege   Macedonum  Perseo,  cujus  thesauros 


^■^ 


C     39     ) 

ne  aspicere  quidem  dignatus  est :  libros  vero  filiis  suis, 
quia  erant  literarum  stiidiosissimi,  asportandos  permisit. 
Deinde  Lucullus  e  Pontica  praeda  plures  congessit.  Nam 
reges  AttalicT  ITierarum  amore  capti  egregiam  bibliothecam 
ad  communem  utilTtatem  et  delectationem  Pergami  institii- 
erant.     Insidor.  Plut.  in  jEmil.  Vitruv.  l.  vii.  in  pnsfat.^ 

Laudanda  est  Luculli  impensa  et  studTum  Tn  librTs. 
Nam  et  multos  et  optimos  conquTsTvTt,  eosque^  iTberalji. 
ter  dedit  utendos.  Patebat  omnibus  bibliotheca,^  et  Tn 
portTcus  eT  adjectas,  velut  ad  Musarum  aedem,  veniebant 
.maxTme  Graeci,  tempusque  TbT  jucunde  inter  se  traducebant, 
ab  alTTs  ctiris  ITberT.  Saepe  cum  TTs  versabatur  Lucullus,  et 
inter  magnam  doctorum  vTrorum  turbam  ambiilabat.  Plut. 
in  LucuL 

In  Tusculano  cum  essem,  inquTt  CTcero,  vellemqiae 
e  bibliotheca  Luculli  puerT  quTbusdam  libris  uti :  veni  in 
ejus  villam,  ut  eos  ipse,  sTcut  solebam,  inde  promerem. 
Quo  cum  venTssem,  M.  Catonem,  quem  TbT  esse  nescTe- 
rSm,  vTdi  Tn  bibliotheca  sedentem,  multTs  circumfusum 
Stoicdrum  libris.  Erat  enTm  Tn  eo  Tnexhausta  avidTtas  le- 
gendi,  nec  satiari  poterat:  quippe  qui  reprehensionem  Tna- 
nem  vulgi  non  reformidans,  Tn  ipsa  curia  soleret  legere 
saepe,  dum  senatus  cogeretur.  Iiaque  magTs  tum  Tn  oiTo, 
maxTmaque  volumTnum  copia,  vTdebatur  quasT  helluo  IT- 
brorum,  si  hoc  verbo  Tn  tam  praeclara  re  uti  ITcet.  Tum  ego 
Catoni :  Certe^  CdtOf  totam  hanc  cofiiam  jam  Lucullo  nostro 
notam  esse  ofidrtebit.  JSTam  fiis  librts  eum  mUlo,  qudm  reli» 
guo  ornatu  villce  delectUri.  JEtdtem  quidem  video  :  sed  in- 
Jici  tdmen  jam  debet  iJs  arttbiisy  quas  si,  dum  est  tener^ 
combiberity  dd  majord  veniet  fidrdtior.    Cic.  3  de  fin.  n.  2. 

3.  Quam  studiosus  comparandae  ornanda^que  biblT- 
8thecae  ipse  CTcero  fuerit,  patet  ex  multis  ejus  epistolTs  ad 
AttTcum. 

Tu,  velTm,  des  operam,  iit  quamprTmum  4iabeamus 
ea,  quae  te  nobis  emisse  et  parasse  scribis :  et  cogites 
quemadmodum  biblothecam  nobis  confTcere  possTs.  In 
tua  humanTtate  posTtam  habemus  spem,  omnem  delecta- 
tionTs,  quam,  cum  Tn  otTum  venerTmus,  habere  voliimus. 
Ego  quotidTe  magTs,  si  quTd  mihi  e  forensi  labore  tem- 
porTs  datur,  Tn  literTs  conquTesco.  Summiim  me  ITbro- 
rum  stiidium  tenet,  sTcut  odTum  jam  caeterarum  rerum. 
BiblTothecam    tiiam   cave    cuiquam    despondeas,    quamvTs 


(     40     ) 

acrem  amatorem  inveneris.  Nam  ego  omnes  meas  vinde- 
rayoias  eo  reservo,  ut  illud  subsTdium  senectuti  parem.  Noli 
desperare  fore  iit  ITbros  tuos  facere  possim  meos.  Quod  si 
assequor,  supero  Crassum  dlvitiis,  atque  omnium  agros, 
locos,  prata  contemno.     Lib.  i.  Efi.  3.  6.  8.  9.  20. 

4.  Comparandorum  llbrorum  impensa  ITberalissima 
est.  At  in  ea  habendus  modus.  Quid  prosunt  innumera- 
biies  iTbrT,  quorum  dominus  vix  tota  vTta  sila  indtces  per- 
legit?  Onerat  discentem  turba  ;  multoque  satius  est  tra- 
dere  le  paucis  auctoribus,  quam  errare  per  multos.  Nunc 
plerisque  ITierarum  ignaris  libri  non  studTorum  instru- 
menta  sunt,  sed  aedium  ornamenta.  Paretur  Ttaque  quan- 
tum  salTs  sTt  ITbrorum,  nThil  Tn  apparatum.  HonestTus, 
inquTs,  Tn  libros  impensas  effundam,  quam  Tn  vasa  pre- 
iTosa  pictasque  tabulas.  VTtTosum  est  ubTque,  quod  nT- 
mTum  est.  An  ignoscas  homTni  aptanti  armaria  cedro 
alque  ebore,  et  inter  tot  millia  ITbrorum  oscTtanti,  cui 
volumTnum  suorum  frontes  maxTme  placent  tTtulTque  ? 
Apud  desTdiosissTmos  vTdebTs  quTdquTd  orationum  histori- 
arumque  est,  et  tecto  teniis  extructa  loculamenta.  STcque 
sacrorum  opera  ingenTorum  Tn  specTem  tantiim  et  cultum 
parietum  comparantur.     Senec.  de  Tranquil.  c.  9. 

Indoctum  gloriantem  bTblTotheca  rldet  AusonTus  hoc 
epTgrammate : 

EmptTs  quod  ITbrTs  tibi  bTbliotheca  referta  est, 

Doctum  et  grammatTcum  te,  PhTlomuse,  putas  ? 
Hoc  genere  et  chordas,  et  plectra,  et  barbTta  conde  : 

Mercator  hodTe,  cras  cTtharcedus  eris.     i'^/^*.  43, 

CAPUT  XVIII. 

Memoria  augetur  curd^  negligentid  interctdU, 

1.  OmnTs  discTplTna  memori^  maxTme  constat,  fru- 
straque  docemur,  si  quTquTd  audTmus,  praiterfluit.  QuT- 
dam  eam  naturae  modo  munus  esse  existTmaverunt :  sed 
ipsa  excolendo,  sTcut  alTa  omnTa,  augetur.  Imo  nihil  aeque 
vel  augetiir  cura,  vel  neglTgentiS.  intercTditi  quam  memoria. 
Quint.  l.  xi.  c.  2. 

MaxTma  et  una  memorTae  augendae  ars,  exercTtatio  est  et 
labor.  Quare  puerT  quorum  tenacTssTma  memorTa  est,  statTm 
quamplurima  edlscant:    et    quaecumque  aetas  operam  jti- 


(     41     ) 

■  vandae  stiidlfo  memorias  dabit,  devoret  inTtio  taedium  illiid 
scripta  et  lecta  saepius  revolvendi,  et  quasi  eQndem  cibum 
remandendi.  Quod  ipsum  fieri  potest  levitis,  si  prTmvim 
pauca  coeperimus  ediscere,  tum  quotidie  aliqua  accessio 
flat.     Quint.  l.  ii.  c,  2. 

2.  Quantum  natura  studioque  valeat  memoria,  testis 
est  vel  ThemTstocles,  quem  constat  unum  intra  annum 
optime  locutum  esse  Persice :  vel  Mithridates,  cui  notse 
fuerunt  duae  et  vigTnti  linguae  earum,  quibus  imperabat, 
nationum  :  vel  Crassus  ille  dTves,  qui,  cum  Asiae  praeesset, 
sTc  tenQit  quinque  Graeci  sermonis  differentias,  lit  jus  cuique 
redderet  eadem  lingua,  qua  quisque  postulasset :  vel  Cyrus 
denique,  quem  omnium  mllitum  tenuisscnomina  traditum 
est.  QuTnetiam  dTcitur  Thcodectes  protinus  reddidisse 
semel  auditos  quamlibet  multos  versus. 

Memoriam  in  ThemTstocle  fuTsse  ferunt  singularem, 
ita  ut  quaecunque  audierat,  aut  vTderat,  haererent  animo. 
Itaque  cum  Simonides,  sTve  quis  alius,  se  eT  traditurum 
polliceretur  artem  memoriae  aliquam,  quae  recens  inventa 
erat:  Obiivionisy  inquit,  maiie;n.  Alim  memtnt  etiam  qu£ 
nolo  :  Obiivisci  non  fiossum  qux  voio.  Cic.  4  Acad.  2.  2  fin. 
,104. 

Etiam  oblivTsci  quod  scTs,  interdum  expedit. 

P.  Syrus. 

3.  Seneca  rhetor  hoc  scriptum  relTquit  de  sua  memo- 
ria.  Cum  senectus  mihi  jam  fecerit  multa  desTdeianda, 
oculorum  aciem  retiiderit ;  aurium  sensum  hebetaverit,  ner- 
vorum  firmitatem  infregerit ;  in  memoriam  maxTme  in- 
currit.  Hanc  aliquando  in  me  sTc  floruTsse  non  nego,  ut 
non  tantiim  ad  Qsum  sufficeret,  sed  usque  in  mliaculum 
procederet.  Nam  et  reddebam  duo  millia  nominum,  quo 
ordine  erant  dicta :  et  plures  quam  duccntos  versus,  qui 
singiili  a  singiilTs  condlscipulis  dati  eiant,  refeiebam  ;  ah 
ultimo  incipiens  usque  ad  prTmum.  Nec  tantiini  velox 
erat  mihi  memoria  ad  complectenda  quae  vellem  :  sed  etiam 
firma  ad  continenda  quae  acceperat.  It^que  sine  cuncta- 
tione  etiam  nunc  profert  quasi  modo  audlta,  quaecunque 
apiid  illam  aut  piier  aut  jiivenis  deposiii.  Imminuta  tamen 
est  aetate,  et  longa  desidia,  quae  juvenTlem  quoque  animiim 
dissolvit.  Nam  si  qua  ei  commlsi  intra  annos  proxime 
elapsos,  sTc  perdidit,  ut,  etiamsl  saepius  ingerantur,  toiies 
tanquam  nov^  audiam.     Sen.  Lib.  \.  controv,' 

E2 


(     42     ) 

Hortensius  in  auctione  perscdit  totum  diem ;  et  ve- 
spere  recensuit  omnes  res,  et  pretia,  emptores  ordine  suo, 
ita  ut  in  nullo  falleretur.     Ibid. 

QuTdam  recitatum  a  poeta  carmen  novum,  suum  esse 
dixit,  et  protinijs  memoria  recitavTt ;  ciim  ille,  cQjGs  carmen 
erat,  hoc  facere  non  posset.     Ibid. 


(     43     ) 

LIBER  TERTIUS. 
DE  JUSTITIA. 


CAPUT  I. 


Justitia  omnium  regina  virtutum. 

Justttia  est  omnium  domina  et  regina  virtCitum :  ejiis 
splendor  maximus  :  ex  ea  boni  viri  vulgo  justi  appellantiir. 
At  unum  Aristidem  a  GraecTs  cognominatum  fuisse  Justum 
accepimus.     Cicer.  2  Offic.  28,  1  Offic,  20. 

Hic  Athenis  natus,<5  pueritia  firmo  constantique  animo 
fiitt,  nunquam  ab  eo,  quod  justum  vtdebEtur,  discedens,  et 
nullam  fraudem  nuUumque  mendacium  admittens,  ne  joco 
quidem  et  in  ludo.     Corn.  JStefi.  et  Plut,  in  Aristide. 

Ubi  ad  rempublicam  accessTt,  non  potentium  amicorum 
praesidio  niti  voluit,  sed  consiliis  factisque  utilibus  et  justis. 
Non  animum  inflabant  secundae  res,  non  frangebant  adversae. 
Id  se  patriae  debere  existimabat,  iit  ei  prodesset  sine  ull5 
pecunise  aut  honorum  praemio. 

Ciim  aliquando  eo  praesente  pronunciarentiir  in  thea- 
tro  versus  e  tragoedia  -iEschyli  de  Amphiarao,  qui  diceba- 
tiir,  non  velle  videri  justus,  sed  esse :  omnes  converterunt 
in  eiim  ociilos,  tanquam  ad  quem  haec  laus  perlineret, 
eiimque  cognominaverunt  Justum.  Quod  cognomen  ut 
novum  erat  et  omnium  amplissimum,  ita  Aristldi  invidiam 
conflavit  et  Themistoclis  aemiili,  et  concitatae  ab  illo  multi- 
tudinis.  Est  enim  hoc  commtine  vitium  in  magnis  liber- 
isque  civitatibus,  iit  invidia  gloriae  comes  sit;  et  libenter 
detrahant  de  iis,  quos  vident  eminere  altius.  Itaque  mulc- 
tatus  est  decem  annorum  exilio,  quod  ostracismum  vocabant, 
C.  ^felios  in  Chabr,  c.  3-. 


(     44     ) 

E6  tempore,  quo  congregatus  populus  de  ejiciendo 
Aristide  ferebat  suffragium  testuITs  pro  raore  inscriptum, 
diciftur  illiteratus  quTdam  et  plane  rudis  tradidisse  ArTstTdi 
ipsT  lit  uni  e  populo  testulam,  petiTsseque  iit  inscrTheret 
Aristidem.  AdmTrante  eo,  et  rogante  num  aliquTd  Tn  illum 
peccasset  AristTdes  ?  Nihil^  inquit :  neque  est  ille  mihi 
notus.  Sed  hdc  mihi  non  fiiacetf  quod  cujiide  elahoraverit 
ut  firater  cateros  Justus  afifiellaretur.  ArTstTdem  ferunt 
nihil  respondTsse,  sed  inscripsTsse  testulae  nomen  stium, 
hominTque  reddidTsse. 

Urbe  excedens  iit  in  exilmm  Tret,  supTnas  manus 
tetendit  Tn  ccElum,  Deosque  oravTt:  Ne  uiium  temfius  fio- 
fiuio  Atheniensi  incideret^  quo  Aristidis  reminisci  necesse 
esset.  Tertio  post  anno  revocatiis  in  patriam,  immemor 
acceptae  injuriae  utilem  operam  praebiiit  cTvTbus  tn  bello  et 
pace  per  annos  multos.  lUius  abstinentiae  a  pecunia  nul- 
lum  est  certTus  indicTum,  quam  quod,  cum  exercitibus  et 
3er§.rTo  praefuTsset,  in  tanta  paupertate  decessit,  iit  vix 
relTquerit  quo  efferretur.  Unde  factum  est,  iit  filiae  ejiis 
publice  alerentiir,  et  e  communT  aerario  dotibus  datis  coUo- 
carentur. 

• 

CAPUT  11. 

Hormnem  justum  esse  gratis  oportet, 

1.  Te  justiim  esse  gratis  oportet:  et  nulliim  justae 
actionis  praemTum  majus  est,  quam  justiim  esse.  NThTl 
refert,  quam  multi  aequTlatem  tiiam  noverTnt.  QuT  vir- 
tutem  stiam  praedTcari  vult,  non  virtuti  laborat,  sed  gloriae. 
Non  vTs  esse  justiis  sTne  glorYa  ?  At  meherciile,  saepe  jus- 
tiis  esse  debebis  cum  infamia,  et  tunc,  si  sapTes,  mala 
opTnTo  justTtia  parta  te  delectabit.  Nemo  mihi  vTdetur 
plurTs  aestimare  virtutem,  nemo  magis  illi  esse  devotus, 
quam  qui  boni  vTrT  famam  perdTdit,  ne  conscientTam  perde- 
ret.     Senec.Efi.\\Z.Efi.?>\. 

M.  Cato,  genitus  proavo  Marco  Catone,  princlSpe  fa- 
miliae  PortTae,  nunquam  recte  fecTt,  iit  facere  vTderetur, 
sed  quTa  alTter  facere  non  poterat ;  eique  Td  solum  vTsum 
est  rationem  habere,  quod  haberet  justTtiam.  Esse,  quam 
vTderi,  bonus  malebat,      Ita,  quo  minus  gloriam  petebat; 


(     45     ) 

ho  magis  iilam  adsequebatur.     Patercul.  l.  ii.  c.  35.  Sallust. 
Catilin.  c.  54. 

2.  Invenumtur  qui  honesta  in  mercedem  colant,  et 
quTbus  non  placeat  virtus  gratuita.  At  nihil  habet  illa  Tn 
se  magnTfTcum,  si  quidquam  venale  habet.  QuTd  enTm 
€st  turpTus,  quam  alTquem  computare  qua  mercede  sTt  vTr 
bonts?  CalcatTs  utilitatibus  ad  virtutem  eundum  est 
quocun(jjLie  vocavit,  quocunque  misTt,  sine  respectu  rei 
fUmiliaris.  Interdum  etiam  sTne  ulla  sanguTnTs  suT  parsi- 
monia  vadendum :  nec  unquam  imperium  ejus  detrectan- 
dum.  QuTd  consequar,  inquTs,  si  hoc  gratis  fecero  ?  Quod 
fecerTs:  rerum  honestarum  pretTum  in  ipsls  est.  Si  non 
ipso  honesto  movemur,  ut  boni  vTri  sTmus,  sed  utTIitate 
alTqua  atque  fructu,  callTdi  sumus,  non  boni.  Senec,  4.  Be- 
nef,  c.  l.  Cicer.  1  de  leg.  n.  41. 

InjustissTmum  est,  justitiae  mercedem  quaerere.  Re- 
ITquae  quoque  virtutes  per  se  colendae  sunt,  et  Tn  TIs  sequT 
officTum  debemus,  non  fructum.  Nam  iit  quisquS  maxTmS 
refert  ad  suiim  commodum  quaecunque  agTt,  Tta  mTnTme  est 
vTr  bonus.  Cicer.  1.  de  leg".  n.  48.  ei  49.  Veriim,  ut  olim 
querebatur  OvTdTiis, 

Non  f acTle  invenias  multis  e  millTbus  unum . 

Virtutem  pretTum  qui  piitet  esse  sui. 
Ipse  decor  recti,  facti  si  praemia  desint, 

Non  movet,  et  gratis  pcenTtet  esse  probum. 
NII,  nTsT  quod  prodest,  carum  est. 

De  PontOy  Lib,  ii.  Eleg.  3. 


CAPUT  III. 

Omrii  ratione  colenda  et  retinendci  justitia  est. 

Cic  2  Offic.  n.  42. 

1.  Quanquam  omnTs  virtQs  nos  ad  se  allTcit,  facitque 
iit  eos  dilTgamus,  Tn  quTbus  ipsa  Tnesse  vTdeatur:  tamen 
justTtTa  et  llberalTtas  Td  maxTme  effTcTt.    Cicer,  1  Ojffic.  n,  56. 

Justls  homTnTbus  Tta  fTdes  habetur,  iit  nuUa  sTt  Tn  hls 
fraudis  injurTaeque  suspTcTo.  Itaque  hls  salutem  nostram, 
fortunas,  llberos  rectissTme  commltti  arbTtramur.  MThi 
quTdem  vTdentur  bene  morati  reges  olTm  fuisse  constTtuti 
ab  homTmbus,  justTtiae  fruendae  causa.      Nam  cum  Tnops 


(     46     ) 

multutido  premeretur  ab  iTs  qui  majores  opes  habebant, 
confugiebant  ad  unum  aliquem,  de  cujus  justitia  et  pru- 
dentia  magna  erat  opTnio:  qui  cum  prohiberet  ab  injuria 
tenuTores,  summos  et  infimos  aequo  imperT5  regebat.  Ea- 
dem  fuTt  constituendarum  legum  causa,  quse  regum.  Invenlas 
enim  leges  sunt,  quas  cum  ommbus  semper  una  atque  ea- 
dem  voce  loquerentur.     Cicer,  2  Offic.  n.  33.  41.  • 

2.  Laudabat  Agesiiaus  LacedaemonTorum  rex  j^istTtiam, 
ut  virtutum  omnium  princTpem,  affirmabatque  nullum  esse 
fortTtudTni  locum  sine  justitia.  Cum  ei  dicerent  quTdam  a 
magno  rege  Persarum  alTquTd  imperari :  An^  inquTt,  ille 
major  j^gesilao  eat^  ai  non  sit  justior?  recte  quTdem  sentiens 
magnTtudinem  esse  metiendam  justitia,  quasT  regia  regula. 
Plut,  in  Jgesil, 

Diccnte  quodam  coram  rege  Antigono,  Regibus  omnia 
honesta  et  justa  esse  :  subjecit  rex  :  Omnino  barbarorum 
guidem  regibus,  nobis  vero  sold  honestd  firo  honestis  sold 
justd  firo  justis  hdbendd  sunt.     Plut.  Apoph. 

Cum  Trajanus  praefecto  milTtum  praetorianorum  gla- 
dium  daret,  quo  is  cingendus  erat  ad  castodiam  impera- 
toris :  educto  eo  e  vagln^,  et  in  altura  sublato  :  Jccifie, 
inqn%  glddium  fiuncy  ut  co,  si  juste  imfierem^  firo  me  utd' 
rts  :  sin  mdle^  contrd  me.  Quontam  moderdtorem  omnium 
jfieccdre  minus  fas  est^  quam  cxteros.     Dio.  78.  A.  Vict. 

3.  ^thiopes  pTetatem  et  justitiam  maxTme  colebant. 
^dibiis  eorum  nullae  erant  fores  :  quumque  Tn  viis  publT- 
cis  multa  jacerent,  nemo  quidquam  eorum  surrTpTebat. 
Celtae  quoque  fores  aedTum  nunquam  occlusas  habebant. 
^''icol.  Dajnasc. 

Interrogatus  Leonidas  rex  LacedaemonTorum  Tn  qua 
iirbe  quTs  maxTme  tutus  esset  ?  Ubi^  inquitjjustitid  fiolledtf 
et  injustitid  jdceat.     Plut.  Apoph. 

4.  JustitTa  est  constans  et  perpetua  voluntas  jus  siium 
unicuique  tribuendi.  Itaque  cum  coram  Agide  Lacedaemo- 
niorum  rege  laudarentur  Elei,  quod  in  OlympTcis  cerla- 
minTbus  justl  judices  essent:  Quid  mirum^  \nq\x\U  faciunt^ 
81  qiiarid  quoque  dnno  fier  unuin  diem  justitid  utuntiir  ? 
Justinian.  Plut.  Apoph. 

5.  Nemo Justiis  esse  potest,  qui  quidquam  aequTtati  an- 
teponTt.     Cic.2  Offic.  n.  38. 

Quo  tempore  CallicratTdas,  Lacedaemoniorum  classi 
praefectus,  pecunia  maxTme  indigebat  ad  annonam  nautls 
comparandam ;   accessere  ad  eum   quidam  amici   Lysan- 


(   4r   ) 

dri,  et  oblatTs  taleiUTs  qutnquagTnta,  postulaverunt  unura 
quendam  ex  inimTcTs  sibi  condonari  necandum.  Quos  ille, 
quia  sequitatem  pecuniae  ant^ponebat,  valere  jussTt.  Ade- 
rat  tum  Cleander:  qui  cum  dTxTsset:  Ego  verd  oblatam 
fiecuniam  accefiissem,  si  Callicratidas  fuissem.  Et  ego, 
respondit  Callicratidas,  si  Cleander.  STc  Alexander  magnus 
Parmenioni  suadenti,  ut  acciperet  pecuniam  a  DarTo  obla- 
tam  ad  redimendam  pacem,  respondit :  Et  ego  /lecuniam, 
qudm  gldriam^  mallemy  si  Farmenio  essem.  Plut.  Apoph. 
Q.  Curt.  1.  iv.  c.  11. 

Vir  bontis,  quod  honeste  se  facturum  putaverit,  faciet, 
etiamsT  laboridsum  erit:  faciet,  et^amsT  damnosum  erit: 
faciet,  etiamsi  perTculosum  erit.  Rursiis  quod  turpe  erit, 
non  facTet,  etiamsT  pecuntam  afferet,  etiamsi  voluptatem, 
ettamsT  potentiam.  Ab  honesto  nulla  re  deterrebitur,  ad 
turpia  nulla  spe  invTtabitur.     Senec.  Efiist,  76. 

CAPUT  IV. 

Communi  utilttdti  consulere  debemus» 

1 .  Sumus  ad  justitiam  nati :  neque  opTmone,  sed  na* 
tura,  constitutum  est  jus.     Cic.  1  de  leg.  n.  2. 

JustTtta  versatiir  Tn  hominum  socTetate  tuenda,  tribii- 
endoque  suum  cuTque,  et  rerum  contractarum  fide,  1 
Offic,   14. 

JustTtTae  prTmum  munus  est,  ne  cui  quTs  noceat,  deinde 
ut  communTbus  utatur,  tanquam  communibus  :  prTvatTs, 
iit  siiTs.  Sunt  prTvata  nulla  natCira :  sed  quTa  alTquTd 
eorum,  quae  natura  fuerant  communTa,  obtTgTt  cuTque  homi- 
num  varia  ratione,  Td  quisque  t^neat.  ST  sTbi  plus  eo  appe- 
tet,  vTolabit  jus  humana  socTetatis.     n.  20. 

Quontam  (iit  praeclare  scriptum  est  a  Platone)  non 
nobTs  soliim  nati  siimiis,  sed  etTam  patrTae,  parentTbus, 
S.mTcis,  caeterTsque  homTnTbus  ;  et  quae  in  terrTs  gignun- 
tur,  ad  usum  omnium  hominum  creantur:  in  hoc  naturam 
debemus  sequT,  et  commiinT  utilitati  consiiiere  mutatione 
officiorum,  dando  et  accTpTendo  ;  devincTreque  tum  opera 
tum  facultatibus  hfiminum  inter  homTnes  socTetatem.     n.  21. 

2.  Quantulum  est  eT  non  nocere,  cui  debeas  etiam 
prodesse  1  Parva  laus  est,  sT  homo  mansuetus  hoininT  est, 
si  naufiago  manum  porrTgit,  erranti  vTam  monstrat,  cum 


(     48     ) 

esuriente  panem  suum  dividit.  Membra  sumiis  corporis 
magni.  Natura  nos  cognatos  edidit.  Haec  nobis  amorem 
indidit  mutuiim,  et  sociabiles  fecit :  illa  sequum  justumque 
composiiit:  ex  illius  constitutione  miserius  est  nocere, 
quam  laedi ;  et  illius  imperio  paratae  sunt  omnium  manus 
ad  se  invicem  juvandos.  Itaque  ille  Terentianus  versus  in 
pectore  et  in  ore  sit : 

Homo  sum,  humani  nihil  a  me  alienum  piito. 

Sen,  Efi,  95. 

3.  Si  hoc  natura  praescribit,  iit  homo  homini,  quicun- 
que  sit,  consulat,  6b  eam  causam  quod  is  homo  sit ;  certe 
violare  akerum  lege  naturae  prohibemur.     Cic.  3  Ofic.  37. 

Ut,  si  in  corpore  humano  unumquodque  membriim 
proximi  membri  vTrcs  atque  valetudinem  ad  se  traduceret, 
debilitari  et  interire  totum  corpQs  necesse  esset ;  sic, 
si  unusquisque  nostrum  rapiat  ad  se  commoda  aliorum, 
detrahatque  quod  cuique  possit,  emoliimenti  sui  gratia, 
societas  hominum  et  communitas  evertatur  necesse  est. 
n,  22. 

Concessum  est,  non  repugnante  natura,  iit  quisque  sibi 
malit  acquTrere,  quam  alteri,  quod  pertineat  ad  usum  vTtae  ; 
at  illud  natura  non  patitur,  ut  aliorum  spoUTs  nostras  facQl- 
tates,  opes,  copias  augeamus. 

ChrysTppus  hoc  scTte  dixit,  iit  multa:  Qui  stadium 
currit,  enTti  ^t  contendere  debet  quam  maxime  possit,  iit 
vincat :  supplantare  eum,  quTcum  certet,  aut  manu  depellere, 
nullo  modo  debet.  STc  in  vTta  non  inTquum  est,  sibi 
quemque  peiere,  quod  ad  usum  pertineat:  alterT  deripere, 
jus  non  est.     n.  42, 

4.  Forsitan  quTspiam  dixerit:  Nonne  igitur  sapiens,  si 
fame  ipse  conficiatur,  auferet  cibum  hominT  ad  nuUam 
rem  utili  ?  Minime  vero,  Non  enim  cuiquam  vTta  sua 
potior  esse  debet,  quam  animT  talis  affectio,  neminem  ut 
violet  commodi  sui  causa.  Et  suum  cuique  incommodum 
ferendum  est  potiiis,  quam  de  alterius  commodTs  detrahen- 
dum.     n.  29  et  30. 

•  Non  solum  natQra,  sed  etiam  legibus  popiilorum, 
constitiitum  est,  iit  non  liceat  suT  commodi  causa  nocere 
alterT.  Hoc  enTm  spectant  leges,  hoc  volunt,  incoliimem 
esse  cTvium  conjunctionem  :  et,  sT  qui  eam  dTrimunt,  eos 
morte,  exilio,  vTnculTs,  damno,  coercent.     n.  5. 


(     49     ) 


CAPUT  V. 


Ipsa  peccdndi  voluntds  peccdtum  est. 

1.  Me  quidem  judice,  non  is  solus  malus  est,  qui 
injuriam  fecit,  sed  et  qui  facere  m  animo  habuit.  Mlian. 
l.  xiv.  c.  28. 

Potest  aHquis  nocens  fieri,  quamvTs  non  nociierit. 
Omnia  scelera  perfecta  sunt,  quantum  satis  est  culpae, 
^tiam  ante  effectum  operis  :  latro  antequam  manus  inquinet, 
latro  est.  Senec.  de  Const.  c.  7.  Benef.  l.  v.  c.  14.  quia,  iit 
ait  P.  Syrus : 

Exeritur  opere  nequitia,  non  incipit. 

Vir  probiis,  aut  improbus,  non  ex  operibus  tantum,  sed 
^ttam  ex  voluntate  spectatur.     Democr.  Sentent. 

Bonus  est,  non  qui  non  injurtam  facit,  sed  qui  ne  vult 
quidem.     Stobaus  Serm.  9. 

3.  Fuit  Lacedsemone  civis  nominS  Glauciis,  cujus 
justitia  maxime  celebrabatur.  Itaque  grandem  pecunYae 
summam  ejus  fidei  credere  non  dubitavit  cTvis  quTdam 
MilesTus.  Eam  pectinTam  repetentibus  postea  mortul 
Milesii  ITberTs,  retinere  Tn  animo  habuit  Glauciis,  et  ora- 
ciiliim  ApollTnTs  consiiliiTt,  an  interposTto  jurejurando  ab- 
negare  posset  deposTtum  apiid  se  auri  pondus.  Respondit 
Pythia,  ipsum  daturiim  pcenas  graves  propter  hanc  retT- 
nendi  deposTti  voluntatem.  lile  poenariim  metu  deterritiis 
a  scelere,  non  justitiae  stiidio  inductiis,  deposTtam  apiid 
se  pecunTam  restTtiiit.  Veriim  in  cogitati  scelerTs  poenam 
ciim  tota  prole  et  domo  interTit.  Ipsam  quTppe  peccandi 
voluntatem  siiperT  plectunt:  quTa  qui  sceliis  pectore  delT- 
beratiim  concepTt,  perTnde  nocens  est,  ac  sT  illiid  admislsset. 
Herodot.  L  vi. 

Has  patitiir  pcenas  peccandi  sola  voluntas : 

Nam  sceliis  Tntra  se  tacTtiim  quT  cogTtat  ulliim, 

Facti  crTmen  habet.  Juv.  Sat.  xiii.  i;er.  195. 

3.  Aristldes  ille  justiis,  interrogatiis  quTd  justum 
esset?  Aliena  non  concu/iiscere,  respondit.  Stobaus^  Serm, 
ix. 

F 


(     50     ) 

NalQr3e,  quae  lex  est  dlvTna  et  humana,  parere  qui 
volet,  nunquam  committet  ut  alienum  appetat.  Cic,  3 
Ojffic.  23. 

InimTcus  est,  non  solum  qui  injuriam  infert,  sed  etlam 
quT  de  inferenda  cogitat.     Democr.  Sentent. 

Vestalis  incesta  est  etiam  sine  stupro,  quae  cupit  stu- 
prum.     Senec.  /.  vi,  Excerfit.  controv. 

Potestne  fieri,  ut,  quT  Jovi  amTciis  fuerat,  rem  aliquam 
inTquam  concupTscat,  aut  turpe  aliquTd  cogitet  ?  Dio.  Chrys, 
Orat.  iv. 

Vir  bonus  noii  modo  facere,  sed  ne  cogitare  quidem 
quTdquam  audebit,  quod  non  possit  praedicare.  Cic,  3 
Offic,  77, 

4.  Bene  praecipiunt,  qui  vetant  quTdquam  Sgere,  quod 
dubites  aequum  sit,  an  iniquum.     1  Offic.  30. 

Turpissimum  est  non  modo  pluris  piiiare  quod  utile 
videatur,  quam  quod  honestum ;  sed  haec  etiam  inter  se 
comparare,  etin  hTs  addubitare.     n,  18. 

Est  totum  sceleratum  et  impium  genus  eorum  homi- 
num,  qui  delTberanjt,  utrum  id  sequantur,  quod  honestum 
esse  videant,  an  se  scelere  contaminent :  in  ipsa  enim  dii- 
bitatione  et  delTberatione  facinus  inest,  etiamsi  ad  scelus  non 
pervenerTnt.  Ergo  ea  omnTno  delTb^randa  non  sunt,  in 
quibus  est  turpis  ipsa  delTberatio.     n.  37. 

5.  Actio  recta  non  erit,  nisi  recta  fuerit  voluntas:  ab 
hac  enim  est  actio.  RursQs  voluntas  non  erit  recta.  nisi 
habitus  animT  rectiis  fuerit :  ab  hoc  enim  est  voluntas. 
Senec.  Eji.9s. 


CAPUT  VI. 

Qui  solo  metu  d  peccdto  abstlnet,  non  est  innocens» 

1.  Non  dTcendus  est  justus,  quTsquis  non  infert  inju- 
riam  :  sed  quT  inf  erre  impune  cum  possit,  libenter  abstinet. 
JPhiiem. 

Non  meiu,  sed  officiT  causa,  peccatTs  abstinendiim. 
Democr.  Sentent. 

QuTdam  parum  curant,  spontene,  an  metu,  legibiis 
pareant.  Verum  non  minus  fur  est,  qui  metu  a  furto 
abstinet,  furtiim  ipsum   non  perosiis  nec  damnans,  quam 


(     51      ) 

il  qui  furantur.  Et  illi  homines  non  sunt  belluTs  meliores : 
nam  illae  quoque,  si  timeant  homines  aut  canes  gregem 
custodientes,  a  rapina  abstinent.     Dio.  Clir.  Orat.  68. 

Non  dicam  pudTcam  mulierem  eam,  qua  aut  legem 
aut  virum  timuTt,  cum  a  flagitio  abstineret.  Et  non  im- 
mento  reterttir  Tn  numeriim  peccaniTum,  quae  reunuit 
pudicTtiam  metu  poenae,  non  amore  honesti.  Scnec.  4 
Benef,  c.  14. 

Si  qua,  meiu  dempto,  casta  est,  ea  denique  casta  est. 

Ovid.  3  Amor.  Eleg.  4. 

Non  possumus  piidTcos  dicere  eos,  qui  a  flagitTo  arcen- 
tur  infamTae  aut  legum  ac  judTciorum  metu.  Nam  quTd 
faciet  Ts  homo  Tn  tenebris,  qui  nThTl  timet  nTsT  testem  vel 
judTcem?     Cic.  \  de  Leg.n.  50^  5\. 

Non  est  diuturnus  magister  off^TcTi*  tTmor.  2  Philifi. 
w.  90. 

2.  Etsi  infamiae  ac  supplTciorum  melus  homTnem, 
qui  a  peccato  abstTnet,  non  prsesiat  innocenlem  ;  saepe 
tamen  nonnihTl  confert,  iit  ille  tandem  vTr  bonus  fiat. 
Nam  dum  illum  a  scel^re  avocat,  paulatim  assuefacit  parere 
divTnis  humanisque  legTbus  quTbus  docemur  domTtas  habere 
libidTnes,  coercere  omnes  cupTditates,  nostra  tueii,  ab 
alienis  mentes,  oculos,  manus  abstTnere.  Itaque  sapTen- 
ter  admodum  antiqui  legum  condTtores,  ut  eff^eratos  agresti 
vTta,  aut  milTtTa,  populorum  anTmos  mitigarent,  et  ad 
mansuetudTnem.  ac  justTtTam  traducerent,  Deoriim  .  prT- 
imam  melum  Tis  injiciendum  esse  ratl  sunt :  deinde  ad 
terrorem  impTetatis,  audaciae,  flagTtTi,  carceres,  vincula, 
variaque  supplTcia  instTtuerunt :  iit  quos  amor  honesti  in 
off*TcTo  non  retTneret,  Ti  gravTtate  pcenae  a  scelere  deterre- 
rentur.  Cic.  1  de  Orat.  n.  194.  Livius^  l.  i.  n,  19.  Cic.pro 
Bosc.  Amerin,  70. 


CAPUT  VII. 

Oderunt  peccare  boni  virtuth  cimdre. 

Hor.  1.  i.  Ep.  16. 

1.  NobTs  persuasiim  esse  debet,  etiamsi  omnes  Deo's 
homTnesque  celare  possTmiis,  nThTl  tamen  avare,  nThil  in- 
juste,  nThiJ  ITbidinose  esse  faciendiim.     Cic,  3  Offic.n,  Zt, 


(     52     ) 

Philosophum  nomine  Peregrinum,  v^riim  gravem, 
vidimus,  TnquTt  A.  GellTus,  cum  Athenls  essemus,  diver- 
santem  Tn  tugurTo  extra  urbem.  Quumque  ad  eum  fre- 
quenter  iremus,  multa  hercle  dlcentem  utilia  et  honesta 
audivTmus:  Tn  quTbus  hoc  praecTpuum  auditum  meminTmus: 
Virum  safiientem  noti peccaturum  esse,etzamsi  /leccdsse  eum 
Dii  dtque  honnnes  ignordturi  forent,  JVon  enim  pcence  aut 
infdmicE  metu  non  esse  fieccdndiim^  sedjusti  honeatique  stu- 
dio,  et  officio.     A.  Gell.  1.  xii.  c  1 1. 

2.  Cum  olTm  Tn  Lydia,  lit  feiunt  fabulae,  terra  disces- 
sTsset  magnis  quTbusdam  imbribus,  Tn  illum  hiatum  descen- 
dit  Candaulis  regTs  pastor  Gyges,  aeneumque  equum  ani- 
madveriTt,  cujus  Tn  lalSnbus  fores  erant,  quTbus  apertTs, 
moituT  homTnis  vTdit  corpus  magnTtudine  inusitata  annu- 
lumque  aureum  Tn  digTto:  quem  iit  detraxTt,  suo  ipse 
digiio  inseruTt,  et  Tn  coetum  pastoriim  se  recepTt.  IbT  ciim 
palam  ejus  annuli  ad  palmam  converierat,  a  nullo  vTdeba- 
lur,  ipse  autem  omnTa  vTdebat :  Tdem  rursiis  vTdebatiir, 
cum  111  locum  siiiim  anniilum  inverterat.  Itaque  hac  oppor- 
tiinTiate  anniilT  usiis,  regem  domTnum  interemTt,  ac  sustulit 
quos  obstare  sTbi  arbTtrabatur :  nec  Tn  hTs  eum  quisquam 
facinoiibus  potiiit  vTdere.  Sic  repente  anniili  beneficio  rex 
exqrtus  est  LydTae. 

Ficta  quTdem  et  commentTtTa  haec  fabiila  est,  prolata  a 
Platone.  Sed  hunc  ipsum  annulum  si  habeat  sapTens,  non 
ma^iTs  sTbi  iTcere  piitet  peccare,  quam  si  non  habeat.  Ho- 
nesta  enim  bonTs  vTrTs,  non  occulta,  quaeruntiir  :  atque,  si 
nemo  scTtiirus,  nemo  ne  suspTcaturus  quTdem  sit  eos  alTquid 
malT  fecisse,  non  facTant.     Cic.  3  Offic.  n,  38. 

CAPUT  VIII. 

Ea  sola  iitilta  sunty  qua  justa  et  honesta. 

\.  Homo  justiis,  isque  quem  sentTmiis  vTrum  bonura, 
nThil  cuiquam  detrahet  quod  Tn  se  transferat:  intellTget- 
que  nihil  nec  expedTre  nec  utile  csse,  quod  sit  injustum. 
Qui  hoc  non  didTcerit,  nec  persuasum  habiierit,  boniis  vTr 
esse  non  poterit :  et  ab  eo  nulla  fraus  aberTt,  nullum  facT- 
niis.  Sic  enim  cogitans :  Est  istud  guidem  honestum,  ve- 
riim  hoc  exfiedit :  Ts  utTle  atque  honestum,  res  a  natiira  co- 
piilatas,  audebTt  dTvellere.      Qui  fons   est  fraudum,   male- 


(     53     ) 

ficionam,    scelerum    omnTum.      Cic,    3   Offic,    n.    15,    18, 
b-c. 

2.  C.  MarTum  consulatus  higens  cupido  exagTtabat. 
A  quo  adTpiscendo  cum  longe  abesse  se  cerneret ;  Q. 
M^tellum,  summum  vTrum  et  cTvem,  cujus  legatus  erat, 
criminari  statuit,  iit,  erepta  ei  gloria  confecti  belli  Jugur- 
thlni,  ipse  mitteretur  Tn  NumTdiam  cum  imperio  consulari. 
Itaque  nec  facto  ullo  nec  dicto  abstinuit,  quo  concTlTare  sTbi 
milTtum  animos  posset.  Multa  crimTnose  de  Metello  est 
locutus,  multa  de  se  magnTfice.  Dixit :  Bellum  ab  imfiera' 
tore  trdhi  consultd^  quod  homo  inanzs,  et  sufierbtx  regza, 
imfierio  nzmzs  gauderet  :  se  fiaucis  dzebus  habtturutn  Jugur- 
tham  in  catenis^  si  dimzdia  fiars  exercttus  sibi  fiermitteretur. 
Deinde  a  Metello  Romam  missus,  cum  ad  populum  eadem 
dixisset,  quae  prTus  in  castris,  et  de  se  ingeniia  esset  pollT- 
cTtus ;  voti  tandem  compos  fuit.  Factus  est  ergo  ille 
quTdem  consul,  sed  a  fide  justTtTaque  discessit,  qui  impera- 
torem  suum  in  invTdiam  falso  crimTne  adduxerit.  Sallust. 
JUgurth.  c.  64.     Cic.  2  Off.  ib, 

3.  Alter  quoque  MarTus,  cognomento  Gratidianus, 
boni  vTri  offTcTo  functus  non  est.  Cum  praetor  esset,  et 
trTbuni  plebis  collegTum  praetorum  abhTbuTssent,  ut  res 
nummaria  communT  sententia  constTtueretur ;  conscripse- 
runt  communTter  dictum,  constTtueruntque,  lit  omnes  sTmiil 
praetores  ac  trTbuni  post  meridTem  ad  popiilum  accederent, 
renuncrSturi  edictum  lilud,  quod  vTdebatur  futurum  gratissT- 
mum  omnTbus  cTvibus.  Caeteri  quTdem,  alTus  alTo  disces- 
sere  :  MarTus  a  subselliTs  Tn  rostra  recta  ivTt,  idque,  quod 
communTter  composTtum  fuerat,  solus  edixit.  Ea  res  ei  apud 
popiilum  magno  honori  fuit:  omnTbus  vicis  statuae  erectae, 
ad  eas  thus,  et  cerei  incensi.  Quid  multa  ?  Nemo  unquam 
muItitudTni  fuit  carior.    Cic.  ibid. 

4.  Conturbantur  nonnunquam  homTnes  in  delTbera- 
tione,  cum  id,  Tn  quo  vToIatur  aequTtas,  vTdetur  non  ita 
magnum  ;  illud  autem  commodum,  quod  ex  eo  patTtur, 
permagnum  vTdetur.  Sic  Gratidiano  videbatur  non  Tta 
turpe,  praerTpere  collegis  et  tribunis  plebTs  popularem 
gratiam  :  valde  vero  uiTIe  vTdebatur  consulem  hac  ratione 
iierT:  quod  sTbi  tunc  proposuerat.  At  honestate  dirigen- 
da  est  uiilTtas;  et  quod  turpe  est,  nunquam  utTle  debet  vT- 
deri.     Quid  TgTtur?    Possiimusne   Gratidianum  vTrum   b6- 

F2 


(     54     ) 

rjiim  judicare  ?  Nihil  profecto  minus  cadit  in  virum  bonumj 
quam  prseripere  aliis  gloriam,  aut  gratiam  fallere.  Nulla 
res  tanti  est,  nec  commodum  uUum  tam  expetendum,  iit 
propterea  vir  bonus  ab  oSkio  discedat,  et  f  idem  ac  justitiam 
violet.  Nunquam  enim  est  utile  peccare,  quia  semper  est 
turpe:  et  quia  semper  est  honestum  virum  bonum  esse, 
semper  est  iitile.     Cic.  Ibid.  n.  64. 

Damniim  appellandum  est  cum  mala  fama  lucrum. 

P.  Syrus. 

5.  Themistocles,  victTs  navali  praelio  PersTs,  dixit 
Athenis  in  concione,  se  habere  consilTum  reipublTcae  salu- 
tare,  sed  illud  vulgari  non  oportere  :  postulavitque  ut  popu- 
lus  daret  alTquem  quTcum  communicaret.  Datus  est  AristT- 
des.  Hunc  ille  monuit,  classem  Lacedaemoniorum,  quae 
subducta  erat  ad  Gytheum  portum,  clam  incendi  posse : 
docuitque  hac  ratione  frangi  quoque  posse  opcs  Lacedse- 
monTorum,  cum  quTbus  de  Graeciae  princTpatu  contende- 
bani  AthenTenses.  Quod  ArTstides  cum  audTvisset,  ad 
concTonem  expectatione  suspensam  redTit,  dixitque  :  Per- 
utile  videri  consilium  quod  Theniistoclcs  afferret ;  sed  mi' 
nime  honestum  esse.  Athenienses,  quod  honestum  non 
esset,  id  quoque  non  esse  utTle  judicaverunt:  et,  auctore 
ArTstide,  repiidiaverunt  eam  rem,  quam  ne  audierant 
quTdem.  Ubi  nunc  Tn  uno  inveneris  eum  amorem  honesti, 
qui  tunc  populi  unTversi  fuit?  Cic.  3  Offic,  49,  Valer,  l.  vi. 
c.  5.  Liviusy  /,  iv.  c.  6. 


CAPUT  IX. 

Qui  adiphci  veram  gloriam  volet,  justWa  fungatur 
Officiis. 

Cic.  2  Offic.  n.  43. 

1.  FacillTme  ad  res  injustas  impellTtur,  quTsquTs  est 
ammo  princTpatus  et  glorTae  nimTs  ciipTdo.  NThTl  vero 
honestum  et  gloriosum  esse  potest,  quod  justTtia  vacat ;  et 
nemo  gloiTam  injustitTa  et  immamtate  est  consecutiis.  Cic. 
1  Offc'.62,  iJTc. 

An  eos  alTquTd  verae  laudTs  adeptos  piitas,  qui  exTtio 
muliarum  gentTum  clari,  non  mTnores  fuere  pestes  mor- 
talium,   quam   Tnundatio  et  conflagratio  ?      Agebat  infeli- 


(     55     ) 

cSm  Alexandrum  fiiror  aliena  devastandi.  Non  contentus 
paterno  regno,  arma  toto  orbe  circumferebat,  et  nihil  in- 
tactum  relinquebat,  immaniura  ferarum  modo,  quae  pliis, 
quam  exigit  f ames,  mordent.  Cum  ei  civitas  quasdam  of- 
ferret  partem  agrorum,  et  dimidium  rerum  omnium :  Eo, 
inquit,  firofiositOy  venT  tn  Astam<^  non  ut  id  accifierem  guod 
dedissetis :  sed  ut  td  hdberetis  guod  reliquissem.  Senec. 
3  Quaest.  in  prooem.  Ep.  94.  53. 

2,  Ubi  ad  fines  Scytharum  vincendo  pervenit,  uniis 
ex  eorum  legatis  hxc  ei  inter  alia  multa  dixit,  quibus 
ejus  injustitiam  et  ambitionem  arguerit :  Quid  nobis  tecum, 
est  ?  Xunquam  terram  tuam  attigimus.  An  non  licet  nobisf 
gui  in  vastis  sylvis  vTvimus^  ignordre  quts  s?s,  et  unde  veni- 
us  ?  JSTec  servTre  ulli  fiossumus,  nec  imfierdre  desTderamua, 
Mdjor  forttorque  esfortasse,  qudm  guTsquam  :  tdmen  diieni» 
genam  dbminum  fidti  nemo  vult.  Gloridris  te  ddfiersequen» 
dos  latrones  venTre^  ifise  oninium  gentium  latro,  Lydiam 
cefiTstif  Sgrtam  dccufidsti,  Persidem  tenesy  Bactrianos  hdbea 
tn  fiotestdte,  Indos  fietTsti :  jam  etiam  dd  fiecora  nostra 
dvdras  mdnus  fidrrtgis.  Quid  tibi  dTvitiTs  ofius  estj  quce 
te  esurTre  cogunt*  ttd  ut  quo  plurd  hdbes-,  ed  dcrtus  ciifiias 
gua  non  hdbes  ?  Denique  si  Deus  esj  trtbuere  mortaltbua 
beneficia  debes^  non  sud  ertfiere :  sTn  autem  hdmo  es ;  id 
quod  es^  semfier  esse  te  cogttd.     Q,  Curt.  1.  vii.  c.  8. 

Eleganter  et  veraciter  Alexandro  illi  magno  quidam 
comprehensus  pirata  respondit.  Nam  c«im  rex  hominem 
interrogasset,  quo  jure  mare  infestaret  ?  ille  libera  contuma- 
cia  :  Eodem  inquitj  quo  tu  orbem  terrdrum  :  sed  qutd  id  ego 
exiguo  navtgio  fdcio^)  latro  vocdr ;  tti,  quid  magnd  classey 
imfierdtor,     S.  Aug.  1.  iv.  de  Civit.  c.  4.  ex  Cic 

CAPUT  X. 

Quod  ttbi  fierl  non  vls,  alteri  nefecerh. 

1.  Alexander  Severus  in  expeditionibus  bellicis  aper- 
to  tabernaculo  prandebat  et  coenabat,  militarem  cibum, 
cunctis  videntibus  atque  gaudentibus,  sumens.  Circumi- 
bat  prope  cuncta  tentoria,  et  neminem  abesse  a  signis 
patiebatur.  Si  quis  de  via  in  agros  cujusquam  deflexisset, 
aut  fustibus  subjiciebatur  in  conspectu  ejiis,  aut  virgls, 
aut  mulcta  pecuniariae ;  aut  saltem  verbis  castigato  ipse 
dicebat:   Visns  hoc  in  dgro  tuofierT^  guodfdcU  tn  dlieno? 


(     S6     ) 

Usurpabatque  saepius  quod  a  quibusdam  sTve  Judaeis  sive 
ChrTstianis  audierat,  aut  per  praeconem  inclamari  jubebat, 
quurn  aiiquem  puniret :  Quod  tibi  Jieri  non  vis^  altert  ne 
feceris.  Quam  sententiam  usque  adeo  dilexit,  iit  et  in 
palatio  et  in  publicis  operibus  prsescrlbi  jiiberet.  Lamfirid. 
in  A.  Sever.  c.  5 1 . 

2.  Ab  aiio  expectes,  alteri  quod  feceris.  P.  Syrus. 
SyracusTs  pulsus  a  Dionysio  tyranno  Dion,  petierat 
Megaram.  Ubi  cum  Theodorum  principem  hujus  urbis 
domT  convenire  vellet,  neque  admltteretur,  diu  ante  fores 
retentus;  dixit  comiti  suo;  Patienter  hoc  ferendum  est : 
forsitan  enim  et  nos^  cicm  in  gradu  dignitatis  nostrx  essC' 
miis^  dliqutd  tale  fecimus,  Qua  tranquTUitate  animi  ipse 
sibi  conditTonem  exiiil  placidiorem  reddidit.  Valer.  L  iv. 
c.  1. 

3.     Vulpes  ad  coenam  dicitur  ciconiam 
Prior  invTtasse,  et  illi  in  patina  liquidam 
Posuisse  sorbitionem,  quam  nullo  modo 
Gustare  esuriens  potuerit  ciconia : 
Quae  vulpem  quum  revocasstt,  intrito  cibo 
Pienam  lagenam  posuit:  huic  rostrum  inserens 
Satiatur  ipsa,  et  torquet  convTvam  fame; 
•        Quae  cum  lagenae  frustra  colJum  lamberet: 

Peregrinam  sTc  locutam  voliicrem  accepimus : 
Sua  quisque  exemfild  debet  aguo  dnimo  pati. 

Phaedr.  I.  i.  Fab.  26. 


CAPUT  XI. 

Injuriam  patJ  sattiis  est  quam  facere. 

Agis  Lacedacmoniorum  rex  ultimus,  ex  insidils  captus 
ct  indicta  causa  ab  EphorTs  damnatus,  cum  ad  iaqueura 
abduceretur,  conspiceretque,  quendam  ex  minTstrTs  flentem  : 
Desine.)  inquit,  o  homo^  meam  vtcem  fere.  JSTam  slc  znique 
et  contrd  leges  mortens^  siifierior  felicidrque  sum  its  qui 
mthi  vitam  erifii  jUbent .  Haec  locutus,  ultro  collum  laqued 
induit.     Plut.  Afiofih. 

Athenienses,  quos  muUTs  beneficiTs  affecerat,  ingratos 
expertus  Phocion,  in  concionem  procliit,  et  sapientissime 
dixit:  Mdlo  d  vobis,  Athenienses^  mdlum  accifieref  qudm  i/ise 
vobjs  mdlum  inferre.     -£.lian.  I.  ii.  c.  16. 


C     57     ) 

CAPUT  XII. 

Quod  meum  non  est,  redeat  ad  dominum, 

Pythagoricus  quTdam  emerat  a  sutore  calceos,  rem 
magnam,  non  praesentibus  nummis.  Post  aliquot  dies 
vSnit  ad  tabernam,  pretium  soluturus.  Quam  cum  clau- 
sam  invenisset,  et  ostium  dm  pulsaret,  fuit  qui  diceret : 
Quid  Jierdis  ofieram  tuam?  Sutbr  ille^  quem  quarzs  eidtus 
et  combustus  est.  Quod  nobis  molestum  esse  fiotest,  qui  in 
aternum  nostros  amittimus  :  tibi  mintme,  qui  sctsfUturum 
ut  ille  renascatur.  Quibus  verbis  jocabatur  in  Pythagort- 
cum,  qui  metempsychosim,  hoc  est,  migrationem  anlfma- 
rum  in  alia  corpora,  fieri  credebat.  At  philosophus  noster 
tres  aut  quatuor  denarios  quod  pretium  calceorum  attule- 
rat,  non  invltus  domum  retulit,  subinde  manu  conciitiens. 
Deinde  cum  intelkxTsset  arrTsTsse  sibi  illiid  lucellum  ; 
reprehendens  hanc  suam  non  reddendi  tacitam,  voluptatem 
ait  ipse  sibi :  Sutor  ille  tjbi  vivit.  Tu  redde  quod  debes, 
Redm  ergo  ad  eandem  tabernam,  et  per  claustrum  qua  parte 
rimam  invenit,  quatiior  denarios  inseruit  ac  mTsit,  poenas  a 
se  exigens  improbae  cupiditatis,  ne  alieno  assuesceret.  Senec. 
7,.Benef,c.20€t2\. 

CAPUT  XIII. 

Verhis  non  mmiis,  guamjactls,  Jit  injurt&. 

Maledicus  a  malef  ico  non  distat,  nisi  occasionS.  Quin- 
til,  l.  xii.  c,  9. 

Famae  damna  majora  sunt,  quam  quae  aestlfmarT  pos- 
sint.     Liviusyl.  iii.  c.  92. 

NThTl  est  tam  volilcre  qudm  maledTctum  :  nihil  facT- 
iTus  emTttitur,  nihil  cTtTus  excTpTtur,  nihTl  latTus  dissTpatur. 
Cicer.firo  Planc.  n.  S7. 

ProvTdendum  est  Tn  prTmTs,  ne  scrmo  noster  indTcet 
vTtTum  alTquod  Tnesse  in  moribus  nostris,  Quod  maxTme 
solet  evenTre,  cum  joco,  aut  serio,  de  absentibus,  detra- 
hendi  causa,  m^ledTce  contumelioseque  dTcTtur,  Cicer,  ! 
Offic,  «.134. 


(     S8     ) 

Absentem  qui  rodit  ^mictim, 

Qui  non  defendlt  alio  culpante,  solutos 
Qui  captat  risus  hominum,  famamque  dicacis, 
Fingere  qui  non  visa  potest,  commTssa  tacere 
Qui  nequit ;  hic  niger  est,  hunc  tu,  Romane,  caveto. 

Horat.  l.  i.  Sat.  4, 
Lingua  est  maliloquax  mentis  indicTum  malae. 
DifficTlem  oportet  aurem  habere  ad  crimina. 
In  judTcando  crimTnosa  est  celerTtas.    P.  Syrus. 

Caeca  invTdia  est,  nec  quidquam  alTud  scit,  quam  de- 
trectare  virtutes.     Liviua^  l.  xxxviii.  c.  49. 

2.  Cum  Mardonitis  Xerxem  ad  bellum  GraecTs  infe- 
rendum  excTtaret,  deprimendo  eorum  Tn  armTs  virtutem, 
TTsque  detrahendo  :  Artabanus  ei  respondit  longa  oratione, 
in  qua  haec  dixit  de  alTenae  famae  detractione  seu  calumnia. 
Res  est  teterrTma  alienae  famae  detractio  :  in  qua  duo  sunt 
qui  injuriam  facTunt,  unus  cui  injuria  fit.  Qui  enim  detra- 
hit  injurius  est,  quod  accusat  non  praesentem.  Injurius  quo- 
que  est  qui  credit  detrahenti,  antequam  rem  compertam 
habeat.  Sic  absenti  fit  duplex  injuria  :  ab  altero  enim  in- 
sTmiilatur  iit  malus,  ab  altero  talTs  temere  putatur.  Hc' 
rodot,  i.  vii. 


CAPUT  XIV. 

Ex  omm  vJtd  simuldtto  dissimuldtidque  tollenda  est. 

1.  Cum  duobus  modis,  vi  aut  fraude,  fiat  injuria  ; 
fraus,  quasT  vulpeculae,  vTdetur,  vis  leonTs :  sed  fraus  odTo 
digna  majore.  Injuria  autem  nulla  capTtalior  est,  quam 
eorum,  qui,  cum  maxTme  fallunt,  dant  operam  iit  vTrT  bo- 
ni  vTdeantur.     Cicer,  1  Offic.  n.  23. 

Bonitatis  verba  imTtari,  major  malitia. 

Malus  bonum  ubT  se  sTmiilat,  tunc  est  pessTmus. 

P.  Syrus, 

C.  Canius,  eques  Romanus,  homo  nec  infacetus,  et 
satTs  ITteratus,  cum  se  contulTsset  Syracusas,  otTandi  cau- 
sa  ;  dictitabat  se  emere  velle  hortiilos  alTquos,  quo  invT- 
tare  amTcos,  et  iibi  oblectare  se  sTne  interpellatoribus,  pos- 
set.     Quod  cum  percrebuTsset ;    PythTiis  quTdam,  qui  ar- 


(    59     ) 

■gentariam  f  aciebat  Syracusis,  dixit  el  hortos  qmdem  suos 
non  esse  venales,  sed  Iicere  illi  uti  iTs,  si  vellet,  Qt  suls. 
Et  simul  invitavit  eum  in  hortos  ad  coenam  in  posterum 
diem.  Cum  ille  promisisset,  tum  Pythius,  qui,  ut  argen- 
tarius,  erat  apud  omnes  opdines  graliosus,  piscatores  ad 
se  vocavit,  et  ab  his  petivit,  ut  ante  hortiilos  suos  postridie 
piscarentur. 

Ad  coenam  tempore  venit  Canius.  Opipare  paratum 
erat  convivium  :  cynibarum  ante  ocfilos  multitudo :  pisca- 
torum  quisque,  quod  ceperat,  afferebat:  ante  pedes  Py- 
thii  pisces  abjiciebantur.  Tum  C^nius :  Quaso,  inquiti 
guzd  est  hoc,  PythT  ?  tantumne  /itscium,  tantumne  cymba,' 
rum  ?  Et  ille  :  quid  mirum  ?  inquit.  Quidgnid  est  fiisctum 
SgracusiSj  tn  hoc  loco  est :  hic  aguatio  :  hdc  villa  isti  carere 
non  fiossunt.  Incensiis  Canius  ciipiditate,  contendit  a  Py- 
thio  iit  hortos  venderet.  Gravate  ille  primo  rem  accipere 
est  visiis.  Impetrat  tandem  Canius.  Emit  hortos  homo 
ciipidus  et  lociiples,  tanti  quanti  voluit  Pythius,  et  emit  in« 
structos:  negotium  conficit. 

Invitat  in  hortos  Canius  postridie  familiares  suos : 
venit  ipse  matiire:  cymbam  nuUam  videt.  Quaerit  ex 
proximo  vicino,  num  feriae  quaedam  piscatorum  essent, 
quod  nuUos  videret  ?  JVulU  quod  sciamt  inquit  ille,  hodie 
piscatdrumferiasunt:  sed  hic  fiiscari  nulli  solent.  Itdque 
heri  mtrabdr  qutd  accidisset.  Stomachari  Canius.  Sed 
quid  faceret  ?  Nondum  enim  erant  latae  leges  adversus  eos 
qui  dolo  agerent.     Cic.  3  Offic.  n    14, 

2.  Omnes  aliiid  agentes,  aliud  simulantes,  iit  Pythiiis, 
perfidi,  improbi,  malitiosi  sunt.  Nam  ex  omni  vTta-  sitnii- 
latio  dissimulatio  tolienda  est.  Et  ratio  postiilat  ne  qiiid 
insidiose,  ne  quid  simiilate,  ne  quid  fallaciter  fiat.  Ita- 
que  vir  bonus,  nec  ut  emat  melius,  nec  ut  vendat  quid- 
quam  simiilabit  aut  dissimiilabit.  Si  vero  vir  bonus  est 
qui  prodest  quTbiis  potest  nocet  nemini ;  certe  viriim  bo- 
num  non  facile  reperienius.  n.  60.  68.  64. 

Quaedam  video,  propter  depravationem  consuetudinis, 
neque  more  turpia  haberi,  neque  jure  cTvHi  sanclri :  at  na- 
turae  lege  sancTta  sunt.  n,  69. 


(     60     ) 


CAPUT  XV. 

Improbi  horriinis  est  mendacio  falUre. 

Cicero  pro  Muraen.  n.  62. 

1.  Vera  dicere,  justum  est;  mentiri  vero,  injustum. 
Plato  de  Justo, 

In  vifum  bonum  non  cadit  mentiri  emolumenti  sui 
causa.     Cic.  3  Offic.  81. 

Qui  mentuur,  fallit  quantiim  in  se  est.  Vir  boniis  prae- 
stare  debet  ne  mentiatur.     ji.  Gell  /.  x.  c.  1 1. 

Voliimus  viros  fort5s  et  magnanimos,  eosdem  ess^ 
bonos,  et  simplices,  veritatis  amlcos,  minimeque  fallaces. 
Quae  virtutes  ad  justitiam  pertinent.  Itaque  ArTstides 
apiid  Athenienses,  et  Epaminondas  apiid  Thebanos,  tam  ali- 
6ni  a  mendacio  et  tam  veritatis  diligentes  fuisse  traduntiir, 
ut  ne  joco  quidem  unquam  mentirentiir.  Et  Atticus  ille, 
quicum  Cicero  vixit  conjunctissime,  mendacium  neque  di- 
cebat,  nSque  pati  poterat,  Illuin  odi,  aiebat  Achilles,  ague  ac 
fiortds  Plutonts,  qui  aliud  quidem  recondit  in  mente^  aiiiid 
■Oerodicit.  Cicer.  Offic.  n.  63.  Plut  in  Arist.  C.  Nepos  in 
Epam.  et  in  Attic.     Plut.  Iliad   1  ix.  ver.  310. 

2.  Quid  est  in  quo  maxinie  elaborare  debemiis  ?  Ut 
mens  sit  justa,  oiatio  mendacii  expers.  Hoc  viri  boni 
proprium  est,  nihil  a  veritate  alienum  loqui  iit  et  nihil  a 
justitia  alienum  exsequi.  M.  Anton,  l.  iii.  sect.  16.  et  L 
iv.  sect.  33. 

Qui  injuste  agit,  impie  agit.  Cum  enira  natura  ho- 
mines  ediderit,  iit  sibi  invicem  prosint,  nec  ulla  rationc 
obsint ;  qui  hoc  naturae  placitum  violat,  adversiis  eam  est 
impiiis.  Eadem  natura  veritas  quoque  nunciipatiir  ;  est- 
que  prima  omnium,  qux  vera  sunt,  causa.  Itaque  qui  sci- 
ens  volensque  mentitiir,  impie  agit:  quia  fallendo  injuste 
agit.     Idem^  l.  ix.  sect.  l. 

Quod  verum,  simplex,  sinceriimque  est,  id  naturae  ho- 
minis  est  aptissimiim.     Cicer,  1  Offic.n.  13. 

3.  Assuesce  dicere  verum,  et  audire.     Sen.  Efi  68. 
Assuefaciendi    maxime    sunt    pueri,    iit  vera    dicant : 

mentiri    enim  servile  est,  et  omnium    hominum  odio  dig- 
niim  viiium.     Eadem    sententia   dixit   ApoUoniiis:    JUibe- 


(     61     ) 

rale  est  mentiri :  ingenuum  verttas  decet.     Plut.  de  Educ- 
puer.     Philos.  in  Epist.  Apoll. 

Illiberalis  et  sordidus  vulgo  putatur  quaestus  eSrum, 
qui  emunt  a  mercatoribus  quod  statim  divendant :  quia 
nYhTl  solent  proficere,  nisi  admodum  mentiantur.  Nec 
vero  qulcquam  est  turpius  vanitate,  id  est,  mendacio.  Cicer. 
1  Offic,  n.  150. 

Persae  ITberos  suos  a  quinto  anno  ad  vTcesimum  tria 
edocebant ;  equiiare,  sagTtlas  arcu  mittere,  vera  loqui. 
Turpissimum  apud  eos  habebatur  mentTri.  Secundum 
mendacium,  in  proxTmo  turpTtudinis  loco  p5nebant  aes 
alieniim:  maxime,  quod  qui  3ere  alieno  obstringitur,  men- 
dacio  obnoxTus  esse  soleat,  et  plerumque  verbS.  pro  re  dare. 
Herod.  l.i. 

Justitiam  quoque  ITberi  Persarum  edocebantur  a  pu- 
«ritia.  Ac  quemadmodum  pueri  in  Graecia  in  scholas  Tta- 
bant,  literarum  ITberaliumve  artium  discendarum  causa: 
sic  apud  Persas  pueri  scholas  frequentabant,  ad  accipien- 
dam  justitiae  disciplTnam.  Quam  quidem  iit  citius  et  cer- 
tius  discerent,  ncn  solum  eorum  auribus  praecepta  justitiae 
inculcabantur,  sed  etiam  docebantur  justas  ferre  sententias 
de  iis,  quae  inter  ipsos  exoriebantur,  controversiTs,  et  legiti- 
mas  pro  cujusque  delicti  modo  pcenas  irrogare.  Itaque 
bonam  dTei  partem  impendebant  publici  justitiae  praeceptores 
in  audiendis  dTjudicandisque  puerorum  disceptationibus. 
Xe7i ofih.Ll.  Cyr ofi . 

4.  Hqc  consequuntur  mendaces,  inquiebat  Aristoteles, 
w?,  qmim  vera  dixerint^  non  illis  creddtur.  Similiter 
Cicero  dixit :  Menduci  homtni^  ne  verum  quidem  dlcenti^ 
credere  solemus.  Diog.  Laert.  in  Arist.  Cic.  2  de  divin.  n. 
146. 

lis,  qui  peccarunt,  non  facile  delicti  venia  conceditur,  si 
interrogati  deprehendantur  menclaces.     Xenofih.  l.  \\\.  Cyrofi, 

Quid  interest  inter  perjurum  et  mendacem  ?  Qui 
mentTri  solet,  non  longe  abest  a  perjuiio.  Quem  ego, 
ut  mentiatur,  inducere  possum,  eum  facTIe  exorare  p6- 
tero,  ut  pejeret.  Ut  poena  a  Diis  immortalibus  perjuro 
constituta  est,  sTc  et  mendaci.  Cicer.  firo  Rosc.  Comoed, 
n.  46. 

Veritas  sermo  est  simplex.     Jmmian.  l.  xiv. 

Veritas  vel  mendacio  corrumpTtur,  vel  siientio.  Ibid. 
l.  xxxi. 

G 


(     62     ) 


CAPUT  XVI. 

In  vttw  est,  qui  non  obsistHt,  si  potest,  injuria. 

Injustitiae  genera  diio  sunt :  unum  eorum  qui  inf erunt 
iftjunam  ;  alterum  eorum  qui  non  propulsant,  si  possunt,  ab 
ils  quibus  infertiir.  Neque  enim  is  tantum  in  vitio  est,  qui 
injusle  facit  impetum  in  quempiam,  aliqua  animi  perturba- 
tione  incitatus  :  sed  etiam  qui  non  obsistit,  si  potest,  injuriae. 
Cicer.  1  Offic.  n.  23. 

2.  Hominibus  plures  solent  esse  causae  praetermitten- 
dae  defensionis  aliorum,  deserendique  officii.  Nam  inimi- 
citias,  aut  laborem,  aut  sumptus  suscipere  ndlunt  non- 
nulli ;  quidam  negligentia,  pTgritia,  inertia  praepediuntur : 
alii  suis  quibusdam  studiis  occupationibusve  sTc  impedi- 
untur,  ut  desertos  esse  patiantur  eos,  quos  tutari  debeant. 
Hi  omnes,  dum  altero  genere  injustitiae  vacant,  in  alterum 
Tncidunt.  Communi  enim  utilitati  non  serviunt,  et  in 
vTtae  societalem  nihil  conferunt  stiidiT,  nihil  operae,  nihil 
facultatum.     n.  27. 

3.  Apiid  jEgyptios  legibus  cautum  erat,  ut,  si  quis 
iter  faciens  videret  quempiam  a  latronibus  circumvenTri, 
tut  aliquid  injuriae  perpeti,  nec  ei  auxilium  ferret,  cum  pos- 
set,  morte  damnaretur.  Si  opem  dare  non  posset ;  rem  de- 
f erre  ad  judices  et  injuriae  auctorem  accusatione  persequi 
jiibebatur.  Quod  f acere  si  neglexisset,  plagis  mulctabatur, 
et  triduum  carebat  cibo.     Diod.  Sic.  l.  ii. 

Si  is  quT  injuriam  non  propulsat  ab  aliTs,  cum  potest, 
injuste  facit ;  qualis  habendus  est  is,  qui  non  mode  non 
repellit,  sed  eiiam  adjuvat  injuriam  ?  QuTdam  e  Graecia 
Romam  attulerunt  falsum  tesiamentum  L.  Minutii  Basili 
}6cupletis  hominis.  Quod  lit  facilius  pro  vero  accipT  pos- 
set,  scripserant  haeredes  secuni  M.  Crassum  et  Q.  Hor- 
tensium,  homines  ejusdem  aetatis  potentissimos  ;  qui  cum 
illud  falsum  esse  suspicarentur,  sibi  autem  nuliius  culpae 
in  conscrTbendo  testamento  conscii  essent ;  alieni  facinoris 
munusculum  non  repiidiaverunt.  Graviter  deiiquisse  njihi 
quidem  videntur,  qui  etiam  veras  haeieditates  consequuntur, 
si  sint  blanditiTs  et  simulata  amTcitia  quaesTtae.  Cicer.  /.  iii. 
Offic,  c.  18. 


(     63     ) 

CAPUT  XVII. 

inhumanum  verbum  est  ultio, 

1.  Non  ulcisci  decet,  iit  vulgus  putat,  neque  malefa- 
cere  cuiquam  hominum,  quodcumque  ab  aliis  ipse  passus 
fueris.  NuUo  enim  modo  injuria  facienda  est.  Plato  in 
Critone, 

Sunt  quaedam  officia  adversus  eos  servanda,  a  quibus 
injuriam  acceperis.  Est  enim  ulcTscendi  et  puniendi  mo- 
dus.  Atque  haud  scio  an  non  satis  sit  eum,  qui  te  laces- 
serit,  injuriae  suae  poenitere,  iit  et  ipse  ne  quid  tale  posthac 
committat,  et  caeteri  sint  ad  injuriam  tardiores.  Cicer, 
Offic.l.i.  c.  11. 

Ignoscere  hominum  est,  ubi  eum  pudet,  cui  igno- 
scitiir.     P.  Syrua. 

Veteres  Romani,  accepta  injuria,  malebant  ignoscere, 
quam  persequi.  Et  plus  pene  auxerunt  imperium  par- 
cendo  victTs,  quam  vincendo.  Satlust,  Catil,  c.  ix.  Liviusy 
l,  XXX.  c.  42. 

Omnibiis  noxTs  veniam  dare  se  dTcebat  Cato  Major, 
praeterquam  suTs.     Plut.  in  Cat.  maj, 

Ignoscito  saepe  alterT,  nunquam  tibi.     P.  Syrus. 

2.  Beneficia  beneficiTs  repensare  honestum  est,  non 
autem  injiirias.  IUTc,  vinci  turpe  est :  hTc,  vincere.  Ultio 
inhumanum  verbiim  est,  licet  mala  consuetudine  pro  justo 
receptum.  Quam  pulchrum  est,  hominem,  veliit  nulli  pe- 
netrdbilem  telo,  nullis  injuriis,  nullis  contumeliTs  perstringi ! 
Ultio  doloris  confessio  est.  In  Catoni  minori  in  balneo 
quTdam  os  percussit,  ignorans  :  qui  enim  ilii  scTens  f  ecisset 
injuriam  ?  Homini  deinde  satisfacienti  Cato,  Non  memini^ 
inquit,  me  fiercussum,  Non  excandiiit,  non  vindicavit  in- 
juriam.  Melius  esse  piitavit  non  agnoscere,  quam  vindicare. 
NihTlne,  inquies,  mali  ex  impCinTta  hominis  peliilantia  ortum 
est?  Im6  multum  boni.  Ccepit  ille  Catonem  nosse  et 
mirari.  Magni  animi  est  injurias  despicere.  Senec.  l,  ii. 
de  ird,  c.  32.  /.  iii.  c.  5, 

Qaippe  minuti 
Semper  et  infirmi  est  ^nimT  exigiiTque  voluptas 
Ultio.     Juven,  Satir,  xiii.  ver,  189. 


(     64    ) 

Ille  magnus  et  nobilis  est,  qui,  more  magnae  ferae, 
latratus  minutorum  canum  securus  exaudit.  Saepe  satius 
fuit  dissimiiiare,  quam  ulcisci. 

Comessatores  quidam  cum  Tn  uxorem  Pisistrati  inci- 
dissent,  multaque  proterve  et  fecissent  et  dixissent ;  postero 
die  facti  veniam  a  Pisistrato  postulaverunt.  Quibus  ille 
respondit :  Fds  deincefis  ?nagis  o/ieram  date  modestta.  Mcd 
vero  uxor  heri  nusquam  firodiit.     Plut.  Apoph. 

3.  Cum  Cumani  Pittaco  vinctum  tradidissent  homi- 
nem  a  quo  filius  ejus  fuerat  interfectus ;  illum  impuni- 
tum  dTmlsit,  haec  prsefatus  ;  Venia  ultidne  melior  est :  illd 
namque  mitis  est  ingeniJ^  hac  ferini,  Simili  sensu  dixit 
Musonius  philosophus:  Fera,  non  hominisy  est^  quarere, 
gudmbdo  morsu?n  /iro  morsuy  mdlum  firo  mdloy  redddt.  Sto- 
baeus  Serm.  xix. 

Non  oblitus  erat  Aristldes,  Themlstoclem  sibi  diu 
clam  aut  aperte  fiiisse  adversarium  in  adminlstranda  re- 
publica.  Noverat  quoque  se  ejus  maxime  oper^  pulsum 
fuisse  in  exiiium.  At  ostendit  quam  alieno  ab  ultione 
animo  esset,  ciim  dellberaretur  de  ipso  Themlstocle  e  clvi- 
tate  ejiciendo  testarum  suffragils.  Opportuna  certe  oblatS. 
erat  expetendae  vindictse  occasio.  Nihil  tamen  ab  eo  aiit 
dictum  aut  factum  est,  quod  nocere  posset  inimlco.  Et  iit 
prius  el  non  invlderat  florenti  opibus  et  rerum  gestarum 
gloria,  slc  tum  noliiit  premere  perlclitantem,  et  eo  dejecto 
exultare.     Plut.  in  Themist. 

T.  Pomponius  Atticus  nullas  inimicitTas  gessit,  qu6d 
et  laedebat  ipse  neminem,  et,  sl  quam  injuriam  acceperat, 
malebat  oblivlsci,  quam  ulclsci.      C.  Nefios  in  Attic.  c.  1 1. 

Magnanimo  injiiriae  remedium  obllvio  est. 

P.  Syrus. 

Adrianus  multos  in  privata  vita  inimicos  expertiis  erat, 
quorum  injiirias,  iibi  imperator  factus  est,  adeo  neglexit,  iit 
iini,  quem  capitalem  habiierat,  dlceret:  Evasisti.  Spart. 
c.   17. 

Vulgatum  illiid,  quia  verum  erat,  in  proverbium  venit : 

cTtias    inunorta 
Livius,  1.  xl.  c.  46. 

4.  Ciim  Dion  expugnasset  Syraciisas,  quas  ab  impo- 
tenti  tyrannorum  dominatu  llberare  ciipiebat ;  Heraclldes 
et  Theodotiis,*  infensi  ejiis  hostes,  se  ultro  dedidere,  cul- 
pam   fatentes,    orantesque,    iit   benlgnior   in    Ipsos    esset, 


(     65     ) 

quam  ipsi  in  eum  fuerant.  Admonuerunt  quoque  decere 
Dionem,  qui  multis  aliTs  virtiltibus  ornatus  esset,  Trae  im- 
perare^  et  ultionis  cupidum  non  esse,  Haec  illTs  precanti- 
bus  et  monentibus  hortabantiir  amici  Dionem,  ne  impro- 
bis  hominibus,  funestarum  turbarum  auctoribus,  parceret : 
sed  eos  militum  fiirdri  permTtteret.  Tum  Dion :  C<etertsy 
inquit,  ductbus  atque  imfieratorihus  filerumque  sola  belli  et 
armorum  exercitia  cordi  sunt  :  mihi  verd^  qui  filurimum 
temfioris  tn  Jcademid  consumfisi^  curd  fuit  id  discere^  ut 
iram^  ultionem^  invidiam^  fiertinaciam^  aliaa  hujUsmodi 
fiestes  fiossemvincere  :  cujus  victorix  argumentum  certum 
est  non  in  dmicos  et  viros  bonoa  benjgnitds,  sed  ergS  iniquos 
et  infensos  inimicos  fildcdbilttas  et  tenitds^  Heraclidem 
aufierdre  mthi  dnimus  est^  non  fiotentid  et  firudentid,  dt 
humdnitdte  et  justitid  :  in  his  enimvirtutibus  verdfortitu- 
doy  magnitudoy  glorid  fiositd  est :  cum  miles^  aut  saltem 
fortundif  aibi  vindzcet  fiartem  gloria  bello  quxaJtx,  Quod  ai 
Heractides  et  invzduSi  e-t  infidua  et  mdlua  est :  ideone  Did- 
nem  dfiortet  virtuti  sua  Idbem  inurere  ir<e  imfiotentid?  Lege 
quidem  humdnd  definilum  eat^  eum  minua  fieccdre  adver- 
sua  justitiamj  qui  accefitam  injuriam  ulctscitur^  qudm  qui 
firior  infert :  dtndturd  utrumque  db  eddem  dntmi  infrmitdte 
prcficiscitur.  JVullius  fiorrd  hominis  tam  asferd  tamque 
efferd  est  imfirobitds^  qux  non  fiossit  frequentibus  beneficita 
mansuescere  et  exfiugndri.  HTs  usiis  rationibus  Dionj  He- 
raclTdem  et  Theodotum  missos  facit.     Plut,  in  Dion. 


CAPUT  XVIII. 

Injuria  beneficiis  vincuntiir  specwsius  quam  miitUo 
odio  pensdntiir.     Valer.  /.  iw,  c,  2. 

1.  Usque  ad  ultimum  vTtae  finem  non  desinemus  com- 
muni  bono  operam  dare,  adjuvare  singiilos,  opem  ferrc 
etiam  inimTcTs.     Senec.  de  otio,  c.  28. 

-  Optimus  injuriam  ulcTscendi  modus  est,  ne  similis  sTs 
cum  inferenti.  Contemntt  me  quTsquam  ?  ipse  vTderit. 
Ego  mihi  cavebo,  ne  quTd  conteraptu  dignum  vel  egTsse 
vel  dixisse  deprehendat.  Odit  me  quTsquam  ?  ipse  vTderit. 
At  ego  mTtis  esse  et  benevoliis  cuique  pergam  ;  et  huic 
etiam   ipsT   qui   me   odit,    errorem  ostendere  paratus  ero, 

G  2 


(     66     )        , 

noii  contiimeliose  neque  ut  patientiam  meam  ostcntem, 
sed  benigne  et  ingenue  ;  interius  enim  me  ita  affectum  esse 
opoitet,  ut  ipsi  Dii  videant  me  gum  esse  qui  nihil  indigne 
aegreve  feram.     M.  Jnton,  L  vi.  c.  6.  /.  xi.  c.  13. 

Amicd  noli  maiedTcere,  ac  ne  tntmico  quidem :  inquie- 
bat  Pittacus.     Diog.  Laert.  in  Pittac. 

Laudante  quodam  Cleomenis  dictum,  qui  interroga- 
tus,  quodnam  esset  boni  regis  officium,  responderat,  Ami' 
cJs  bency  inimicis  male-,  facere  :  Quanto  rectius  erat^  inquTt 
Socrates,  amicls  benefdcere^  ex  immicis  autem  amicds  fd- 
cere?     Plut.  Apoph. 

Sic  invicem  vivendum  esse,  dicebat  Pythagoras,  iit 
non  ex  amicis  Tnimicos,  verum  ex  Tnimicis  amicos  facTa- 
mus.     Diog.  Laert.  in  Pythag. 

2.  M.  Marcellus,  cum  de  eo  consulatum  tunc  gerente 
STculT  questum  Romam  venissent,  ultro  de  illis  Tn  sena- 
tum  adraittendis  retulit,  querentesque  de  se  patienter 
sustTnuit.  Improbatis  a  patribus  querelis  eorum,  clemen- 
ter  excepit  orantes  ut  ab  eo  in  clTentelam  recTperentur : 
nullas  adversus  illos  TnTmicTtias  exercuit,  et  per  relTquam 
vitam  illis  benefacere  non  destTtit.  Plin.  l.  iv.  c.  1.  Plut.  in 
MarcelL 

Cum  e  carcere  atque  ipsa  urbe  Atheniensium  profu- 
gisset  orator  Demosthenes,  respexit  alTquos  ex  TnimicTs 
citato  cursu  vestigia  sua  subsequentes,  et  latebras  pavTdiis 
quaeslvit.  At  illi  eum  saepTus  nomine  compellatum  tandem 
assecuti,  oraverunt  ut,  posTta  formidTne,  pecunTam  accT- 
peret,  quam  domo  ei  attiilerant  Tn  vTatTcum  et  subsTdTum  ; 
adhortatique  sunt  ne  casum  ferret  acerbTus.  QuTbus  De- 
mosthenes :  Quomodo,  inquTt,  fiossum  non  grdvtter  ferre^ 
me  cd  urbe  cdrere,  ubi  tales  inimtcos  hdbeam^  qudles  dltbi 
dmici  inveniri  vix  quednt?     Plut.  in  Demosth. 

3.  Magni  anTmi  est,  injurTas  Tn  summa  potentia  pati : 
Nec  quTcquam  est  gloridsius  princTpe  impune  laeso.  Senec, 
1  de  Clem.  c.  20. 

CTcero  hanc  laudem  exTmiam  Caesari  tribiiit,  quod 
nthil  oblivisci  soleret,  nisi  injurias.  Omnium  victor  regres- 
sus  Tn  urbem,  omnTbus,  qui  contra  se  arma  tiilerant,  igno- 
vit.  STmultates  omnes,  occasione  oblata,  ITbens  depo- 
nebat.  Ultro  ac  prTor  scrTpsit  C.  Calvo  p5st  famosa  ejtis 
adver^um  se  epTgrammata.  ValerTum  Catiillum,  cujus 
yersTciilis  famam  siiam  laceratam  non  ignorabat,  adhTbiiit 


(  6r   ) 

coenae.  C.  Memmii  suffragator  in  petltione  consulatus  fuit, 
licet  asperrimse  fuTssent  ejiis  contra  se  orationes,  Cicer. 
firo  Ligar.  n.  25.  Patercul.  l.  ii.  c.  56,  Sueton,in  Caa  c.  73. 
Vespasiani,  inter  caetera  bona,  illiid  singiilare  fiiit, 
inlfmlcTtias  oblTvTsci :  adeo  ut  Vitellii  bostis  sui  filiam  16- 
ciipletissime  dotaverit,  et  viro  splendidissimo  tn  matrimo- 
nium  dederit.  Ferebat  quoque  patienter  contiimelias,  iTs, 
ut  erat  facetTssimiis,  dictTs  jocularibus  respondens.  J.  Vict, 
Etiit.  c.  17. 


CAPUT  XIX. 

Just^tia  victrix  odiu 

1.  Cn.  Domitius  tribuniis  plebis  M.  Scaurum  princi- 
pem  cTvitatis  Tn  judTcium  popiili  Romani  vocaverat,  Tratiis 
quod  ab  eo  in  augiiriim  coUegTum  non  fuTsset  cooptatiis. 
Cum  opprimendi  inimtci  summo  stiidio  flagraret,  servus 
Scauri  ad  eurn  noctu  pervenit,  promTttens  se  ifistructurum 
ejiis  accusationem  multTs  et  gravTbus  domini  crTmTnibus. 
At  DomTtius  nefario  indTcTo  servi  perfidi  utT  noliiit.  Con- 
tiniio  enim  et  siiTs  auribus  obduratTs,  et  indicTs  ore  clauso, 
comprehendi  hominem  et  ad  Scaurum  deduci  jussTt.  STc- 
que  Tn  infesto  acciisatore  justTtTa  odTum  vTcit.  Hunc  Domi- 
tium  deinde  popiilus,  tum.  hanc  ob  causam,  tum  propter  alTas 
virtiites,  ITbentTus  et  consiilem  et  censorem  et  pontifTcem 
maxTmum  fecTt.      Valer.  l.  vi.  c,  4. 

2.  Non  minus  insTgne  justTtT»  specTmen  dedit  L. 
Crassiis  Tn  nobTli  illa  accusatione,  quam  adversus  Carbo- 
nem  instTtiiit,  annos  natiis  iinum  et  vTginti.  Nam  ciim 
scrTnTum  rei,  plura  continens,  quTbiis  facVle  opprimT  pos- 
set,  allatiim  ei  fuisset  ab  illTiis  servo ;  signatiim,  iit  erat, 
remTsTt  ad  illiim  cum  servo  catenato,  nolens  causam  obtTnere 
aliena  fraude  ac  perfidia. 

Quo  pacto  vTguisse  tunc  inter  amTcos  justTiTam  credi- 
mus,  ciim  inter  accusatores  quoque  et  reos  eam  tantum 
vTrTum  obtinuisse  vTdeamus  ? 


C     68     ) 

CAPUT  XX. 

Utilitas  ex  inimicis  captenda. 

.  }'  y^^g^.s  hominum  satTs  habet  nullo  malo  ab  inimicis 
affici:  at  viri  prudentes  etiam  utilitatem  ex  iTs  capiunt. 
Inimicus  dicta  factaque  nostra  observare  infenso  animo 
non^  cessat,  captans  nocendi  occasionem :  quam  ne  praebe- 
amus,  cavemus.  Haec  autem  cautio  sensim  affert  studTum 
et  consuetudinem  rectam  et  inculpatam  vTtam  agendT.  Plut. 
de  utilit.  cafiiendd  ex  irdmic, 

VTs_  TnimTcum  modestia  afficere  ?  nolT  eum  illTbera- 
lem,  libTdinosum,  scelestum  nominare :  ipse  esto  humanus, 
castus,  probus.  Hinc.  Diogenes,  quem  cum  interrogasset 
quTdam,  qua  ratione  ulcTsceretur  inimTcum  ?  Si  ifise^  inquit, 
quam  ofitimus  Jiam, 

Cum  accepisset  PhilTppiis  Macedoniae  rex  se  ab  orato- 
ribus  Atheniensibus  proscTndi  conviciis  in  concione :  Mag- 
nam^  Tnquit,  ejusmodi  hominibus  gratiam  hdbeo»  Ddbo 
enim  ofieram  deincefis  et  -verbiH  et  factiSy  ut  iilds  menddciT 
codrgudm.     Plut.  Apoph. 

Vere  dictiim  est  ab  AntTsthene,  eiim,  qui  probitatem 
suam  salvam  esse  velit,  opus  habere  vel  verTs  amTcTs,  vel 
TnimTcTs  vehementissimTs :  quod  illi  admonendo,  hi  crT- 
minando  a  vitiTs  avertant.  Sed  quoniam  nostra  aetate  amT- 
citia  voce  valde  exTli  ad  ITberas  reprehensiones  est  praedita, 
loquax  in  adulando,  muta  in  castTgando:  audienda  est  nobis 
ex  inimicis  veritas.  Quemadmodum  enim  Telephus,  iit 
ferunt  fabulae,  domestico  medico  destitutiis,  vulnus  hostTli 
hastae  sanandum  praebiiit :  it^  necesse  est,  iit  iT,  quos  deficit 
benevoliis  castTgator,  sermonem  audiant  infensi  inimTcT 
peccata  eorum  insectantis,  non  consTderantes  animum  male- 
dTcentis,  sed  reprehensionis  veritatem  atque  utiliiatem.  Fiut. 
de  utilit.  capiend. 

3.  STciit  qui  volebat  Jasonem  Thessalum  interf icere, 
gladio  vomicam  ejiis  aperuit,  eaque  rupta  salutem  illi  attii- 
lit:  sic  saepe  convicium,  ab  Trato  homine  autinimTco  jactum 
in  nos,  aperuit,  et  sanavit  morbum  animi  latentem  aut  ne- 
glectum.  At  plerTque  maledictis  impetili,  non  despiciunt 
an  vere  aliquid  ipsTs  objiciatur ;  sed  quid  vicissim  possint 
argiiere  io  maledicentibus. 


(     69     ) 

Ab  inimTco  tuo  notatus  aUquo  crinnine,  illttd,  sl  verum 
sYt,  majore  studio  expurgare  debes,  quam  commonstratam 
aliquam  veslis  tiias  maculam  ;  si  falsum,  quaerenda  tamen 
est  causa,  quae  crlminationi  occasionem  dedit,  cavendumque, 
ne  deinceps  committas  aliquid  aut  affine  aut  simile  ejiis 
quod  objectum  fuit. 

4.  Multa  sunt  quse  intmicus  magiS  deprehendit  in 
nobis  quam  amicus:  quoniam,  iit  ait  Plato,  caecus  amor 
€st.  Hiero,  cum  ei  quTdam  inimicus  ons  foetorem  ex- 
probrasset,  domum  se  ad  uxorem  recipiens :  Quid  hoc^ 
inquit,  rei  est  ?  Cur  tu  mihi  oris  vittum  non  indicHvisti  ? 
Illa  vero  ut  erat  pudica  et  simplex,  ^jrfs^jwa^am,  ait,omi 
nes  vtros  sic  olere.  Adeo  non  animi  tantum,  sed  etiam 
corporis  vitia,  saepe  nobis  nota  f  lunt  ab  Inimicis  prius,  quam 
ab  amicis.     Idid, 


CAPUT  XXI. 

A  littbus  est  abhdrrendum. 

1.  Conv^nit  hominem  dando  munificum  esse,  €t  m 
exigendo  non  acerbum  :  in  omnique  re  contr^henda,  ven- 
dendo,  emendo,  conducendo,  locando,  aequum  et  f  acil^m  se 
pr«bere,  multa  multis  de  jure  siio  cedentem,  a  littbus  ver6 
abhorrentem.     Cic,  de  Offi,c.  n.  64. 

Est  autem  non  modo  iTberale,  sed  interdiim  etiam  fruc- 
tuosum  pauliim  de  jtire  suo  decedere :  et 

Pecuniam  Tn  loco  neglTgere  maximum  interdum  est 
lucrum.     Ter,  Adelph.  Mt,  ii.  sc.  2. 

Habenda  quTdem  est  ratTo  rei  f  SmTlTarTs,  quam  dilabi 
sTnere,  flagTtTosum  est  \  sed  Tta  tit  lllTberalTtatis  avarTtiaeque 
absTt  suspTcTo.  Et  ut  res  f amTUaris  quaeri  debet  Tis  rebus, 
a  quTbus  abest  turpTtudo  ;  sic  conservarl  dHTgentTa  et  par- 
sTmonTa.     Cic.  Ibid.  n.  87. 

2.  Isocrates  vocatus  in  jus  anno  aetatis  octogesTmo 
secundo,  orationem  habuit,  Tn  qua  his  verbls  ostendTt 
quam  alTeno  a  lltibus  animo  semper  fuisset :  Sic  vixl 
hactenus,  ut  nemo  unquanA  me  ullius  injuriae  aut  contu- 
melTae  accusaverit ;  neque  judex  neque  arbTter  fuerTt,  qui 
de  meis  adversus  quemquam  factis  aut  dictls  pronuncTa- 
verit.  EtenTm  cavi,  ne  quTd  ipse  erga  quemquam  delinque- 
rem.     MThi  ver6  si  qu^  facta  fuit  injuria ;  non  judTcTo  quae- 


(    ro   ) 

sivi  vindTctara  de  inimicis,  sed  eorum  amlcls  controversiam 
dirimendam  permisi.     Isocrat.  de  Permut. 

3.  Parum  liberale  et  nimis  lltigiosum  esse  existimo,  v6- 
care  aiiquem  in  jus  propter  maledicta,     Lysias  Orat.  9. 

Negabat  Musonius  se  vocaturum  quemquam  in  jus. 
Se  enim  neque  injuria  neque  contumelia  affectum  puta- 
bat,  si  maledictls  lacessl,  conspui,  verberari,  contiglsset: 
Qui  ignorant,  inquiebat,  gmd  honestum  aut  turfie  revera 
9it,  injuriam  se  fidtt  censent^  si  quts  aut  torvis  oculis  ifisos 
intuedtur^  aut  irrideat^  aut  p.ercutiat^  aut  conviciis  lacessdt. 
At  vir  sdfiiens  hls  omnibus  non  fierturbutur  :  non  illd  fidti, 
9ed  fdcere^  turfie  ducens,  Itdque  nemo  mente  prteditus 
firofitered  dd  accusdtionem  etforum  convertetur^  utfiote  qut 
stbi  nullam  accefnsse  injuriam  videdtur.  Stobaeus,  Serm. 
xix. 


CAPUT  XXII. 

Pdci  consiilendum,  nec  bella  acerbe  gerendd. 

1.  Cum  sint  duo  genera  decertandi  uniim  per  dis- 
ceptationSm,  alterum  per  vim  :  illud  proprlum  hominis 
est :  hoc  belluarum  :  nec  confiigiendum  est  ad  posterius, 
nisi  ubi  utl  non  licet  superiore :  semperque  paci  est  consu- 
lendum.  Quare  ideo  tantum  suscTpienda  bella  sunt,  ut  sine 
injuria  in  pace  vlvaiur.  Parta  autem  vlctoria,  conservandi 
sunt  il,  qui  non  crudeles  in  bello,  non  immanes,  fuerunt. 
Slc  Romani  Sablnos,  ^quos,  Volscos,  etiam  in  clvitatem  ac- 
ceperunt :  at  Carthaginem  et  Numantiam  funditiis  sustule- 
runt.     Cic.  1  Offic.  7i.  34. 

2.  Ciim  de  imperandi  gloria  decertatur  et  armls 
fama  quaeritur,  causas  tamen  omnlno  subesse  6p5rtet 
justas  bellandi :  et  ejusmodi  bella  niinus  acerbe  gerenda 
sunt.  Quod  egregie  praestiterunt  Ptolemaeusi  rex  jEgyptl 
et  Demetrius  Antig6ni  filius.  Cum  a  Ptolemaeo  Deme- 
trius  victtis  esset ;  maj6r  ad  Ptolemaeum  gloria  venit  ex 
moderatione,  quara  ex  ipsa  victoria.  Slquidem  et  dlmlsit 
amlcos  Demetrii,  non  solum  cura  siils  rebiis,  verum  etiam 
additis  Insuper  muneribiis,  et  ipsius  Demetril  prlvatum 
omne  instrumentum  ac  familiam  reddidit,  dlcens :  Se 
non  profiter  firadam  bellum  iniJsse.  Non  multo  post  Pto- 
lemseus  iterum  congressus  cum  Demetrio  navall  praelio, 


(     M     ) 


ipse,  amlssa  cla^se,  hostique  concessa  victoria,  in  -ffigyp- 
tum  refugit.  Tum  Demetrius  Ptolemseo  benignitatis  vices 
rependens,  fllium  ejus,  et  fratrem,  et  amTc5s  in  iEgyptum 
remlsit  cum  privato  cujusque  instrumento  ;  ut  appareret, 
eos,  non  odio,  sed  laudis  studio  accensos,  donis  muneri- 
busque  inter  ipsa  bella  contendere.  Certe  honestius  tunc 
bella  gerebantur,  quam  nunc  amiclti»  coluntur.  Ibid.  n, 
38.     Juatin,  l,  xv.  f.  1,2. 


CAPUT  XXIIL 

Justitid  hostes  vincere  gldrwstus  est  quam  drmts. 

Factls  honestis  atque  justitia  hostes  vincere,  non  mi- 
nor,  Imo  etiam  utilior,  res  est,  vlctoria  armls  parta.  HIc 
enim  necessitate  compulsl  hostes  cedunt,  illlc  sponte.  Haec 
vlcioria  magnls  cum  damnls  revocat  ad  officium  maiSsa- 
nos :  illa  vero  sine  detrimento  in  viam  rectam  reducit  aber- 
rantes.  Praeierea  ubi  armls  res  geritur,  pars  potissima  vlc- 
toriae  opus  est  mllltis  :  ubi  vero  justitia,  totum  decus  eorum 
est  qui  praesunt.     Polyb.  l.  v. 

2.  Romanl,  Camlllo  duce,  obsidebant  jamdudum 
Falerios,  Faliscorum  urbem.  Mos  erat  tunc  apud  Falis- 
cos,  iit  plures  simiil  piieri  unius  mai^Tstri  curae  deman- 
darentur.  Qui  scientia  videbatur  praecellere,  erudiebat 
prlncipum  liber5s.  Is  quum  in  pac^  solitus  esset  pueros 
iQsus  exercitationlsque  causa  extra  urbem  producere.  eo 
more  per  bclli  ten^pus  non  intermlsso,  die  quodam  eos 
trahens  longius  a  porta,  quam  solebat,  in  castra  Romana 
perduxit,  et  Camillo  tradidit,  praefatus,  se  tradere  Fale- 
rios  in  manus  Romanorum,  ciim  daret  eos  pueros,  quo- 
rum  parentes  in  ea  clvitate  prlncipcs  essent.  Quae  iibi 
Camlllus  audlvit  :  JVon  ad  aivnlem  tiii,  inqmt,  fiofiulum  eC 
im/ieratorem  veniatj  cum  scelesto  munere  sceleatus  ifise» 
JVobTs  non  est  cum  FaliscTs  aocietas^  qu£  fiacto  sit  huma.no  ; 
sed  ea  utrTque /lo/mlo  est  quam  natura  omnibus  hominibua 
ingeneravit.  Sunt  belli.,  sTciit  fiacts^jtlra^justeque  non  mz» 
nics,  quamfortiter  bella  gerere,  didicimus.  jirma  hdbemiiSf 
non  adversics  eam  afatem,  cui  etiam  ca/itisurbibus  fiarcttur; 
sed  adversus  armatos,  quiy  nec  lasi  nec  IdcessTti  d  nobTs^ 
castrd  Romdnd  ofi/iugndrant,     Eoa  tu  nbvo  acelere  vTcTstty 


(    r^   ) 

^uantum  in  a  fuit :  ego  Rdmanta  artibus,  virtutef  bfiere^ 
armis,  vincam. 

Denudari  deinde  ludimagistnim  jussit,  eumque  pu- 
eris  tradidit  reducendum  Falerios,  manibiis  post  tergiim 
illigatis :  virgas  quoque  eis  dedit,  quibus  proditorem  age* 
rent  In  urbem,  verberantes.  Ad  quod  spectaculum  con- 
cursu  populi  primiim  facto,  deinde  vocato  a  magistratibus 
senatu  tanta  mutatio  animis  est  injecta,  ut  ii,  qui  modo 
efferati  odio  iraque  erant,  statim  pacem  poscerent.  Ita- 
que*R6manorum  justitiam  admirantes,  uitro  se  iis  dedi- 
derunt,  rati  se  melius  sub  imperio  eorum,  quam  legibus 
siiis,  victuros.  Camillo  et  ab  hostibus  et  a  Romanis  gra- 
tiae  actae  sunt.  Pace  Faiiscis  data,  exercitus  Romam  re- 
ductus.     Liviusj  l.  v.  c.  27. 

3.  Pyrrhi  bello  maxTmuni  exemplum  jusiitise  in  ho- 
stem  est  a  Romanis  datum.  Cum  Pyrrhiis  Epiri  rex  bel- 
lum  popiiio  Romano  intulisset,  et  de  imperio  certamen 
esset  cum  rege  generoso  ac  potente  ;  perfiiga  venit  ab  eo 
in  castra  Fabricil  Consiilis,  pollicitiis  est  se  Pyrrhum 
veneno  necSturum,  sl  sibi  praemium  proponeretur.  Hunc 
Fabricius  teducendum  ad  Pyrrhiim  curavit.  SI  specie 
utilitatis  decipi  se  passiis  esset  Fabricius,  sustullsset  iini- 
us  perfiigae  opera  magnum  btllum  et  gravem  popiili  R6- 
mani  adversarium.  Sed  magnum  dtdecus  fulsset  et  fla- 
gitium,  venenls  certasse  cum  hoste,  non  armls  ;  et  eum 
non  vlrtute,  sed  scelere,  fuisse  super5.tum,  cum  quo  lau- 
dis  certamen  erat  Romanls.  Cic,  1  Offic.  n.  40.  3  Offic. 
n.  86. 

Hanc  Fabricil  magnitiidinem  animi  admirans  Pyr- 
rhiis,  exclamasse  fertur  :  Hic  est  iile  Fabricius^  qui  diffici' 
lius  db  honesta' e-^  quam  adl  d  cursu  suo,  averti  fiotest.  Gra- 
tias  et  Fabricio  et  popijlo  Romano  egit :  et  ne  ipse  hene- 
ficio  victiis  videretiir,  quoscunque  tum  habebat  capilvos 
Romanos  dlmlsit  sine  pietio,  et  bene  vestltos.  Qulnetiam 
ad  pacem  et  amiritiaui  impetrandam  mlsit  Romam  Cine- 
am  legatum  cum  muneribus  pretiosis,  tam  fosminarum 
quam  virdrum  aptls  iisiii.  Quae  munera  cum  aspernatl 
essent  il.  quibus  prlmum  oblata  fuerant,  et  ad  alios  osti- 
atim  deferrgnliir  ;  tanta  Romani  omnes  abstinentia  fuere, 
ut  nulliis  vir,  nulla  miilier,  patere  janiiam  siiam  regiis 
donis  recipiendls  voliierit :  Et  ne  captlvl  quos  rex  remlse- 
rat,  gratis  recipereijiiir,  totidem  pvo  hls  Tareniinorum 
Saranltumque    reralssi    sunt    ad    Pyrrhum.    Rutrofi.  l.  ii. 


C     ?3     ) 

.4.  GelL  l.  iv.  c.  8.     Plutarch.  in  Pyrr/io,     Valer,  l.  iv.  c*  13. 
Livius,  l,  xxxiv.  c.  4. 

Ilsdem  ferme  temporibus,  ut  refert  Justinus,  simTle 
huic  totius  popiili  continentise  exempliim  fuit,  quorundam 
legatorum  Roroanorum.  Nam  missi  a  senatu  Tn  iEgypttim 
Jegati,  cum  ingentTa  sTbi  a  Ptolemaeo  rege  missa  munera 
sprevissent ;  paucos  post  dies  ad  coenam  invitatis  aureae 
coronae  datae  sunt,  quas  illi  receptas  postero  die  statuis  regis 
imposuerunt.     Juatin»  /.  xviii.  c.  2. 


CAPUT  XXIV. 

Etiam  hosti  fidh  servdnda. 

1.  Si  temporTbtis  abductus  alTquid  hosti  cum  jurejQ- 
rando  promiseris,  est  fTdes  servanda.  Est  enTm  jusjuran- 
dum  affirmatio  religiosa  ;  et  id  tenendum  est,  quod  affirmate, 
quasT  Deo  teste,  promiseiTs. 

Primo  PunTco  bello  M.  Attilius  Reguliis,  ciim  consul 
iterum  Tn  AfrTca  captiis  esset  a  Poenis :  R5mam  ad  sena- 
tum  missiis  est,  juratiis  se  Carthaginem  rediturum,  nTsT  im- 
petrasset  iit  PoenTs  redderentiir  captTvi  nobTles  quTdam.  Iii 
senatum  venit,  mandata  exposiiit,  et  prlmiim  ne  sententTam 
ferret  recusavit,  dlcens,  se,  quoniam  Tn  hostTum  potesiatem 
venerat,  jarrt  non  esse  senatorem.  Deinde  jussus  expro- 
mere  quae  patrTae  conducere  arbTtrabatur,  non  modo  non 
censuit  captTvos  Poenos  esse  remTttendos,  verilm  eiTam 
dTssuasit,  negavitque  utTle  esse  eos  reddT ;  quia  adolescentes 
essent  et  bonl  diices,  ipse  vero  jam  confectiis  senectQte. 
Cujiis  ciim  valuTsset  auctorTtas  ;  captTvi  retenti  sunt,  ipse 
CarthagTnem  rediTt,  nec  eum  Romae  retTniiTt  cSrTtas  patrTae 
et  suorum. 

Neque  vero  turn  ignorabat  Reguliis,  se  ad  crudelTs- 
simum  hostem  et  ad  exquTsTta  supplTcTa  proficTscT;  sed 
jusjurandum  conservandum  piitabat.  Ilaque  tiim  ciira 
vTgTlando  aliTsque  criicTatTbus  necabatur,  erat  Tn  melTore 
caus^,  quam  si  domT  remansTsset  senex  captTviis,  perjuriis 
consiilarTs.  NTsT  senatui  auctor  fuisset  retTnendorum 
Romae  captivorum  Poenorum  essent  profecto  reddTtJ,  et 
Tta  incoliimTs  Tn  patria  rSstitTsset ;  sed  quTa  Td  patrTae  non 

H 


(     74,     ) 

ntile  putavit,  idcirco  sibi  honestum  esse  credidit  et  sentire 
illa  et  pati. 

Ex  toti  hac  laude  Reguli,  inquTt  Cicero,  unum  illud 
est  admlratione  dignuni,  quod  captivos  Poenos  retinendos 
censuerit.  Nam  quod  rediit,  nobis  nunc  mirabiie  vide- 
tur :  illis  quidem  temporibus  alTter  f  acere  non  poterat. 
Itaque  isla  laus  non  est  homTnTs,  sed  temporiim.  Nullum 
enTm  vinculum  ad  astrlngendam  f  Tdem  jurejurando  arctTus 
majores  nostrl  esse  voluerunt.  Cic.  1  Offic.n.  13.  3  Offic, 
26,  27,  31. 

2.  Octo  Romanorum  millTa  p5st  Cannensem  pugnam 
Tn  Poenorum  manus  venerant.  Cum  Anmbal  illis  redT- 
mendi  se  copTam  feclsset,  decem  elegerunt,  qui  Romam 
ad  senatum  Irent.  Nec  Poeni  pignus  alTud  fidei  ab  els 
postularunt,  quam  ut  jurarent  se  Tn  castra  redituros,  nisT 
a  senatu  impetrassent  captivos  redimi.  Quum  egressi  e 
castris  essent,  unus  ex  Tls  mTnTme  Romani  ingenii  homo, 
Tn  castra  paulo  post  reversus,  quasT  alTquTd  esset  oblltus, 
ante  noctem  comTtes  assecutiis  est.  Hac  arte  se  jureju- 
rando  solutum  putabat.  Et  erat  verbis,  re  non  erat.  Liviusy 
l,  xxii.  c.  2.  58.     Cicer.  1  Offic,  n.  40.   3  Offic.  n,  32. 

Legatls  captlvorum  Tn  senatum  introductls,  eorum 
prlnccps  M.  JunTus  multa  dixTt  cur  captlvl  rSdTmendi  es- 
sent,  ^t  ad  movendam  patrum  miserTcordTam  nThTl  omlsTt. 
Ubi  flnem  dlcendi  fecTt,  extemplo  clamor  flebTlis  est  sub- 
latus  ab  ea  vTrorum  et  mulTerum  turba  quae  ad  fores  curTae 
stabat ;  manusque  ad  curiam  tendebant,  orantes,  lit  sTbi  pa- 
tres,  liberl,  conjuges,  fratres,  cognati,  redderentur.  Consulti 
ex  ordine  senatores  decreveruiit  captivos  non  esse  reclTmen- 
dos,  cum  Td  parva  pecunia  fierl  posset:  ut  esset  insTtum 
mllTtibus  Romanls  aut  vlncere  aut  morl.  Quum  triste  re- 
sponsum  redditum  esset,  mlsta  cujusvls  generTs'  homTnum 
turba  cum  magnls  fletTbus  questlbusque  legatos  ad  portam 
prosectita  est.  Uniis  e  legatls,  qui  propter  fallacem  reclT- 
tiim  Tn  castra  se  jurejurando  exsolutum  putabat,  domum 
abTTt.  Quod  ubT  innotttit,  relatum  ad  senatum  est.  Omnes 
decreverunt,  ui  ille  veterator  et  callTdus  comprehenderetur,  et 
custodTbus  publTce  datis,  ad  AnnTbalem  reduceretur. 

3.  Existunt  saepe  injuriae  calumnTa  quadam,  et  ma- 
iTtTosa  pacti5num  interpretatione.  Quo  in  genere  multa 
peccantur.  Ut  iile  peccavTt,  qui,  cum  triginta  dierum 
induciae  essent  pactae   cum  hoste,  nocte   popuiabatur  ejus 


(    rs   ) 

agros :  quod,  inquiebat,  dierum  induciae  pactae  essent,  non 
noctium.     Cic,  l  Offic.  n.  33. 

Cum  Q.  Labeo  pactus  esset  cum  rege  Antiocho,  quem 
bello  superaverat,  iit  ab  eo  dimidiam  classis  partem  accTpe- 
ret :  ferunt  omnes  ejus  naves  medias  sectiisse,  ut  regem  tota 
classe  prlvaret.     Valer.  l.  vii.  c.  3. 

Idem  Labeo  a  senatu  Romano  datiis  arbiter  Nolanls  et 
NeapoliianTs  de  finibus  agrorum  terminandis,  cum  ad  locum 
venisset,  separatim  cum  utrTsque  est  locutus,  monuitque  ne 
cupide  agerent,  sed  iit  regredi,  quam  progredT,  mallent.  Id 
cum  utrlque  fecTssent,  alTquantum  agrT  Tn  medio  relTctum 
est,  quod  populo  Romano  adjudTcavTt.  DecTpere  hoc  quT- 
dem,  non  dijudTcare  est.  QuocTrca  Tn  omni  re  fiigTenda  est 
talTs  solertTa.     Cic,  ibid. 


CAPUT  XXV. 

Jusjurdndiim  colito, 

1.  Jusjurandiim  optTme  coles,  si  eo  nec  frequenter 
titarTs,  nec  temere ;  sed  Tn  rebiis  tantum  necessariTs  aut 
gravTssTmis  adhTbeas.  InvenTent  autem  juramenta  tiia  fTdem 
apud  eos  qui  audient,  sT  Tta  vixerTs,  ut  Tis  persUcLsiim  sTt,  ni- 
hTl  tTbi  sTve  jurato  sTve  injurato  vTderT  veritate  sanctTus  Tn 
rebiis  morialTum.     Hierocles  in  carm.  Pythag. 

Jurandi  consuetudTne  Tn  perjurTum  facTle  prolabimiir. 
Contra  ciim  parce  juratiir,  sancle  juratiir. 

Jurare,  nTsT  iibT  necesse  est,  gravT  vTro  pariim  convenit. 
Quintil.  L  ix.  c.  2. 

Jusjurandiim  refilge,  sT  possTs,  prorsus :  sT  mTniis  ciim 
ITcet.  Cum  enTm  jusjurandum  Deum  cTtet  testem  eorum 
quae  dTcuntiir ;  pariim  pTum  et  reiigidsum  vTdetiir  esse, 
divTnilm  niJimen  advocare  6b  res  humanas,  quartim  plurTmae 
parvae  vTlesque  sunt.     Efiict.  c.  44.    Simfilic,  in  Efiict. 

2.  Jusjurandiim  si  postiilabTtiir,  duabiis  de  causTs  da- 
bTs  :  vel  iit  temetTpsiim  turpi  crTmTne  ITberes,  vel  iit  amTcos 
a  perTciilTs  erTpTas.  PecQniae  vero  causa  per  nullum  Deiim 
jurabTs,  etTamsT  Td  vere  facere  possis.     Isocrat.  ad  Dem. 

Pythagoras  discTpiilTs  praecTpiebat,  iit  ad  jurandiim 
raro  et  tarde  accederent ;    se  vero  dignos  praeberent,    qui- 


(    5^6    ) 

bus  non  jurantibiis  fides  haberetur,  propter  vTtae  intSgri- 
tatem.  Itaque  Clinias  Pythagoricusj  cum  trium  talentorum 
mulctam  jurejurando  effugere  posset,  maluit  tantae  pecunise 
damnum  facere,  quam  jurare :  cum  tamen  non  esset  falso 
juraturiis.  Diodor.  /.  vi.  Diog,  Laert.  in  Pythag.  S.  Basil.  de 
legendis  lib.  Gentil. 

Quantum  honoris  ab  AtheniensTbus  tributum  est 
Xenocrati,  vTro  sapTentia  patTter  ac  sanctTtate  claro !  Qui 
cum  testimonium  publTce  dixTsset,  et,  iit  mos  Graec5rum 
erat,  ad  aras  accederet,  juriindi  causa  se  omnia  vere  retu- 
lisse  ;  una  v5ce  omnes  judices  ne  Ts  juraret,  reclamaverunt ; 
et  existimaverunt  concedendum  esse  integrTtati  illius  vTri, 
quod  non  erant  sTbi  postmodum  concessuri  in  dicenda  sen- 
tentia  :  juramenium  cinm  praestTterunt.  Valer.  l.  ii.  c.  10.' 
Cic.  firo  Balbo^  n.\2. 

3.  Olim,  quum  homTnTbus  Deorum  cura  et  reverentia 
esset,  jurejurando  Tn  sTnguils  causTs  a  ITtTgantTbus  requisTto 
res  cTto  sTmul  et  luto  judTcabaniiir ;  nunc  vero,  quoniam 
pessTmi  homTnes,  quorum  magna  muUTtiido  est,  Deos  res 
hiimanas  curare  non  credunt,  aut  eos  hostTTs  et  blanditiis  Tta 
sTbi  concTliarT  posse  piitant,  iit  ITceat  impiine  vel  grandem 
pecunTam  alTTs  erTpere,  vel  imposTtam  sTbi  gravem  mulctam 
cffiigere,  commutandse  leges  sunt.  Itaque  prudens  legum 
lator  Tn  jtidTcToriim  disceptatione  proliTbebTt  jusjurandum 
lltTgantTum,  ne  si  jurandi  iTcentla  cuique  detur,  pliires  per- 
juri  f  Tant.     Plat.  l.  xii.  de  Refi. 

Phryges  ab  omni  abslTnebant  jiiramento  ;  Tta  iit  nec  ipsT 
jurarent,  nec  alios  ad  jusjQrandum  adTgerent.  J^kol.  Da- 
viasc. 

Rariis  fuit  prTscTs  RomanTs  usiis  jiirTsjiirandi,  Tmo, 
et  testium  et  signorum  Tn  privatTs  pactionibus:  quTa  vix  in- 
venTebatiir  qui  datam  fidem  falleret.     Grotius  ex  Polyb. 

4.  Apiid  JEgyptTos  perjuri  capTte  mulctabantiir,  iit 
qui  pTetaiem  Tn  Deos  violarent,  et  fTdem  Tnter  homTnes  tolle-- 
rent,  maxTmiim  vTnciiliim  socTetatis  hiimanae.     Diod.  Sic.  l.i. 

Si  quTs  pejeret,  a  DiTs  pcenam,  ab  homTnTbiis  dedeciis, 
expectet.  Latere  quTdem  homTnes  potest:  at  Deos  non 
potest.     Arest.  Rhet.  c.  18. 

PerjurTT  pcena  divlna,  exTtium  :  humana,  dedecus.  Cic. 
2  leg.  n.  22. 

QuT  jiiramento  hostem  cTrcumvenTt,  fatetur  se  homTnem 
timere,  Deum  vero  contemnere.     PLutarch.  in  Lys, 


(     ?!'     ) 

Si  quis  De5rum,  ut  f  Tngunt  Poetae,  per  Stygem  juran- 
do  pejerasset ;  per  anniim  totum  nihil  ambrosiae  et  nectaris 
degustabat :  jacebat  lecto  afflxus,  vocis  et  spTritiis  expers» 
gravT  veterno  oppressus :  novem  quoque  annos  agebat  procul 
a  caeterTs  Dns ;  non  eorum  concilns  intererat,  non  epuHs. 
Hesiod,  Theogon.  ver,  793. 


CAPUT  XXVI. 

Servis  imperare  moderate  laus  est, 

1.  Meminerimus  et  adversus  infimos  justitiam  esse 
servandam.  Est  autem  infima  conditio  et  fortuna  servorum  : 
quibiis  utT  debemus,  ut  mercenariTs,  ita  ut  opera  exTgatur, 
justa  solvantur.      Cic.  1  Oj^c.  w.  41. 

ServTs  imperare  moderate  laus  est :  et  in  mancipio  tibi 
cogitandum  est,  non  quantum  illiid  impune  patT  possTt,  sed 
quantum  tTbi  permTttat  aquTtas ;  quae  jiibet  parc^re  etiam 
captTvTs,  et  pretio  paratTs.  Cvim  omnTa  iTcere  vTdeantur  Tn 
serviim,  quTa  eiim  emTstT  ;  est  tamen  alTquTd,  quod  commiine 
jiis  hominiim  vetet  ITcere  Tn  TUiim.  Nam  ejusdem  natiiraB 
est,  ciijus  tii.     Senec.  1  de  Ciem.  c.  10. 

2.  QuTs  non  oderat  VedTum  PolITonem,  quod  miiraenas 
sanguTne  huniano  sagTnaret ;  et  servos,  si  quTd  delTquerant, 
in  vTvarTum  abjTci  jiiberet  ?  O  homTnem  mille  moriTbiis 
digniim !  Ciim  alTquando  apiid  eiim  ccEnaret  Augustus, 
fregit  uniis  ex  servTs  vas  crystallTniim.  RapT  illiim  protiniis 
Vediiis  jussTt,  et,  ne  vulgarl  morte  perTret,  objTcT  muraenTs 
quas  ingens  pTscTna  continebat.  EvasTt  e  manTbiis  piier,  et 
coTifQgTt  ad  CaesarTs  pedes,  ne  esca  piscTum  fieret.  Motus 
est  novTtate  criidelitatVs  Caesar,  imperavTtque  serviim  dimTt* 
ti :  crystallTna  autem  vasa  omnTa  coram  se  frangi,  et  com- 
plerT  pTscTnam.  Fuit  Csesari  sic  castigandiis  amiciis  ;  bene 
usiis  est  potesiate  siia.     3  de  Irdy  c.  40. 

3.  SiiperbTssTma  consuetiido  circumdedit  ccEnanti  domi- 
no  staniTum  servorum  turbara.  Comedit  ille  pliis  quam 
capTt,  et  ingenii  avTdTtate  onerat  distentiim  ventrem :  at 
infelTcTbus  servTs  non  iTcet  movere  labra,  ne  ilt  loquantiir 
quTdem.  Nocte  lota  jejuni  mutTque  perstant.  STc  fTt  iit 
illi  de  domTno  loquantiir,  quTbus  coram  domTno  loquT  non 
ITcet.     Efi.  47. 

H2 


(     78     >  • 

Proverbiura  jactatur:  JVobls  tottdem  esae  hostes^  guot 
aervGs.  Ipsl  eos  hostes  faciinus,  cum,  oblTti  homines  esse, 
tanquam  jumentTs  abutimur.  Cogttemus  illum,  quem 
servum  ndstrum  vocamus,  eodem  modo  ortum  esse  ac  nos, 
eodem  fruTcceia,  sque  spTrare,  aeque  vTvere,  aeque  mori. 

4.  Sic  cum  inferiore  vTvas,  quemadmodum  teciim 
superiorem  velles  vTvere.  VTve  cum  servo  clementer. 
ComTter  quoque  et  Tn  sermonem  et  Tn  consTlium  admitte. 
AmTcum  Tn  f  oro  aut  Tn  curia  tantiim  ne  quaeras  :  si  dTlTgen- 
ter  attenderis,  et  domT  invenies.  Virtus  nuUi  praeclusa  est ; 
omnes  admittit,  ingentios,  servos,  reges,  exiiles.  Non  cen- 
sum  elTgit:  nudo  homine  contenta  est.  Potest  servus  justiis 
esse,  fortis,  magnanTmus.  DTcTtiir  Nicolaiis  Damascenus, 
scrTptor  celeberrimus.  maxTmam  Tn  eriidifcndTs  famiilTs  cii- 
ram  posuTsse,  et  eos  ad  moriim  suorura  sTmTlitiidTnem  for- 
inasse  quotidiana  cum  illTs  vTvendi  consuetudTne.  Itaque  e5s 
expertiis  est  non  deteriores  amTcTs  siiTs.     J^icoL  Damasc. 

5.  Ergo  non  mTnTsteriTs  servos  aestimabo,  sed  moribijs, 
Quemadmodum  stultiis  est,  qui,  equum  empturiis,non  ipsiira 
inspTcTt,  sed  stratum  ejus  ac  fraenos:  sTc  stuUTssTmus  est, 
qui  hominem  aestTmat  aut  ex  veste,  aut  ex  conditione. 
Serviis  est :  sed  fortasse  ITber  animo.  Serviis  est :  vTde, 
quTs  nostrum  non  sTt  ?  AlTiis  ITbTdTnT  servit,  alTiis  avaritiae, 
alTiis  ambitionT,  fere  omnes  iTmorl.  Nulla  servTtus  turpTor 
est  quam  voluntarTa. 

Ne  te  fastidTosT  Tsti  siiperbTque  domini  dcterreant,  quo 
miniis  servTs  tiiTs  hTla.rem  te  praebeas.  Colant  potTus  te, 
quam  timeant.  Id  non  debet  dominTs  parum  esse,  quod 
Deo  sa  is  est,  qui  colTtur  et  amatur.  Non  potest  amor  ciim 
iTmore  misceri.  RectTssTme  ergo  te  facere  judTco,  quod 
timerT  a  servTs  tiiTs  non  vis,  quod  verborum  tanium  castTga- 
tTone  uterTs.     Veiberibus  muta  ammalTa  admonenda  sunt.' 

LacedaemonTo  cuidam  flagrTs  saevTentl  Tn  serviim,  De- 
szne,  inquTt  Demonax,  te  serv5  tuo  simtlem  ostendere, 
Lucian.  in  Dem. 

Apud  -EgyptTos  sT  quTs  servum  sponte  occTderat,  eum 
Hiorte  damnari,  aeque  ac  sT  iTberiim  occTdTsset,  jiibebant 
leges,  non  respTcTentes  hominTs  occTsi  fortunam,  sed  facTno- 
ris  atrocTtatem.     Diodor,  Sic,  l,  i. 


(   r9  ) 

6.  Cum  AdrTanus  imperator  stylo  ociilum  servi  cujus- 
dam  sui  vulnerasset,  ac  postea  eum  vidisset  factum  ex  illo 
vulnere  unoculum :  vocavTt  ad  se,  f  ecitque  el  potestatera 
petendi  munus  pro  amisso  oculo.  Cum  autem  ille  miser 
taceret ;  rursiis  hortatus  est  Adrianus,  iit  quidquid  vellet 
peteret.  Tum  ille  negavit  se  quidguam  fietere^  destderare 
autem  atque  ofitare  oculum  quem  amiaisset,  Enimvero 
quod  tandem  munus  inveniri  possit,  quo  oculus  amissiis  re- 
pendatur  ?     Galen.  de  affect. 

7.  Roma  redeunti  mihi,  inquit  Galenus,  itinerts 
Gomes  factus  est  quidam  patria  Cretensis,  vir  bonis  mo- 
ribus,  in  amicos  benevoliis,  et  liberalis,  sed  sic  iracundiis, 
iit  suis  ipsius  manibus  adversus  servos  uteretur.  Is 
fiirore  percitiis,  quod  servl  diio,  de  siipellectTli  sua  inter- 
rogati,  nThil  respondissent,  eos  Tn  capiit  Tta  perciissit,  ut 
sanguTs  multiis  effliieret.  Cum  ipsum  deinde  facti  poenT- 
tuisset ;  me  manii  arreptum  introducit  Tn  aedes  quasdam : 
deinde  lorum  porrTgens,  iibT  se  ipsum  exiiit,  jubet  ver- 
berare  pro  Tis,  quae  furore  nef  ario,  iit  ipse  vocabat,  correptus 
patraverat.  Ciim  autem  ego,  iit  par  erat,  Tn  risum  prorum- 
perem  ;  ille  mThi  ad  geniia  procumbens,  instabat,  obsecra- 
batque  iit  ejiis  precTbiis  anniiereni.  Ego  contra  eo  majores 
rlsus  edebam,  qu6  dTutTus  illiim  perseverantem  vTdebam  Tn 
proposTto  ut  caederetur.  Tantum  promisi  me  facturiim 
quod  petebat,  hoc  est,  ei  verbera  illaturum,  si  ipse  quoque 
valde  exTgiium  quTddam,  quod  ego  eram  petituriis,  mThi 
vicissTm  praestaret.  UbT  illi  condTtTo  placuit,  rogavi  homi- 
nem,  iit  me  quaedam  dicentem  audire  vellet.  Quod  ille  se 
facturiim  aequo  anTmo  dixTt.  Tum  ego  longTori  sermone 
illiim  docui,  quemadmodum  ratione  emendari  et  coercerl 
oporteat  quIdquTd  est  Tn  nobis  iracundiae  ac  fiiroris.  Et 
multa  attiili  iit  probarem,  non  verberibus,  sed  alTo  modo 
peccata  esse  corrTgenda.  Cum  ille  interea  ad  seTpsiim  redTis- 
set,  longe  postea  seipso  melTor  effectus  est.     Galen.  ibid. 


CAPUT  XXVII. 

Ddmmorum  bentgmtds  in  servds* 

1.    AntiquissTmus  ItalTae  rex  Saturniis  tantae  justitTae 
fuisse  traditur  iit  neque  servTerit  siib  illo  quisquam,  ne. 


(      80     ) 

que  aliquid  privatae  rei  habuerft  {  sed  omnia  communia  et 
indivTsa  fuerint,  veliiti  unum  cunctls  patrTmonium  esset. 
H3ec  aetas  aurea  vocata  est.  Ad  servandam  tam  felTcis 
temporis  memoriam  instituta  sunt  apiid  Graecos  et  Romanos 
Saturnalia,  Tn  quTbus  domTnoriim  ac  servorum  jus  aequaba- 
tur.  Imo  per  eos  dTes  servi,  habTtum  herilem  sumentes, 
sedebant  ad  mensam,  dominis  mTnistrantibus,  aut  una  se- 
denubus :  hondres  Tn  aedibus  gerebant :  jQs  dicebant.  Cau- 
sTdici  Romae  non  veniebant  Tn  forum.  Clausae  erant  scholae. 
Gestabantur  pilei.  Nefas  erai  poenas  a  nocentibus  exTgere, 
etbellum  suscTpere.  Justin.  l.  xiv.  c.  1.  Athen.  l.  xiv.  c.  lO^ 
Dto.  l,  xlviii.  Senec.  Efi.  47.  Martial /lassim.  Macrob.  1  Sat. 
c.  10. 

2.  Nonnulli  Romanorum  servos,  quorum  f  ideli  opera 
usi  erant,  donabant  ITbertate,  numerabant  inter  amicos, 
haeredes  scribebant.  Patet  ex  PlinTT  epistolTs,  quae  fuerit 
ejus  benignitas  Tn  manumitiendis  servTs,  et  Tn  concedenda 
testamenti  conficTendi  ITcentTa  :  qul  dolor  de  eorum  infirmi- 
tatibus  aut  mortibus  :  quae  cura  et  solTcTtudo,  ut  aegris  nihTl 
deesset  ad  convalescendtim  ex  morbo.  Plinius,  l.  ii.  Efi.  1 6. 
/.  v.  Eti^\9.  /.  viii.  Efi.l.  16. 

3.  Extant  quoque  plurimae  CTcerSnTs  epistolae,  quae 
declarant  ejus  solicitudTnem  de  valetudTne  TironTs  servi, 
quem  Patris  Tn  Achaia  aegium  reliquerat ;  sTmulque  quam 
parum  propterea  sumptui  pepercerTt,  et  qu^m  studiose  eum 
amicis  suis  commendaverit.  Haec  autem  est  summa  illarum 
epistolarum  : 

Paulo  facilius  posse  me  ferre  desTderTum  tuT  puta- 
vT:  sed  plane  non  fero.  Et  quanquam  magni  interest  ad 
honorem  meum,  quamprimum  ad  urbem  me  venire ; 
tamen  peccasse  mihi  vTdeor,  quT  a  te  discessenm.  Tum 
hoc  tibi  persuade,  nThil  me  malle  quam  te  esse  mecum  : 
at  bSI  intellTges  opus  esse  te  PatrTs,  convalescendi  causa, 
pauluin  commorari,  exTstTma  nThil  me  malle,  quam  te 
\alere.  Quo^  maxTme  conducat  valetudinT  tuje  si  feceris, 
maxTme  obtemperaris  voluntati  meae.  Hoc  pro  tuo  ingenio 
consTdera.  Inniimerabilia  sunt  tua  Tn  me  officia  dome- 
stTca,  forensTa,  urbana,  provincialia.  OmnTa  vTceris,  sT  ut 
spero,  te  valTdum  videro.  Illud,  mi  Tiro,  te  rogo,  sumptiil 
ne  parcas  uUa  Tn  re,  qua  ad  valetudTnem  opiis  sit.  Scripsi 
ad  CurTum  daret  medTco  quod  dixTsses,  iit  sTt  stiidiosTor. 
E^o  omnem  spem  tiiT  dilTgenter  curandi  in  Curio  habeo. 
NThTl  potest  fieri  illo  humanTns,  nihTl  nostrl  araantius.    ET 


(     81     ) 

te  totum  trade.  A.  quoque  Varroni,  quem  tum  aman» 
tissimum  mei  cognovi,  tum  etiam  valde  tuT  studiosum  dili- 
gentissime  te  commendavi,  quem  omnia  facturum  conf  ido  : 
reccpit  enim.  Festinare  te  nolo.  Nihil  laboro,  nisi  ut  sal- 
viis  sTs.  Tuam  prudentiam,  tuum  erga  me  animum  n5vi. 
Scio  te  omnia  facturum,  iit  nobTscum  quamprTmum  sTs. 
Sed  tamen  ita  velim,  ut  nihil  properes.  Quanquam  tS 
vWere  toto  animo  cupTo,  tamen  te  penitus  rogo,  ne  te 
nisi  bene  firmum  commTttas  per  hyemem  tam  longae  navT- 
gationi  et  viae.  Cura  igitur  te,  et  confirma ;  et  cum  com- 
niode,  et  per  valetudinem,  et  per  anni  tempus  navTgare 
poteris,  ad  nos  amantTssTmos  tuT  venT.  Nemo  nos  amat, 
qui  te  non  dilTgat :  carus  omnibus  expectatusque  venies. 
Vale,  mT  TTro,  vale,  vale  et  salve.  Cic.  Efi.  ad  fam.  l. 
xvi. 

Hunc  Tironem,  quem  postea  manumTsit,  vere  ama- 
bat  Cicero,  ut  ipse  hTs  verbTs  scrTbit  ad  AttTcum :  De 
Tirone  vTdeo  tibi  ctirae  esse.  Qui  etsT  mTrabiles  utilTtates 
mihi  prsebet,  cum  valet,  Tn  omni  genere  negotiorum  vel 
studiorum  meorum  ;  eum  ego  tamen  propter  humanita- 
tem  et  modestiam  malo  salvum,  quam  propter  usiim  meum. 
M  Atiic,  l  vii.  5, 

4.  Quam  jucunda  res  est  servTs  bonOs  dominoa  nan* 
cTscT ;  et  domTnTs,  servos  benevolos  l  Stobceusy  Serm.  Ix. 
tx  Eurifi. 

Cum  stipendTa  f aceret  Cato  major,  Tn  agmine  ferebat 
ipse  arma  siia.  Servus  eum  uniis  sequebatur,  qui  cTbarTa 
portabat :  cui  quTdem  prandTum  aut  coenam  quamlTbet 
apponenti  nunquam  succensuTsse  dTcTtur,  turpTssTmum 
esse  exTstimans  cum  servTs  ventrTs  causa  rixari :  Tmo 
eum  ipse,  expletTs  mTlTtarTbiis  munerTbus,  saepTus  adjuvTt 
ad  coquendos  et  parandos  cTbos.  In  pace  reversus  ad 
villam,  iisdem,  quTbus  servi,  operibus  vacabat,  eidem 
cum  illTs  mens3e  accumbebat,  eodem  vescebatur  pane, 
atque  Tdem  bTbebat  vTnum.  In  multis  alTis  rebus  tam  be- 
nTgntim  Tn  servos  herum  agebat,  iit  illT  ubTque  praedTca- 
rent  magnam  ejus  moderationem,  assTdiios  labores,  facet^ 
aut  gravTter  dicta. 

Unum  tamen  fiiTt  Tn  quo  CatonTs  desTderabatur  hu- 
manitas.  Nempe  servos,  ubT  consenuTssent,  venundan- 
dos  putabat,  neque  alendos  TnutTles  Quod  quTdem  quTd 
alTud  erat,  quam  servTs,  sTcut  jumentTs,  abuti  ?  atque  ex- 
istTmarCj   nullam   homTni  cum    homine  intercedere  socTe- 


(      82      ) 

lateiii,  nisT  quaestiis  causa?  Ego  vero,  inquit  Plutarchiis, 
ne  bovem  quidem  operarium  vellm  domd  abigere  6b  se- 
nrura,  et  pecunTola  aliqua  venundare,nedum  homTnem.  Ex- 
ercenda  enim  mansuetudme  erga  bruta  an¥mantTa  assue- 
facere  nos  debemus  benignTtati  Tn  homines  quae  latius 
cert^  patet,  quam  constituta  legibus  justrt¥a?  Plut.  in 
Cat.  MaJ. 

CAPUT  XXVIII. 
Servorum  tn  dormnbs  ftdes. 

1.  Servi,  quT  ddmino  clementt  et  benigno  usT  fiierant, 
prp  domino  parati  erant  porrYgere  cervTcem,  et  perTcuIum 
«  imminens  m  seTpsos  avertere.  IllT,  qudriim  6s  non 
consiiebatiir,  sed  quTb^s  sermo  erat  non  solum  coram 
dominTs  verum  etlam  ciim  TpsTs,  Tn  tormentTs  tacebant. 
Benec.  Efi.  47. 

C.  PlotJus  Plancus,  a  TrTumvtrTs  Antonio,  LepTdo, 
et  Octavio  proscrTptiis,  latebat.  Ab  Tis,  quT  latentem 
quxrebant,  comprehensT  servi  ejiis,  multiim  ac  diu  tortT 
nSgabant,  sG  sdre  iibT  dominiis  esset.  Non  sustTniiTt  Plan- 
cus  tam  fTdeles  tamquebonT  exemplT  servos  tilterTiis  crii- 
ciarT:  sed  pr6cessTt  Tn  mediiim,  jiigiilumque  ^ladTTs  milT- 
tiim  objecit.  Hoc  mutiiaE  b^nevolentis  inter  servos  et  do- 
miniim  certamen  f  acTt,  fit  digniis  vTdeatiir  fiiisse  dominiis, 
qui  tam  constantem  serv5rum  fidem  experTretur :  et  dignT 
servi,  qui  tam  juslT  dominT  miserTcordia  a  quxstionis  saevi- 
tia  ITberarentur.     Valer,  l.  vi.  c.  8. 

2.  M.  AntSnTus,  drator  clarissTmus,  turpTs  ilagitii  ac- 
ciisabatur  ab  ThimTcis,  qui  postiilabant  ad  quaestTonem  ejiis 
serviim,  quem  testem  et  conscTum  fla^Ttii  fuisse  conten- 
d^nt.  Dominum  vehementer  propterea  soITcTtiim  ultro 
Imrtatus  est  servus,  ut  se  judTcTbus  torquendum  traderet : 
ajhmans  nullum  ore  siio  verbiim  exTttiriim,  quo  causa. 
ejfflpaederetiir.  Ac  promTssT  fidem  mTra,  patTentia  prae- 
stTut.  PliirTmTs  enim  laceratiis  verberTbiis,  equuleoque  im- 
posTtiis,  candentibus  etiam  lamTnTs  ustus  a  doraino  periciilum 
^aientio  suo  avertlt.     Ibid. 

3.  Qudm  admlrabilTs  fideT  serviis  Panopl6nTs  fiiit  I 
Qui  cum  cognovTsset  advolare  milTies,  ad  occTdendura 
domTniim  siiiim,  qui  fuerat  proscriptiis  j    commutata  cum 


(      83     ) 

eo  vestS,  illum  postTco  clam  emisit,  se^autem  in  cubiculum 
ac  lectum  domini  recipit,  et  iit  Panopionem  occidi  passus 
est.     Ibid. 

Servus  barbarus  dominum  suiim  ab  Asdrubale  occisum 
fuisse  graviter  ferens,  eiim  subito  aggresstis  interemit. 
Cfimque  comprehensus  omni  modo  cruciaretiir ;  iaetitiam 
tanoen,  quam  ex  vindicta  ceperat,  in  ore  constantissime  reti- 
niiit.     VaUr,  /.  iii.  c.  3. 

CAPUT  XXIX. 

Omnes  dmriium  caritdtes  patria  complectltur. 

1.  Justitia,  lit  ante  dictum  est,  versatiir  in  commiinT 
societate  tuenda,  tribuendoque  stiiim  cuique.  Quoniam 
vero  varii  sunt  necessitudiniim  gradus  in  ea,  quse  latTssi- 
me  patet,  omnium  hominiim  inter  se  societate,  suntque 
officia,  quae  aliis  magis,  quam  aliis  debeantur  ;  si  ergo  quae- 
ratiir,  quibus  pliirimum  tribuendum  sit  officii:  principes 
sTnt,  patria,  et  parentes,  quorum  beneficiis  raaximis  obligati 
sumus :  proximT,  ITberT,  totaque  domiis  qu3E  spectat  in  nos 
solos,  neqUe  aliud  iilliim  potest  habere  perfiigiuni :  deinceps, 
propinqui,  amTci.     1  O^c.  n.  58,  59. 

Omnium  societatiim  nuUa  carior,  quam  ea  quae  cum  re- 
publica  est  iinicuTque  nostrum.  Cari  sunt  parentes,  cari  IT- 
beri,  propTnqui,  familiares :  sed  omnes  omnium  caritates 
patria  una  complexa  est,  pro  qua  quis  boniis  diibitet  mortem 
oppetere,  sT  ei  sit  prSfutiirus  ?  n.  57. 

2.  VTtae  brevis  est  cursiis,  gloriae  sempiterniis.  Cum 
sit  omnibiis  deflnTta  mors,  optandiim  est,  iit  vTta  potiiis 
patriae  donata,  quam  reservata  naturae,  videatiir.  Pro  Sext, 
n.  47. 

Ego  ne  immortalitatem  quidem  accipiendam  puiarem 
contra  patriam  :  et  eos  qui  pro  republica  vTtam  reddidei  unt, 
nunquam  mortem  potius,  quam  immortalitatem  assecutos 
piitavi.     Pro  Planco,  n.  90. 

Qu6  sis  Africane,  alacrior  ad  tiitandam  rempublicam, 
sTc  habete  :  omnibus,qui  patriam  conservaverTnt,  adjiiverint, 
auxerint,  certum  esse  in  coel5  et  defTnitum  I6ciim,  iibi  beati 
aevo  sempiterno  fruantur.      Somn.  Sci/i. 

S.  Sic  nos  pairia  nostra  delectat,  iit  sapientTssimiis 
vir    Ulysses    immortalituti    anteponeret    Ithacam  illara,  in 


(     84    ) 

jisperrimis  saxiilis  tanquam  nldulum  affixam.     1  de  Or.  ti. 
^96. 

Nescio  qua  natale  solum  dulcedine  cunctos 
Ducit,  et  immemores  non  sinit  esse  sui. 

Ovid.  1  de  Fonto^  Efi.  3.^ 

CAPUT  XXX. 

Dulce  et  decdrum  est  prb  patrm  moru 

Horat.  /.  iii.  Orf.  2. 

1.  Ciim  Attica  regfo  ferro  ignique  vastaretur  a  Do- 
riensium  exercitu:  rex  Atheniensium  Codriis,  suTs  soci5- 
rumque  viribiis  diffidens,  ad  Apoliinis  Delphici  oraculum 
confugic,  perque  legatos  scTscitatus  est,  quonam  m6d5 
tam  grave  belliim  averiT  posset  Respondlsse  Deiis  fer- 
tiir,  ita  fTnem  ei  fore,  si  rex  ipse  hostlli  manu  caderet. 
Quod  ciim  percrebuTsset ;  edixere  Dorienses,  ne  quis 
Codri  corpiis  vulneraret.  At  ille,  depositTs  imperii  in- 
sTgnibiis,  gregarii  mllitis  cultiim  indiiit:  tum  pabiilan- 
tium  hosiium  globo  sese  objicTens,  uniim  ex  his  quem 
falce  perctjsserat,  in  caedem  siiam  compiilit.  Cognito 
regis  corpore,  Dorienses  sine  praelio  discessere.  Atque 
ita  A.thenienses  vTrtute  diicis,  pro  salute  patriae  se  raorti 
Sffereniis.  bello  ITberati  sunt.  Quis  Codrum  non  mlietur 
qui  iTsdem  artibus  mortem  quaesierit,  quibus  vTta  ab  igna- 
vTs  quaeri  s5Iet  ?  Valer.  l.  v.  c.  6.  Justin.  l.  ii.  c.  6.  Pater' 
cul.Li.c.2. 

2.  Apiid  R5manos  sanguinem  lTber5rum  ac  siium 
patrlse  impendit  L.  Junius  Brutus,  cujiis  hTstoria  videtur 
aitius  repetenda.  HTc,  cum  fratrem  siium  et  prTm5res 
urbis  a  Tarquinio  Siiperbo  avunciilo  su5  interfecios  audTs- 
set,  statiiit  nihil  illi  relinquere  timendum  ab  ingeni5  siio, 
et  nihil  in  fo  tuna  siia  conciipTscendum.  Itaque  stultiliam 
simiilans,  et  bona  sua  praedae  esse  regi  sinens,  haud  ab- 
niiit  cogn5men  Bruti.  Ab  duobus  TarquiniT  filiTs  piofici- 
scentibus  Delph5s  ascTtus,  lit  ludTbrium  poiius  esset,  quam 
comes,  fertiir  liilTsse  d5niim  De5  ApoilinT  baciilum  aure- 
um  ligneo  cavato  inclusum,  quae  erat  effigies  ingeniT  sui. 
Cum  regii  jiivenes  peregTssent  mandata  Tarquinii,  consul- 
to  oraciilo  de  prodigi5  quod  in  regia  nuper  acciderat,  cii- 
pTdo  incessit  eos  sciscitandi  Apollinem,^d  quem  regniim 


(     85     ) 

Romanum  ess^t  venturum  postea  ?  Hanc  ex  Tmo  sp^cu 
redditam  esse  vocem  ferunt :  Qui  /irTmus  vestruni  6  juve' 
nes,  tulerit  osculum  matri^  is  imfierium  summiun  Roma  hd' 
bebit.  Duo  Tarquinii  permisere  sorti,  uter  eorum  prior 
matri  osculum  daret,  cum  Romam  redissent.  Brutiis  ratus 
Oraculi  responsiim  alio  spectare,  terram  oscuio  contigit, 
quod  ea  communis  mater  oranium  mortalium  esset.  Livius^ 
U  i.  c.  56. 

TarquTnTo  Siiperbo  ciim  omnT  familia  postea  ejecto 
ex  urbe,  maxTme  opera  L.  Junii  Bruti,  primi  Romae  con- 
siiles  creati  sunt  Tpse  L.  JunTus  Brutus  et  L.  TarquTniiis 
CollatTnus.  Caeterum  iit  RomanTs  auctor  ITbertatTs  fuerat 
Brutus,  Tta  custos  fiiit.  Erant  Tn  Romana  jiiventute  ado- 
lescentes  alTquot,  nec  TT  teniiT  loco  ortT,  qudriim  ITbTdo 
solutTor  fuerat  regnante  TarquTnTo,  aequales  et  sodales 
adolescentium  TarquTniorum,  assueu  et  TpsT  regTo  more 
vTvere-  HT  prTstTnam  vTige  ITcentTam  quaerentes,  nefarium 
TnTere  consilium  de  accTpTendTs  clam  nocte  Tn  urbem  Tar- 
quTniis :  et  assumpsere  Tn  socTetatem  scelerTs  ipsos  Bruti 
ITberos  Titum  TiberTumque.     /.  ii.  c.  3.  ^ 

Ctim  conjurati  de  TnTto  consTlio  Tnter  se  agerent,  re- 
rootTs,  iit  piitabant,  arbTtris,  sermonem  eorum  uniis  ex 
servTs  excepTt :  et  praeterea  ITterae,  quas  ad  TarquTnios 
scripserant,  deprehensae,  rem  coarguerunt.  Proditores 
extemplo  Tn  vTnciila  conjectT  sunt,  deinde  damnatT.  Con- 
sules  Tn  sedem  processere  siiam  :  missTque  ITctores  ad 
&umendiim  supplTcTum,  nudatos  jiivenes  virgTs  cedTderunt, 
securique  percTisserunt  ;  ciim  interea  omnTum  ociilT  con- 
jectT  essent  Tn  vultiim  Briiti  patrTs,  qui  ejiis  supplTcii  exactor 
erat,  cujiis  cpectatorem  esse  eum  TngenTta  ITberoriim  carTtas 
mTnime  patT  vTdebatiir.  At  ifle  patrTs  personam  exuit,  iit 
consiilis  retineret ;  maliiit  orbiis  vTvere,  quam  publTcae  vin- 
dictae  deesse :  et 

VTcit  amor  patriae,  laudumque  Tmmensa  ciipTdo. 

Valer,  l.  v.  c.  8.    Virgil.  l.  vi.  ver.  33. 

Ubi  TarquTnTus  vTam  dolo  obseptam  vTdit  ad  regnuni 
repetendiim,  bello  aperto  rem  aggressus  est.  ObvTam 
hostT  consules  eunt ;  Valerius  consul  pedTtem  ducTt,  Bru- 
tus  cum  equitatu  antecedit.  Praeerat  hostTum  equTtibus 
fTlius  regis  Aruns  TarquTnTus.  Qui  iit  Brutiim  agnovit, 
inflammatus  Tra:  Ille  est  vtr,  inquTt,  gui  nos  exfiu/it  fid» 
trid,    Jfise  en  ille  no&tris  decordtus  insigntbus  magnifite  tn' 

I 


(     86     )   ^ 

cldit.  Dil  regum  ultdrea  adeste.  Concitat  calcaribus 
equum,  atque  tn  Tpsum  consulem  dirigit.  Sensit  in  se 
Irl^  Brutus,  et  avide  se  certamlfni  obtiilit.  Adeo  iniestis 
animis  concurrerunt,  ut  iiierque  lancea  transfixus  ex  equo 
lapsussit.  Valerius  Bruto  colJegae  funiis,  quanto  potuit 
apparatu,  fecit.  ^  Sed  majiis  morti  Bruti  deciis  fuit  publica 
moestitia,  maxTme  matronarum,  quae  eum,  iit  parentem,  per 
anniim  integrum  luxerunt,  qu6d  tam  acer  ultor  fulsset 
vTolatae  Tn  Lucretia  piidicTtiae.     Livius,  L  ii.  c.  6. 


CAPUT  XXXI. 

Decidrum  prb  patria  devotiones. 

ConsuUbiis  Decio  et  Manlio  R5ma  profectls  ad  bel- 
lum  adversus  Latlnos  gerendiim,  dicTtur  vTsa  esse  utrlque 
per  noctem  specTes,  hQmana  major  augustiorque,  vTrl 
dlceniTs:  Ex  una  dcie  imperdtdrem  Diia  inferis  deberi,  ex 
alterd  exercitum:  et  victdriamfdre  ejus  exercitus  et  fiofiu- 
li^  cujus  imfierdtor  devovisset  legidnes  /lostium,  et  se  super 
eds.  Ubi  consiiles  contiilerunt  inter  se  hos  visus  nocturnos, 
placuit  prlmum  victTmas  caedi,  advertendae  Deorum  iras 
causa :  deinde  statuerunt,  iit  i1le  consiil  se  pro  p6piil5 
Romano  devoveret,  ab  cujils  cornu  cedere  Romaniis  exer- 
cTtiis  coepisset.  ManlTus  dextro,  Decius  laevo,  cornu 
praeerat.  Prlmo  utrinque  aequTs  vlribus,  et  eodem  ardore 
animorum  res  gerebatur.  Dtinde  ab  laevo  cornu  Romani 
non  ferentes  impressionem  Latinorum,  pedem  referre 
coeperunt.  In  hac  trepTdatione  DecTus  consiil  solennTa 
devotidnTs  verba  pronunciavTt,  prseunte  M.  VaierTo 
PontifTo.e,  armatiis  Tn  equum  insTliiit,  ac  se  Tn  medTos 
hostes  immisTt,  patrTae  salutem,  sTbT  veto  mortem,  petens. 
Quacunque  equo  invectus  est,  e6  secum  pavorem  ac  ter- 
rorem  tulit.  Postquam  ver6  coriiiTt  obrutiis  teiis,  tum 
Lailni  laic  fiigam  fecere.  Sic  ille  volQniaria  morie  maj^- 
nam  Romanis  victoriam  peperit.  ManjTus  lacrymTs  et 
laudibus  debTtis  proseciitus  est  tam  memorabilem  collegae 
interitum.  Decii  corpiis  postero  die  inventum  et  inter 
maxTmam  hostium  stragem,  coopertum  teils :  funusque 
ei  par  morti  est  factiim.  Livius,  l.  viii.  c.  6.  9.  Valer.  L  v. 
c.  6. 


(     87     ) 

Tam  egregium  exemplum  aemulatus  est  bello  adver- 
sus  Gallos  Decii  filius.  Nam  in  quarto  consulatu,  pater- 
nis  vestlgTis  insTstens,  erexTt  ac  restituTt  labantes  ac  prope 
perdUas  urbTs  Romanae  vires  sTmilT  devoiTone  et  parl  exTtu. 
Livius^  l.  x.  c.  21.    Valer.  l.  v.  c.  6. 

DenTque  bello  contra  Pyrrhum  regem,  tertius  P. 
DecTus  se  tertTam  victimam  relpublTcae  prsebiiit,  a  patrTo 
avitoque  Tn  patrTam  amore  non  degener.  Cic.  2  de  Jin. 
n.  61. 

CAPUT  XXXII. 

Divitia  in  patriam  impensa. 

Doni  quTdem  magnTiuclo  facTt  ut  gratum  sTt :  gra- 
tTiis  tamen  est,  ITcet  parvum,  si  opportune  detiir.  Hinc 
opportunTtas  liberalitatis  Q.  Fabii  maxTmi  fecTt  eum  ad 
hoc  usque  tempus  laudabTlem,  6b  parvam  pecuniae  sum- 
mam  tot  ante  saecula  eiogatam  patrTae  causa.  CaptTvos 
Romanos  ab  AnnTbale  CarthaginiensTum  duce  receperat, 
interposTta  pactione  nummdrum.  Qui  cum  a  Senatu  non 
scilverentur,  nriisso  in  urbem  filio,  fundum,  quem  unTcum 
possTdebat,  vendTdit ;  ejusque  preiTum  AnnTball  protinus 
numeravTt,  parvum  quTdem,  utpote  e  septem  Sgelli  juge- 
ribus  redactum,  sed  omnl  pecunia  majus,  si  aestTmetur 
anTmo  erogantTs.  Se  enim  carere  patrimonTo,  quam  pa- 
trTam  fTde,  maluTt. 

EjCisdem  temporis  foemTna  Apuliae  dliissTma,  Busa 
nomine,  Romanos,  qul  e  Cannensi  clade  supererant,  be- 
nlgnlssTme  alimentls  sustentavTt.  Saivo  tamen  statu  for- 
tunarum  suarum,  munTfTcam  se  populo  Rdmano  praestTtit : 
FabTus  Tn  honorem  patriae  ex  paupere  Tnops  factus  est. 
Fa/er. /.  iv.  c.  8. 


CAPUT  XXXIIL 

Immicitia  publiae  iltllttdtis  causd  deposita. 

l.  M.  iEmilius  LepTdus  bis  consul,  pontTfex  maxT- 
mus,  gravTtateque  vltae  par  splendori  honorum,  gessTt, 
diutinas  ac    vehementes    inTmlcTtias    cum    FulvTo    Flacco 


(     88     ) 

ejusdem  amplitudints  viro :  quas,  statim  atque  cens&res 
sTmul  renunciali  sunt,  deposiiit;  existimans  non  oportere 
eos,'  qui  publTce  juncti  essent  potestate,  privatis  odiTs  dissT- 
dere.  Id  judTcTum  LepTdi  et  praesens  aetas  comprobavTt,  et 
veteres  annalium  scriptdres  ndbis  laudandum  tradiderunt. 
Valer.  l.  iv.  c.  2. 

2.  Noluerunt  quoque  ignotum  esse  posterTtatT  Livii 
SalinatorTs  illustre  consilTum  finiendarum,  patriae  causa, 
sTmultatum.  Is  namque,  etsi  Neronis,  odio  ardebat, 
cujus  praecTpue  opera  Tn  exTlTum  Terat,  tamen  ubT  ei  col- 
lega  Tn  consiilatu  est  datus,  sTbi  imperavTt  oblivisci  St 
TngenTI  siii,  quod  erat  acerrTmum,  et  injiirTae,  quam  gra- 
vissTmam  acceper^t:  nc,  pertTnacem  se  exhTbendo  TnTmT- 
cum,  malum  consiilem  ageret.  Haec  mentis  inclinatio  ad 
tranquilliorem  habTtum,  pliirTmum  prdfiiTt  ad  salutcm  ur- 
bVs  atque  ItalTae  Tn  difficTli  temporum  articiilo :  quTa  parT 
vlrtutTs  impetu  connlsi  dii5  consules,  terribiles  Poenorum 
vlres  contiiclerunt. 

3.  Cum  P.  Scipioni  Africano  duo  Q.  Petilii  diem 
dixissent,  tribiinus  plebis  eo  tempore  Tib.  Sempronius 
Gracchiis  erat,  cui  TnTmlcitiae  cum  P.  Scipione  intercede- 
bant.  Tristem  omnes  ab  eo  sententiam  expectabant.  At 
ille  dixTt :  Se  non  paasurum  P.  Sci/iionem  absentem  accu- 
sdri :  et,  ciim  rediissety  auxilio  ei  futurum^  ne  causam 
dlceret.  Multa  deinde  addidit  de  insIgnTbus  Tnimlci  siii 
merTtls  Tn  patriam.  MovTt  oratio  Gracchl  non  caeteros  modo 
tribunos,  sed  ipsos  etTam  accusatores:  et,  senatu  habTto, 
gratiae  ingenies  ab  iinTverso  ordTne  Tib.  Graccho  actae 
sunt,  quod  rempublTcam  prlvatls  sTmuItatibus  potiorem 
habiilsset :  Petilii  vero  vexati  sunt  probrls,  quod  splendere 
aliena  invTdia  voluissent.  STlentTum  deind^  de  Africano  fuTt. 
Liviusy  l.  xxxviii.  c,  52. 


CAPUT  XXXIV. 

Patria  Irdsci  nefds  est. 

Ut  parentum,  sic  patriae  saevTtTa,  patiendo  ac  ferendo 
lenienda  est.     Livius,  l.  xxvii.  c.  34. 

Siioriim  injurias  clvium  patienter  ferebat  Epamlnon- 
das,  quod  se  patriae  irascT  nefas  esse  duceret.  Cum  alT- 
quando   eum  propter  invTdiam  Thebani  nolulssent   praefi- 


(     89     ) 

c^re  exercitui ;  delectus  erat  dux  alius  imperitus  belli,  cujus 
errore  res  e6  deducta  fuerat,  ut  omnes  de  salute  exercitus 
pertimescerent,  quod  locorum  angustiTs  clausus,  ab  hos- 
tibus  obsidebatur.  Tum  desTderari  coepta  est  Epaminondae 
diligentia  qui  tunc  mTIes  sine  ullo  imperio  erat.  Cum  ab 
illo  opcm  petissent  suT,  nullam  retiniiit  memoriam  acceptae 
contumeliae,  et  exercitum  obsidione  ITberatum  domiim 
reduxit  incoiumem.  Neque  vero  hoc  semel  fecit,  sed  saspius. 
Cor,  J^efi.  in  Efiam.  c.7 . 

Aristides  AthenTs,  CamTlIus  Roma  ejecti  in  exilium, 
longe  alio  animo  patriae  injuriam  tulere.  Ille  enim  urbe 
egrediens,  Deos  oravit,  ne  unquam  Athenienses  opera 
sua  indigerent.  HTc  contra  dTcitur  a  DiTs  precatiis  esse, 
iit,  sT  sibi  innoxio  injuria  fieret,  desTderium  siiT  facerent 
ingratae  patriae  quamprimiim.  Idem  tamen  non  multo 
ante  tempore  digniora  bono  cTve  vota  fecerat.  Nam  cap- 
tis  VeiTs,  urbe  opiilentTssima,  manus  ad  coelum  tdllens, 
precatus  erat,  iit  sT  cui  Deorum  nimia  siia  popiilique  R6- 
mani  fortuna  videretur,  liceret  eam  invidiarh  lenTre  suo 
prTvato  Tncommodo  potius,  quam  puWico  popiili  Romani. 
Et  cum  deinde,  Roma  a  GallTs  obsessa,  missiis  ad  Camil- 
lum  exulem  Caedicius,  eum  dictatorem  creatum  esse  nun- 
ciasset,  cohoitarique  coepisset,  ne  injuriae  a  patria  illatae 
reminTsceretur  ;  ille,  interriipto  sermone  Caedicii,  JVun- 
guam^  inquit,  a  Dils  firecatus  essem^  lit  mei  desiderium  Ro' 
mdni  facerenty  si  ejusmodi  illorum  desiderium  futurum  esse 
existimassem»  M  niinc  aguzora  a  Diis  fLostulo :  mea  ut 
ofiera  tantam  fiatria  utilitatem  afferat^  guantd  est  <?a,  gud 
nunc  firemitur  calamitas,  Plut.  in  Aristid.  Livius,  1.  v. 
c.  33.  et  21.    Appian.  I.  iv.  Celtic. 

Vide  infra  Coriolani  iram  in  patri^m,  cap.  xxxvii.  et 
Q.  Fabii  MaximT  patientTam,  1.  iv. 


CAPUT  XXXV. 

Funddmentum  est  omnium  virtutum  pietds  tn  paren- 
tes»     Cic.  pro  Planc,  n,  29. 

1-.    PrTma  et  optima  pietatis  in  parentes  magistra  est 
natura.     Haec  nullo  vocis  ministerio,  nullo  usu  ITteramm 

12 


(     90     ) 

indtgens,  propriis  viribus  caritatem  parentum  pectoribus 
liberorum  tacite  inf  undit.     Valer.  l.  v.  c.  4. 

Parentes  carissimos  habere  debemus,  quod  ab  fils 
nobis  VI ta,  matrimonium,  libertas,  civitas,  tradita  est. 
Cicer.  fiost  red,  in  Sen.  n,  2. 

.  ^^^"^ficiorum  maxima  sunt  ea,  quae  a  parentibus  ac- 
cipimus,  dum  aut  nescTmiis,  aut  noliimiis.  Parentes  c6- 
gunt  teneros  infantes  ad  salubriuni  reriim  patientiam. 
FlentTum  ac  repugnantium  corpora  dilTgenti  cura  fovent,  et, 
nemembrain  pravum  detorqueantur,  constringunt.  Mox 
liberalia  studia  inculcant,  adhibTto  tTmore  nolentTbus.  Juven- 
tam  frugalitati,  piidori,  moribus  bonis  applTcant  coactam,  si 
non  obsequatur  iTbenter.  Adolescentibus  quoque  vTs  abhTbe- 
tur  et  servTtus,  si  remedia  per  intemperantTam  rejTcTunt. 
Senec.  6.  Benef.  c.  24. 

2.  QuisquTs  Tn  vTta  sua  parentes  colTt,  hTc  et  vTvus  et 
defunctus  DTTs  cariis  est.  Contra  cont^mptiis  parentum 
ejiis  generTs  peccatum  est,  quod  et  ab  hominibus  odio  habe- 
tur,  et  Tn  vTventibus  ac  morttiis  a  DiTs  damnatiir  ac  punTtiir. 
Stobaus^  Serm,  77. 

Ea  caritas,  quae  est  inter  natos  et  parentes,  dTrTml, 
nT&T  detestabTli  scelere,  non  potest.     Cic.  de  Amic.  n.  27. 

FacTle  intellTgo  ITberos  non  modo  retTcere  parentum 
injiirTas,  sed  etiam  aequo  ammo  ferre  opurtere.  Fro  Cluen. 
n,  17. 

Adolescentiilus  quTdara  ZenonTs  scholam  dTu  frequen- 
taverat.  Reversum  Tn  patemas  aedes  interrogavit  pater, 
quTd  tandem  sapTentTae  didicisset  ?  Ille  rebiis  ipsTs  se  os- 
tensurum  respondlt.  Indignante  autem  patre  et  verbera 
ipsT  ingerente  iile  quTetus  permanens,  et  paiTenler  ferens, 
JHoc,  inquTt,  didzciy  iram  fidtris  aquo  dnimoferre,  jElian. 
1.  ix.  c.  33. 

3.  QuaerT  solTtum  est  Tn  phTlosophorum  scholTs,  an 
semper  atque  Tn  omnTbus  patri  parendum  sTt.  Certe  Tn 
plurimTs  parendum  est,  Tn  quTbusdam  non  obsequen- 
dum.  OmnTa  enTm,  quae  Tn  rebiis  humanTs  fTunt, 
sTciit  docti  censiierunt,  aut  honesta  sunt,  aut  tur- 
pTa.  Quse  sua  vT  recta  honestaque  sunt,  iit  fidem  colere, 
patrTam  defendere,  ea  fieiT  oporiet,  sTve  imperet  pater, 
sTve  non  imperet.  Sed  quae  hTs  contraiTa,  quaeque  turpTa, 
et  omnTno  inTqua  sunt :  ea  ne,  si  imperet  quTdem,  f  acTen- 
da  sunt.  lila  tamen  ipsa,  Tn  quTbus  obsequT  patrT  impe- 
ranti  non  oportet,   lemter  et  verecunde  declTnanda,  sen- 


(    91     ) 

slmque  r^lTnquenda  sunt,  pottus  quam  respuenda.    Ji,  GelL 

Agesilaiis,  patre  jiibente  eiim  m  quodam  judiciO  sen- 
tentiam  legibus  adversam  ferre:  A  te,  inquU,  mi  fiater, 
jam  inde  a  iiueritid  eddctics  sum  legibua  jiarere,  Itaque 
etiam  nunc  tibi  obtemfieroy  nthil  in  leges  fieccando,  Plut.  de 
vit.  pud. 

4.  Talem  erga  parentes  te  praesta,  quales  optares  se 
ttbi  tuos  ITberos  exliTbere.     Isocr.  ad  Dem, 

Si  ITberT  parentibus  nati  sint  hiimTlibus,  sT  propTnquos 
habeant  imbecilliores  vel  animo  vel  fortuna :  eorumj^  ciim 
poterunt  augeant  opes,  eTsque  honori  sint.  Fructus  enim  in- 
genii,  fortiinae,  omnisque  praestantise  maxTme  tum  capTtur, 
cum  Tn  proxTmum  quemque  confertiir.     Cic.  de  Jmic.  n,  70. 

Omnes  homines  palam  praedTcant,  prTmiarn  Diis,  de- 
inde  parentibus,,  honorem  deberi  natura  et  legibus ;  neque 
iTberos  quTcquam  gratTus  DTTs  facere  posse,  quam  si  be- 
nTgne  et  alacrTter  cum  foenore  gratias  referant  Tis  a  quTbus 
gemti  educatique  sunt.  Contra  vero  nullum  esse  majus 
impTetatis  argumentum,  quam  contemptum  et  neglectT- 
onem  parentum.  Jtaque  interdictum  est  nobis,  ne  quTd 
malT  alTis  faciamus;  injustiim  autem  et  impTum  habetur, 
non  semper  patrT  ac  matri  ea  dTcere  et  facere  quTbus  laeten- 
tiir.     Flut.  de  Amor.  frat, 

CAPUT  XXXVI. 

Patres  d  liberts  periciild  llbmrcitu 

1.  Cum  captum  atque  incensum  est  IlTum,  GraecT 
Trojanorum  fortiinas  miserati,  hoc  maxTme  digniim  gentis 
siise  hiimanitate  proniinciari  per  praeconem  jusserunt:  Ut 
singiili  altberis  civibus  secum  auferrent  in  hiimerda  subld" 
tum  id  unum  quod  fiutarent  inter  res  suds  firactfiue  servdn- 
dum.  Statim  JE.neas  Deos  patrTos  humeris  imposiiit,  caetera 
neglTgens.  Hac  pietate  capti  Gragci,  permTsere  ipsi  etiam 
alteram  rem  asportare.  Tum  ille  DTTs  alterum  oniis  ad- 
dTdit  patrem  siium  AnchTsen  senTo  confectum.  Quo  fac- 
to  mirum  Tn  modum  obstupefacti  Graeci,  jEneae  siia 
omnTa  restTtiiT  voliierunt :  Tta  declarantes,  illos  etiam  qui 
hostes  svint,  et  jure  belli  Tn  victos  utT  possunt,  mansuescere 
et  mTsericordia  moveri  Tn  eos,  qui  Deos  et  parentes  reveren- 
ter  colunt.    JSliam.  /.  iii,  c,  22, 


(92     ) 

2.  Croeso  Lydorum  regi  opulentissimo  filTus  fuit,  for- 
ma  quidem  et  ingenio  praestans  sed  natura  mutus  dm  exis- 
timatiis,  quoniam  cum  jam  multum  adolevisset,  nihil  tamen 
fari  poterat.  Ad  emendandum  hoc  iin,£j;uae  vitium  cuncta 
expertus  est  pater,  dum  secundae  ejus  res  erant:  At  nihil 
omnlno  medicorum  artes  profuere.  Cum  ver6  Sardes,  ur- 
bem  regiam,  expugnassetPersarum  exercitus,  etin  Croebum 
districto  gladio  irruens  quldam  miles.  eum  sTbi  ignotum 
jamjam  occisurus  vTderetur ;  vitae  patris  timens  pTiis  ado- 
lescens,  et  oblitus  quTd  sTbi  nascenti  natura  denegasset,  os 
diduxit,  et  clamare  nitens,  solvit  linguae  vinciila,  atquc  Tn 
has  v5ces  erupit :  J\re  occidaa  Crcesum  miles.  STc  a  patrTs 
capTte  depulsa  mors  fuTt  beneficTo  filiT,  qui  et  ipse  siio  in  pa- 
trem  amore  consecutus  est,  tit  per  relTquum  vitae  tempus  vo- 
calis  esset,  ac  plane  artictilateque  loquT  posset.  Herodot,  L 
i.  A.  Gell.  l,  s.c.  9.      Valerius^  l.  v.  c.  4. 

3.  Quum,  seditione  inter  Macedonas  milTtes  et  Grae- 
cos  mercenaiTos  orta,  rex  PhTlTppus  gravi  vulnere  percus- 
sus  esset,  et  ex  equo  dejectus  ;  prosiluit  ante  omnes  Alex- 
ander,  annum  tunc  septTmum  decTmum  agens,  jaceniem 
clypeo  suo  protexTt,  ruentesque  Tn  eum  multos  siia  manu. 
occldit.  Cum  gravTter  postea  ferret  PhTlIppus,  quod  prop- 
ter  vulniis,  quo  tum  femiir  transfossum  fuerit,  claudicare 
cogeretur?  vere  et  sclte  dixTt  el  Alexander  :  Abn  debere 
eum  irasci  vulnere^  quo  virtutis  bellica  memoria  revdcare- 
tur^  qubties  fiedem  mbveret.  Quint.  Curt.  I.  viii.  c.  1.  Plut. 
1.  fort.  Alex. 

4.  Eadem  pietas  virlll  robore  armavit  P.  ScTpionem, 
qui  deinde  Afyc^nus  est  dicliis,  ad  opem  patri  Tn  acie  feren- 
dam,  cum  vix  p^erllitatTs  annos  egressiis  esset.  Nam  eum 
consiilem  pugnantem  cum  AnnTbale  apiid  Ticlnum  fluvTum, 
et  gravTter  saucTum,  servavTt  intercursu  siio.  Neque  illum 
aut  aetatTs  infirmTtas  aut  mllTtTae  tlrocTnTum  interpellavit,  quo 
iTunus  laudem  consequeretur  rapti  ex  ipsa  morte  patrTs  et 
imperatorTs.      Valer.  l.  y.  c.  4. 

5.  L.  ManlTum  plebi  Romanae  invlsum  multa  fecerant: 
acerbTtas  Tn  habendo  milTtum  delectu  ad  bellum,  ingenium 
atrox,  cognomen  ImperTosi  ab  ipso  ascltum  ad  ostentati- 
5nem  saevitiae.  Itaque  iibi  prlmum  dlctatQra  abTit,  dTem 
el  dixTt  ad  popiilum  M.  Pomponius  trTbunus  plebis.  Crl- 
mTnl  inter  caetera  dabat,  quod  ab  homTnibus  relegasset,  et 
ruri  inter  servos  ac  peciides  habitare,  cogeret  Tltum  filTum 


(    93     ) 

Ccui  postea  TorquatT  cognomen  fuit)  adolescentetn  nullius 
probri  compertum,  sed  tantum  lingua  impromptum. 

iEgr^  passiis  Titiis  se  causam  esse  hujus  adversus 
parentem  criminationis,  capit  consilium  rudis  quidem 
atque  agrestis  animi,  sed  pTetate  Tn  patrem  laudabTle. 
NescTentTbus  cunctTs,  gladio  succTnctus,  noctu  Romam 
accurrTt,  et  prima  luce  PomponTT  domiim  venit :  janTtori, 
opiis  sibi  esse  dornTno  ejiis  extemplo  convento,  ait,  eique 
niinciari  jubet  TTtum  ManlTum  LucTi  filium  adesse.  Tri- 
bunus,  cui  spes  erat  jiivenem  Tra  percTtiim  in  patrem  alT- 
quTd  novT  crTmTnTs  afferre  eiim  statim,  remotis  arbitrTs, 
admittTt.  At  ille,  iit  est  Tngressii.s,  gladTum  distringit, 
et  siiper  leclum  jacentTs  PomponTi  stans  ferro  intento,  se 
eiim  transfixuriim  mTnatiir,  nTsT  jurejiirando  confirmet,  se 
ab  instituta  adversiis  L.  ManlTum  accusatione  recessiirum. 
TrTbuniis  gladTum  ante  ociilos  mTcantem  cernens,  seque 
soliim  atque  Tnermem  cum  jiivene  praevalTdo  et  feroce, 
jtiravit  Tis  verbTs,  Tn  quae  adactus  est  a  TTto  ;  rem  ad  popii- 
liim  detiilit,  dociiit  cur  sTbi  ab  Tncepto  desTstere  necesse  es- 
set,  ManlTum  patrem  missum  fecTt.  Tanrum  temporibiis 
illTs  jusjiirandiim  valebat. 

MaluTsset  quTdem  R5mana  plebs  sTbi  potestatem  fieri 
f  erendi  sufifragTT  de  tam  crudSlT  et  sQperbO  reo,  quem 
oderat:  veriintamen  non  segre  tiilit  filTum  Td  pro  patre 
ausum  esse:  et  ejiis  factum  vTsum  est  eo  laudabTlTus 
quod  adolescentTs  SnTmQm  acerbTtas  patria  nihTi  a  pTetate 
avertisset.  Itaque  iit  siiiis  vTrtiitT  honor,  suum  prsennlum, 
csset,  eo  anno  secundum  inter  sex  tribunos  militai^s  16- 
cum  consecQtiis  est  T.  ManlTus,  ITcet  nuUTs  prseclareTactTs 
cognTtus,  iit  quT  riire  et  procul  a  coetu  homTniim  jiiven- 
tam  egTsset.     Cicer,  3  Offic,  w.  31.     Liviusy  l.  vii.  C.  4,  5. 


CAPUT  XXXVII. 

Pietds  liberorum  in  mdtres. 

1.  C.  MarcTiis,  cui  capta  urbs  Corioli  fecit  cognomen 
Coriolani,  patre  orbatiis  adhiic  piier,  siib  matris  tiitela 
adolevTt.  SortTtiis  erat  a  natura  nobiles  ad  laudem  impe- 
tiis:  sed  quTa  doctrina  non  accessTt,  Trae  impotens,  obstT- 
nataeque  pervicacTae  fiiTt,  et  ex.€mpIo  stio  confirmavTt,  ge- 


(.  94    ) 

nerosam  Tndolem,  sT  ITberali  institutione  careat,  ederg  multa 
sTniiil  cum  vTrtutibus  vTtia,  sTciit  foecundum  natura  agrum, 
qui  excultus  non  sit.  Quoniam  invTctum  voiuptate,  pecunia, 
labore  animum  gerebat ;  ejus  continentia,  justitia,  fortitudo, 
praedicabantur :  at  praefervTda  Tra,  asperT  mores,  et  parum 
civTiis  congressus,  gravTter  ferebantur.  Hunc  autem  mor- 
tales  maxTmum  fructum  ferunt  e  Musarum  discTplTna,  ut 
molliatur  mansuescatque  eorum  ingenTum  :  et,  sT  quTd  fe- 
rum  natura  indTdTt  exuat. 

ScTITcet  ingenuas  didicisse  fidelTter  artes 
EmoIlTt  mores,  nec  sTnTt  esse  feros. 

Ovid,  2  de  Ponto.  EU  9. 

Nemo  adeo  ferus  est,  ut  non  mTt€scere  possit, 

Si  modo  culturae  patientem  commodet  aurem. 

Horat,  1  Efiist.  1. 

Cum  prTma  stTpendia  facere  coepTsset  adolescens,  e 
muitis  praelTTs,  quTbus  interfuTt,  ntinquam  rediit,  nTsT  do- 
naius  c6r5na  aliove  milTtarT  praemTo.  CommTlTtonTbus  ejus 
bellTcae  vTrtutTs  fTnTs  erat  gloria,  illT  vero  fTnTs  glorTae  gau- 
dium  matrTs.  -Niam  ubT  illa  audTvTsset  ipsum  laudarT  et  do- 
nari  vTdTsset  corona,  et  prae  laetTiTa  lacrymans  esset  com- 
plexa  ;  Td  sTbi  summo  honori  felTcTtatTque  ducebat  esse.  STc 
Epaminondas  dlcebat  nihTJ  sTbT  unquam  juctindTus  felicTus- 
que  contTgTsse,  quam  quod  patrem  et  matrem  habuTsset 
testes  ac  partTcTpes  partae  LeuctrTca  pugna  glorTae.  Corio- 
lanus,  iit  unT  matri  rependeret  gratTam,  quam  utrTque  paren- 
ti  d^ebat,  ea  obleclanda  et  colenda  satiari  noh  poterat.  lila 
ciipiente  atque  orante,  uxorem  duxTt :  illius  Tn  aedTbu^,  natis 
jam^berTs,  cum  uxore  habTtavit. 

Post  multa  Tn  patriam  merTta  judicio  popSU  damna- 
tus  Coriolanus,  Volscos  exiilatum  abiit,  mTnTtans  patrTae, 
hostTIesque  jam  tum  spTrTius  gerens.  VenTentem  VoIscT 
benigne  excepere,  et  usiis  est  hospTtio  Attii  TuIIiT,  qui  prTn- 
ceps  Volscorum  erat,  RomanTsque  fiierat  stmper  infestus. 
Itaque  cum  alterum  vetus  odium,  alterum  recens  Tra  stTmu- 
laret,  brevT  effecerunt,  iit  legerentiir  Tmperatores  ad  belliim 
adversiis  Romanos  gerendiim. 

CorTolaniis,  expugnatTs  non  paucTs  Romanorum  6p- 
pTdis,  castra  posiiit  quinque  millia  passiium  ab  urbe, 
agrumque  Romanorum  est  popiilatus.  MissT  Roma  ad  cum 
oratores  de  pace,  atrox  responsum  retiilerunt.  Iterum 
deinde  missT,  ne  Tn  castra  quTdem  admTssT  sunt.  Saccr- 
dotes  quoque    siiTs   infiilTs  velatos  isse  2,d    eum  supplTces 


(     95     ) 

tradttur,  et  nihil  magis  flexTsse  animum,  quam  legatT 
flexerunt.  Tum  matronae  coeuntes  pervTcerunt,  iit  Vetu- 
ria  Coriolani  mater  exacta  sctate  mulier,  et  Volumnia 
uxor,  diios  parvos  ex  Marcio  filios  ferens  secum  ;  in  castra 
hostium  Trent  cum  frequenti  mulieriim  comitatu,  et  eam 
urbem  precibus  lacrymTsque  defenderent,  quam  virT  armTs 
non  poterant  Ubi  ab  castra  ventum  est,  nunciatumque  Co- 
riolano,  adesse  ingeris  miilierum  agmen  ;  qui  motiis  non 
fiierat  nec  publica  majestate  in  legatis,  nec  religione  Tn  sa- 
cerdotibus,  multo  obstinatior  erat  adversus  muliebres  la- 
crymas.  At  ut  matrem  aspexit :  Extiugndsti^  inquit,  et 
vicisti  tram  meam,  6  Pdtria^  admotis  mdtris  mea^  fireci' 
bicsy  cui  tuam  in  me  injuriam  condono  /  Continuoque  Ro- 
rnanum  atyum  hostTlibus  armTs  ITberavit.  Plut.  in  Coriol. 
Liviusy  l.  ii  c.  35,  ^c. 

2.  Praetor  tradidit  triumviro  necandam  in  carcere 
mulierem  sanguinis  ingenuT,  capitali  crTmine  damnatam. 
Is  qui  custodiiae  praeerat,  misericordia  motiis,  non  eam 
protinus  strangulavit.  Dedit  quoque  aditum  ad  eam 
filiae,  sed  dTligenter  excussae,  ne  quid  cibT  inferret.  Ex- 
istimabat  enim  futurum,  ut  inedia  consumerettir.  Cum 
autem  jam  dies  plures  effluxTssent,  nnratus  quod  tamdiu 
vTveret,  curiosius  observata  filia,  animadvertit  iliam  exerto 
ubere  lenTre  famem  matris  lactis  suT  subsidio.  Quae  res 
tam  admTrabilis,  ad  judices  perlata,  impetravit  matri 
remTssionem  poenae.  Nec  tantiim  matris  saius  donata  est 
filiae  pietati,  sed  ambae  perpetuis  aiimentis  sustentatae  sunt, 
publico  sumpiQ,  et  carcer  ille  consecratus  est,  extructo 
Tbi  Pietatis  templo.  Quo  non  penetrat,  aut  quid  non 
cogitat  pieias,  quae  novam  rationem  invenit  genetrTcis 
servandae  in  carcere  ?  Quid  tam  inusitatum  atque  inaudT- 
tum,  quam  matrSm  natae  ubetibus  aiitam  fuTsse  ?  Putaret 
aliquis  hoc  contra  naturam  factum  esse,  nisi  prTma  natu- 
lae  lex  esset  dTligere  parentes.  Valer.  l.  v.  c.  4.  Plin,  l, 
vii.  c.  36. 

Filla  alia,  cui  nomen  Pero,  admovit  veiut  infantem  pec- 
tori  suo,  atque  aluit  patrem  suum,  grandT  aetate  senem,  qui 
in  custodiara  traditus  fiieiat.     Valer.  ibid. 


(   ,96     ) 

CAPUT  XXXVIII. 

Pdrricidtum  seeleriim  omnium  maximiim  est. 

1.  PanTcidium  nefarium  faciniis  est,  atque  ejusmodi, 
wt  eo  iino  maleficio  scelera  omnia  comprehensa  esse  vi- 
deantur.  Etenim  si  (W  quod  praeclare  a  sapTentibus  dicT- 
tur)  vultu  saepe  laedTtur  pTetas  ;  quod  supplTciun»  satis  acre 
repeiTetur  Tn  eum,  qui  mortem  attulerit  parenti,  pro  quo 
mori  ipsum  jiira  divlna  atque  humana  cogebant,  si  res 
posttilaret  ?     Cicer.  pro  Rosc,  Amer.  n.  27. 

Portentum  atque  monstrum  est,  esse  alTquegri  humana 
specTe  et  figura,  qui  tantum  vicSrit  bestTas  immanitate,  iit 
eos  indignissTme  liice  privaret,  per  quos  hanc  suavTssTmam 
lucem  aspexerat :  ciTm  partiis  atque  educatio  etiam  feras  in- 
ter  sese  concTlTet.  n.  63. 

2.  Aiunt  CcelTum  quendam  TerracTnensem,  ciim  coe- 
natiis  Tsset  ciibTtum  Tn  Tdem  conclave  cum  duobus  adole- 
scentibus  filTis,  inventum  esse  mane  jugiilatum.  QuonT- 
am  nec  serviis  quisquam  nec  liber  reperiebatiir,  Tn  quem 
facTnorTs  suspTcTo  caderet ;  ea  autem  aetate  fllii  prope 
patrem  ciibantes  ne  sensisse  quTdem  se  dicebant ;  nomTna 
filTorum  de  parrTcTdTo  delata  sunt.  Parum  enTm  verTsi- 
mTle  vTdebatur,  quenquam  ausum  esse  committere  se  Tn 
Td  conclave,  eo  potTssimum  tempore,  cum  Tbidem  essent 
diio  adolescentes  filii,  qui  facTle  possent  et  sentire  et  de- 
fendere.  Tamen  cum  judTcibus  planum  csset  factiim, 
aperto  ostio  repertos  esse  e6s  dormTenies  :  jiidTcTo  absoliili 
sunt,  et  omni  suspicione  liberati.  Nemo  enTm  piitabat, 
quenquam  esse,  qui  somnum  statim  capere  posset  post 
perpetratum  parrTcidium  ;  propterea  quod  qui  tantum  fa- 
cTnus  commTserCint,  non  modo  non  possunt  quTescere  sTne 
ciira,  sed  ne  spirare  quTdcm  sTne  metii.  n.  64. 

3.  CTvTtas  AthenTensTum  prudentissTma  fuisse  tradT- 
tur.  Ejiis  porro  cTvTtatis  sapTentissTmum  Solonem  feriint 
fuisse,  qui  leges  illis  scripsit.  Is  cum  interrogaretiir, 
ciir  nulliim  siipplTcTum  constTtuTsset  Tn  eiim,  qui  paren- 
tem  necasset ;  respondit:  Se  zd  nemznem/acturu7n /iiitdsse, 
SapTenter  fecTsse  dicTtur,  ciini  nThTl  sanxerit  de  illo  sce- 
lere,  quod  antea  commlssiim  non  erat ;  n5  non  tam  pro- 


(   s?   ) 

hibere  videretur,  quam  ostendere  committT  posse.  Quanto 
sapientius  majorcs  nostri  fecere  !  Qui  cum  intelligerent 
nihil  esse  tam  sanctum,  quod  non  aliquando  violaret  au- 
dacia  ;  supplicium  in  parricldas  singiilare  excogitaverunt, 
ut  il,  quos  natura  ipsa  non  potuisset  in  officio  retinere, 
magniiudine  poenae  summoverentur  a  maleficio.  ^  Insui 
voluerunt  in  culeiim  vivos,  atque  ita^  in  flumen  dejici.  O 
sTnguiarem  sapientiam !  Nonne  videntur  hunc  hominem 
ex  rerum  natura  sustulTsse  et  eripuTsse,  cui  repente  coelum, 
solem,  aquam,  terramque  ademerunt  ?  ut,  qui  eum  necasset, 
und,e  ipse  natus  esset,  careret  iTs  omnibiis  rebus,  ex  quibiis 
omnia  nata  esse  dlcuntiir.  n.70. 

Persse,  sT  quis  patrem  necasset,  eiim  non  genuTniim 
fTlium  exTstimabant,  sed  subdilitium.  Quia  alienum  a 
natura  videbatiir,  et  pariim  credibile,  iit  certus  pa- 
rens  a  justTs  ITberTs  inierimeretur.  J\'icol.  Damasc,  Hero» 
dot,  l,  1. 


CAPUT  XXXIX. 

JVihtl  dulcius  hominum  generl,  quam  liberu 

1.  Perspiciium  est  a  natiira  Tmpelli  nos,  eos,  quos  genii- 
erimiis,  amemiis.      Cicer.  3  dejin.  n.  62. 

Nonqe  bestiae  pro  siio  partu  ita  propugnant,  iit  vul- 
nera  excipiant,  et  nullos  hominum  impetus,  nullos  ictus 
reformTdent?  Si  ferae  partus  suos  diligunt,  qua  nos  in 
liberos  nostros  indulgentia  esse  debemiis  ?  5  Tusc,  n.  79, 
2  de  Orat,  n.  168. 

Quid  dulciiis  hominum  generi  a  natura  datum  est 
quam  siiT  cuique  ITberi  ?  Incertum  est  quam  longa  cujus- 
que  nostrihn  vTta  fiiiura  sit.  ♦  Consiilere  itaque  et  pro- 
spicere  vTvT  debemus,  iit  illorum  solitudo  et  piieritia  quam 
firmTssimo  prsesidio  miinTta  sit.  Post  red,  Quir.  n,  2, 
In  Verrem,  l  ii.  n.  153. 

2,  Pater  nuUiira  clarius  potest  relTnquere  moniimen- 
tum  siii,  quam  si  fTlium  relTnquat  effigiem  moriim  siio- 
rum,  vTrtutis,  constantiae,*  pietatis,  ingeniT,  Phil.  9.  n, 
12. 

Ad  fllium  haereditas  paternae  glorlae  et  factorum  imitS- 
tiopertinet.     1  Offic.  n,78. 

K 


(     98     ) 

Optlfma  baereditas  omnique  patrimonio  praestantior  a 
patribus  traditur  llberis,  gloria  virtutTs  rerumque  gesta- 
rum  :  cui  dedecori  esse,  uefas  et  impium  iudicandum  est. 
1  Offic.  72.  33. 

3.  Nemo  liberorum  gratia  pecuniTs  cumulandTs  in- 
cumbat,  ut  dltissTmos  eos  relTnquat.  Id  enim  nec  ipsTs 
nec  patriae  conducU.  Censiis  juvenum  optimus  is  est, 
qui  eos  non  reddit  obnoxTos  adulatiSnibus  et  sufficTt  rebus 
necessariis.  Liberis  ergo  non  multum  auri,  sed  pudorTs 
oportet  relTnquere.     Plato  de  Leg.  l.  v. 

Parentes  ITberTs  plerumque  bono  SinTmo  mala  precan- 
tur.  Si  vTs  esse  felix,  Deos  ora,  ne  quTd  tibi  evenTat 
ex  his  qu3e  optantur  tibi.  Ea  non  sunt  bona  quse  istT  Yn 
te  volunt  congerT ;  dTvTtiae,  honores,  imperia.  Uniim 
bonum  est,  quod  beatae  vTtae  causa  et  firmatnentum  est, 
vTrtus.  Fac  ipse  te  felTcem.  FacTes  autem,  sT  vTrtutem 
colueris.     Sensc.Ej2ist.Sl. 


CAPUT  XL. 

Liberl  patria  causa  berie  ifistttiiendi, 

Verrem  gravTter  objurgat  CTcero,  quod  praetor  in 
STcilia  fTlTum  flagitTTs  suTs  interesse  passus  erat.  Tunc 
cum  te  ac  tuam  vTtam  nosses,  in  STciliam  tecum  grandem 
fTlium  ducebas  ?  ut  etTamsT  natura  puerum  a  paternis 
vTtTTs  abduceret,  c5nsuetudo  tamen  et  discTplTna  dissimi- 
lem  tui  esse  non  sineret.  Fac  enim  fuTsse  Tn  Tsto  C.  Lae- 
lii  et  M.  CaionTs  indolem,  quTd  ex  eo  boni  sperari  atque 
effici  potest,  qui  nullum  unquam  patrTs  pudTcum  neque 
sobrium  convTvTum  vTderit.  Qui  adulta  aetate  per  trien- 
mum  inter  impudTcas  mulTeres  et  intemperantes  vTros  Tn 
epulis  quotTdianls  versatus  sTt:  nThTl  unquam  a  patre  au- 
diri,  quo  piidentior  aut  melTor  esset  ?  QuTbus  Tn  rebus  non 
solum  fTiio,  sed  euam  reTpublicae  fecisti  injuriam.  Sus- 
cSpei  as  enTm  fliios  non  solum  tTbi,  sed  etTam  patrTae  :  qui 
non  modo  libi  voluptati,  sed  etiam  qui  alTquandO  usui 
reTpublTcae  esse  possent.  Eos  instTtuere  atque  eriidTre 
debiiTsti  ad  majorum  instiluta,  et  ad  cTvitatis  nostrae  disci- 
plTnam,  non  ad  tiia  flagitTa,  atque  ad  tuas  turpTtiidines. 
Esset  ex  Tnerti  atque  impuro  et  improbo  parente  natus  et 


(     99    ) 

piidens    et   probus   filius.      Nunc  pro  te  Verr^m  alterum 
substituisti  civitati.     Cicer.  /.  iii.  in  Verr.  n.  159. 

2.  Pelopidas,  qui  filium  habebat  infamem,  Epaminon- 
dam  reprehendebat,  qu6d  uxorem  non  duxisset ;  illumque 
male  relpublicae  consulere  dlcebat,  qui  llberos  non  relin- 
queret:  Vide,  inquit  Epaminondas,  ne  tu  pdtria  fiejus  con- 
sulasy  qui  tdlem  ex  te  ndtum  relicturus  sls.  Mihi  vero 
stirfis  deesse  non  fiotest :  namque  ex  me  ndtam  relinquo  fiug- 
nam  Leuctricam,  quce  non  modo  mihi  superstes^  sed  etiam 
immortalis,  futurd  est.     Cornel.  Nep.  in  Epam. 

Gratumest,  quod  patriae  clvem  populoque  dedisti, 

SI  f  acis  iit  patriae  sit  Idoneiis,  utiiis  agris, 

Utilis  et  bellorum  et  pacis  rebus  agendis. 

Plurimum  enim  intereih  quibus  artibus  et  quibus  hunc  tu 

Moribus  instituas.     Juven.  Sat,  xiv.  70. 


CAPUT  XLI. 

Mdxima  debetilr  piierd  reverenticu 

Plurima  sunt f ama  dipjna  sinistra, 

Quse  monstrant  Ipsl  pueris  traduntque  parentes. 

Sic  natura  jubet :  velocius  et  cTtius  nos 

Cortimpunt  vitidrum  exempla  domestica. 

Nil  dictu  foedum  visuque  haec  llmina  tangat, 

Intra  quae  puer  est 

Maxima  debetur  puero  revei entt^.     Si  quid 

Turpe  paras,  ne  tu  puerl  contempseris  annos 

Sed  peccaturo  obslstat  libi  f  ilius  infans. 

Juven.  Sat,  xiv. 
Uttnam  llberorum  nostrorum  mores  non  ipsl  perde- 
remiis.  Infantiam  statim  delicils  solvimus.  Mollls  illa 
educatio,  quam  indulgentiam  vocamus,  nervos  omnes  et 
mentis  et  corporis  frangit.  Quid  non  conciiplscet  cum 
adoleverit,  qui  in  cunis  pupiireis  vagierit  ?  In  lectlcis 
crescunt :  si  terram  pedibus  attigerlnt,  e  manibiis  utrln- 
que  sustinentium  pendent.  Gaudemus,  si  quid  licentius 
dixerint,  rlsu  et  osciilo  excipimus  verba  ingeniils  indigna. 
Nec  mlrum  videri  debet:  nos  dociiimus,  ex  nobis  audie- 
runt.  Omne  convivium  obsccenis  canticls  strepit:  piiden- 
da   spectantur.      Fit    ex    hls    consuetudo,    dcinde    naiura. 


{     .100     ) 

r 

Discunt  haec  mherT,  antequam  sciant  esse  vitta.     Quintil, 
l.  i.  c.  3. 

Adolescentium  indolem  non  tam  juvant  quae  bene  dicta 
sunt,  quam  inficiunt  quae  pessTnr.e  ;  multoque  magis  si  plura 
sint,  quae  deieriora  sunt.     A.  Gell,  l,  xii.  c.  2. 


CAPUT  XLII. 

Salubriter  institui  plurimum  prddest  in   reliquam 
vJtam. 

1.  Philippus,  cujus  vTrtute  atque  industria  Rtacedo- 
nes  locupletTssTmo  imperio  aucti  sunt,  nunquam  inter 
negoiia  bellica  alTenus  fuit  a  Musis  et  literTs,  Erat  ei 
plena  acuminis  soiertiae  oratio,  qua  non  minores  res, 
quam  praelTis,  confecit :  ipseque  plurTs  sestTmabat  victorTas 
verbTs  partas,  quam  armTs.  Extant  librT  epTstolariim  ejii» 
plenarum  et  venustatis  et  prudentiae,  e  quTbus  un^  brevis 
e  Graeco  Tn  LatTnum  convertenda  vTsa  est,  inquit  A.  Gel- 
lius,  quae  possTt  esse  parentibus  hortamentum  curae  dTlT- 
gentTaeque  Tn  liberorum  institutione.  PhiCippns  Arlstoteli 
salutem.  Filium  mihi  genitum  scito.  J^ec  Diis  gratiam 
peruide  habeo^  quid  ndlus  est^  quam  qubd  illum  ndsci  tem" 
fioribus  vtta  tuce  contigit.  Spero  enim  fore^  ut  educdtv^ 
erudltusque  fibs  te,  digntis  nobis  existat^  et  non  sit  imfidr 
tanto  imperio,  A.  Gell.  1.  v.  c.  3.  Justin.  1.  ix.  c.  8.  Po- 
lyaen.  1.  iv. 

Non  fefellTt  PhilTppum  sua  de  ArTstotele  opTnTo. 
QuTppe  Alexander  eo  doctore  diQ  usus,  accepit  ab  ilI5 
tam  uiTlia  agendi  et  loquendi  praecepta,  ut  non  dubitaverit 
prsEdTcare.  '^'on  minus  jirlstoteli  debere  «e,  quam  Phillfi' 
po :  hujus  entm  munO.s  esse  quod  viveret ;  ilUus,  quod  hones- 
te  viveret.  Voluit  vero  PhilTppus  prTma  literarum  ele- 
menta  filio  suo  tradi  ab  ArTstotele,  summo  ejus  aetatTs 
phTIosopho,  et  ille  suscepit  hoc  off  icTum :  quia  magni  me- 
menti  est  ad  studTa,  eorum  TnTtia  a  perfectissimo  prae- 
e^ptore  tradi.  Cicer,  3  de  Orat.  n,  141.  Plut,  in  Mex. 
Quintil.  l.l.  c,2. 

2.  PlurTmum  Tn  relTquam  vTtam  proderit,  pueros 
statim  salubriter  instTtui.  FacTle  est  enim  animos  adhuc 
teneros,  componere  ;  difficultcr  reclduntur  vTtia,  quag  no- 


(     101      ) 

blscum  creverunt.  Altiiis  descendunt  praecepta,  quae  pri- 
inis  imprimuntur  aetatibus  :  et  natura  tenacissimi|6umus 
eorum,  quae  pueri  percepimus:  ut  sapor,  quo  nov^vasa 
imbiiuntur,  durat.  Senec.  2  de  Ird^  c,  18.  Ad  Helv.  c,  16. 
Quintil.  l.  i.  r.  1. 

Quo  semel  est  imbuta  recens,  servabit  odorem 
Testa  diu.  Horat.  \.  Efi.^.  ver.  69. 

Nulla  aetas  videatur  tam  infirma,  quae  non  protmus 
discat  quid  rectum  pravumque  sit :  est  enim  maxime  tum 
formanda,  cum  facillime  cedit  praeclfpientibus.  Monendus 
ergo  puer,  ne  quid  ciipide,  ne  quid  improbe,  ne  quid  impo- 
tenter  faciat.  .  Quint.  l  i.  c.  4. 

Habendumque  est  in  animo  semper  illud  virgilianum : 
....Adeo  in  teneris  consuescere  multum  est. 

Virgil.  2  Geor.  ver.  272. 

3.  In  puerTs  modo  fraenis  utamiir,  modo  stimulis  : 
est  enim  in  illis  aliquid  quod  coercendum  sit,  est  quod  exci- 
tandum.  Hinc  Isocrates,  doctor  singiilaris,  dicebat  se 
calcaribus  in  Ephoro,  contra  autem  in  Theopompo,  frae- 
nis  iitT  solere:  alter  enim  reprimendiis  erat  alter  incitan- 
diis.  Et  ThemTstocles,  qui  in  adolescentia  fuerat  feroci 
admodum  ingenio,  respondebat  mirantibus  mutatos  ipsius 
mores  :  Asfier^s  et  ferdciores  fiullos  Jieri  equos  ofitimbs^  ai 
domitoribus  peritis  tradantur,  Senec.  de  Ira,  1.  ii.  c.  21. 
Cic.  3  de  Or.  n.  25.    Plut.  in  Them. 

4.  Dabimus  aliquod  laxamentum :  desides  vero  esse 
non  sinemus,  et  prociil  a  contactu  deliciarum  retinebi- 
■mus.  Nihil  enim  magis  voluptiiarios  et  Tracundos  facit, 
quam  ediicatio  moUis  et  blanda.  Ideo  qu6  plus  indulge- 
tur  filiis  iJnTcis,  et  quo  plus  iTcet  piipillTs,  eo  corruptTor 
illis  animus  est.  Offensas  patTenter  ille  non  feret,  cui 
nihil  unquam  negatum  est,  cui  lacrXmas  sollTcTta  semper 
mater  abstersit,  cui  satisfactum  est  de  psedagogo.  Senec, 
ibid, 

5.  Longe  quoque  ab  assentatione  puerilia  removenda 
est.  Audiat  verum,  exprobrentur  illi  perperam  facta, 
tTmeat  alTquando  parentes,  et  magTstros  vereatur  semper. 
NThTl  per  iracundiam  et  lacrymas  exoret:  quod  Trato  et 
fienti  negatum  fuerit,  offeratur  quieto. 

6.  OmnTbus  homTnibus  prodest  anTmum  siibinde  re- 
laxare.     ExcTtatur    enim    otTo   vTggr :    omnTs   et   tristTtia, 

K3 


(     102     ) 

quae  conVinuatione  pertinacis  stiidii  adducitur,  feriarum 
hilarii^te  disciititur.     Senec.  1  Contr. 

^.tisus  puens  proderunt :  quia  pueri  post  lusus,  plus 
virium  et  acriorem  animum  afferunt  ad  dlscendum.  M6- 
dus  taraen  sit  remissionibus :  ne  aut  negatae  odium  stQdi- 
orum  faciant,  aut  nimiae  otii  consuetudmem  afferant.  Quint. 
l.  i.  c.  2. 

7.  Omnes  fer^  legum  latores,  neglecta  puerorum  et 
adolescentum  educatione,  parentum  arbitrio  Uberorum 
instuutionem  reliquerunt :  idque  unum  vTdentur  studuTs- 
se,  iit  ils,  qui  adversus  legum  prascepta  peccassent,  pcenae 
constituerentur  et  irrogarentur.  At  Persae  et  Lacedaemo- 
nii  alia  ratione  caverunt,  ne  admittSrentur  quae  leges 
vetabant  :  et  civium  peccatis  obviam  lerunt,  formandis 
publTca  severaque  institutione  puerorum  et  adolescentum 
morTbus.  Sic  enim  fiebat,  ut  a  teneris  annis  virtutem 
colere,  vTtTa  vero  adversari,  assuefierent.  Quae  vero  fue- 
rit  iila  pauperum  et  divTtum  consTnulis  sijb  publTcis  ma- 
•  gistris  educatio,  non  TntitTle  erit  legere  apud  Pluiarchum 
et  Xenophontem.  Plut.  in  Lycurg.  et  Lacon,  Xenophon.  i. 
Cyrop..  et  in  Lacon, 


CAPUT  XLIII. 

Veterum  Romdnorum  in  educdndts  pueris  disciplina, 

1.  Non  assuescat  infans  ei  sermoni  qui  dediscendus 
deinde  sit,  Magni  interest  quos  quisque  audiat  quoiTdie 
domi,  quTbtiscunvloquatur  a  pueritia  quemadmodum  patres, 
paedagogi,  matres  etiam  loquantur.  LegTmus  epistdlas 
Corneliae  matris  Gracchorum :  apparet  ejus  filios,  qui 
eloquentia  floruerunt  non  solum  in  gremio  matris  edu- 
catos  fuisse,  sed  etiam  ab  ea  sermonis  elegantiam  hausisse. 
MaxTmum  autem  matr5nTs  ornamentum  esse  liberos  bene 
institutos  merito  putabat  sapTentTssTma  illa  miilier.  Ciim 
Campana  matrona  apiid  illam  hospTta,  ornamenta  sua,  quae 
erant  illo  seciilo  pretiosissTma,  ostentaret  ei  muliebiTter: 
traxit  eam  sermone  quousque  a  schola  redTrent  ITberi. 
Quos  reversos  hospTtae  exhTbens:  Et  hac^  inquit,  oma- 
menta  med  sunt.  Quint.  1.  i.  c  1.  Cic  in  Bruto,  n.  210. 
Valer.  1.  iv.  c  4, 


C    103     ) 

2.  Operae  pretium  est  cognoscere  vet^rum  Romano- 
rum  severitatem  ac  discTplTnam  circa  ediicandos  forman- 
dosque  liberos.  Jamprimum  fTlrus  ex  casta  parente  natus, 
non  in  cella  emptae  nutrTcis  educabatur,  sed  in  gremio  ac 
sTnu  matris,  cujus  praecTpua  laus  erat  tueri  domum,  et  in- 
servTre  liberis.  ElTgebatur  autem  alTqua  major  natu  pro- 
pinqua,  cui  propter  probatos  mores  soboles  omnis  cujus- 
piam  f amiliae  commTtteretur :  coram  qua  neque  dTcere  fas 
erat,  quod  turpe  dictu  vTderetur,  neque  facere,  quod  in- 
honestum  factu.  Haec  non  studia  modo,  sed  remissiones 
etiam  lususque  puerorum,  quadam  verecundia  temperabat. 
STc  Corneliam  Gracchorum,  sTc  AurelTam  Julii  CaesarTs, 
sTc  Attiam  Augusti  matrem,  prsefuisse  educationibus  ITbero- 
lum  accepTmus. 

Haec  discTplTna  ac  severTtas  Td  prgestabat,  ut  pueri  toto 
pectore  arriperent  artes  honestas.  At  nunc  natus  infans  dele- 
gatur  Grasculae  alTcui  ancillae,  cui  adjungTtur  uniis  aut  alter 
serviis  nulli  serTo  minTsterio  accommodatus  Horum  fabiilTs 
et  erroribus  teneri  et  riides  anTmi  statim  imbuuntur ;  nec 
quisquam  Tn  tota  dorao  curat,  quTd  coram  infante  doniTno 
aut  dTcat  aut  f  acTat ;  quonTam  etTam  ipsi  parentes  nec  pro- 
bTtati  nec  modestiae  parviilos  assuefacTunt,  sed  lascTviae  et 
audaciae.  Per  quae  paulatim  irrepit  impiidentia  et  siii  alT- 
enique  contemptiis.     Dioleg,  de  corr.  Eloq.  c.  18. 

3.  Nunciatiim  quondam  est  PhavorTno  phT16<?6pho, 
nobis  praesentibus,  uxorem  audTtoris  sectatorisque  siii 
paululum  ante  peperTsse,  eumque  esse  auctum  Filio. 
Eamus^  inquit  tum  PhavorTnus,  et  vtsum  fiuerjieram  et  gra.' 
tulatum  fiatri.  Is  enim  erat  loci  senatorii,  ex  familia  no- 
biliore.  IvTmus  una  qui  tunc  aderamus,  et  cum  eo  sTmiil 
domum  introgressi  sumus,  PhavorTnus  complexiis  homi- 
nem,  congratulatusque  ei,  assedit :  atque  iibi  percontatus 
est,  quam  diiitTnum  piierperTum  fuisset ;  et  cognovit  piiel- 
lam  defessam  labore  et  vigTlia  somnum  capere,  fabiilari 
instTtuit  prolixius:  et  Nihil^  inquit,  dubitOy  (juinjilium  lacte 
suo  nutritura  sii.  Sed  ciim  mater  puellae  parcendum  ei 
esse  dTceret,  adhTbendasque  puero  nutrTces,  ne  ad  dolores, 
quos  in  pariendo  tiilisset,  munus  quoque  nuiricationis  grave 
ac  difficTle  accederet :  Oro  te,  inquTt,  mulier,  sine  eam 
totam  dc  integram  esse  mdtremjilii  sui.  Hqf  enim  est  contra 
ndturam  imfierfectum  et  dimididtum  mdtris  genUsyfiarere,  et 
statim  aba  sese  abjiccre  fiartum:  alere  tn  utero  sanguine  suo 


(     104    ) 

nescio  quidy  quod  non  videat  ;  non  alere  suo  lacte  quod  vidS- 
dtfjam  hdmtnem^  jam  viventem^jam  mdtris  officia  im/ildran- 
tem,     A.  Gell.  1.  xii.  c.  1. 

4.  Cum  Catoni  majori  natus  esset  ex  uxore  filius, 
nuUis  negotiis,  nislf  publicis,  impediebatur,  quominus  ades- 
set  matri  infantem  abliienti  et  fasciTs  involventi.  llla  pro- 
prio  lacte  filium  alebat,  saepeqpe  etiam  liberos  servorum 
suTs  uberibus  admovebat,  ut  nutrimenti  consortium  eos 
puero  domino  magis  benevolos  redderet.  Ubi  aliquid  in- 
telligere  potiiit  puer,  eum  pater  ipse  in  literis  instituit,  IT- 
cet  Tdoneum  et  erudTtum  domT  servum  haberet  Chilonem, 
a  quo  pueri  multi  erudiebantur.  Sed  nolebat,  ut  ipse 
scriptum  relTquit,  servum  filio  suo  vel  maledTcere  vel 
aurem  vellTcare,  sT  tardior  Tn  dTscendo  esset :  neque  etiam 
fTlium  tanti  muneris,  hoc  est,  doctrTnae,  debitorem  esse 
servo.  Ipse  Ttaque  ejiis  ludimagTster,  ipst  legum  doctor, 
ipse  lanTsta  fuit.  Neque  modo  docuit  jaculari,  armis  de- 
pugnare,  equTtare,  sed  etiam  pugiliatu  decertare,  caiorem 
et  frTgus  tolerare  fluminum  vortTces  nando  superare.  Con- 
scripsit  illi  manu  sua,  grandibus  iiteris,  historias,  ut  etiam 
in  paterna  dom5  nota  haberet  veterum  instituta  alque  ex- 
empla.  Quidquam  turpe  loqui  cavit  non  minus  filio  prse- 
sente,  quam  sacris  virginibus  Vestalibus :  et  nunquam  se  ej 
in  balneo  videndum  dedit.     Plut.  in  Cat.  maj, 

5.  L.  iE.miiio  Paulo  multi  anni  fuere  vaciii  a  rerum 
publTcarum  cura  inter  prTmum  et  alterum  consiilatum.  Eos 
toios  impendit  rebus  sacris,  et  maxTme  liberorum  institutioni, 
quos  eriidTri  voltlit  non  tantum  Romana  veteri  disciplina,  sed 
etiam  Graecis  literis.  Illis  cum  grammaticae,  rhetoricae,  di- 
alecticaeque  artis  magTstros  dedit,  tum  pingendi  quoque, 
equTtandi,  venandi.  Et,  ut  erat  liberorum  amantissTmus  in- 
ter  Romanos,  eorum  exercTtiTs  omnibus  intererat,  nisT  res- 
publTca  alTo  vocaret.     Flut.  in  Mmil. 

6.  Augiistus  etiam  puer  anTmum  optimis  artibus  ex- 
colebat,  corpils  laboriosis  militaribusque  exercitationibus 
durabat.  Eum  solTcTte  observabant  mater  AttTa  et  PhTlip- 
pus  vitrTcus  ;  quotidie  a  magTstris  et  custodibus,  cui  puero 
apposuerant,  inquTi  entes  studiose,  quid  rei  egisset,  quo  esset 
profectiis,  qua  ratione  diem  transegisset,  quibuscum  denTque 
esset  versatus.  Hac  Attiae  mStris  solicitudine  factum  est, 
iit  Augiistus  evaserit  e  multis  ipsius  piidori  oblatis  perTciilis. 
NicoU  Damasc, 


(     105     ) 

Augustus  summum  imperium  Romae  adeptus,  nepotes 
suos  literas  aliaque  rudimenta  per  se  plerumque  dociiit.  Sue- 
ton,  in  jlug.  c.  64. 


CAPUT  XLIV. 

Publica  utititdti  plurimiim  prosunt  qut  juventutem 
erudiunt. 

1.  Quia  utile  est  juventuti  regi,  imposiiimus  illi  quast 
domesticos  magistratus,  sub  quorum  custodia  contineretur. 
Senec.  4.  Benef.  c.  11. 

Non  is  solus.  reipublicae  prodest  qui  tuetur  reos,  et 
de  pace  belloque  censet,  sed  qui  juventutem  exhortatur, 
qui  in  tanta  bonorum  praeceptorum  Inopia,  virtute  instriiit 
animos,  qui  ad  pecuniam  luxuriamque  ruentes  prensat  ac 
retrahit  et,  si  nihil  aliiid  potest,  certe  moratur.  An  ille 
plus  praestat,  qui  inter  cTves  jusdTcit;  quam  qui  docet  jii- 
ventutem  quid  sit  justitia,  .quid  pietas,  quid  patientia,  quid 
fortitudo,  quam  pretTosum  boniim  sTt  bona  conscientia ! 
De  Tranq,  c.  3. 

2.  Quaerenti  mihi  quanam  rc  possem  prodesse  qua^m- 
plurimTs,  nulla  majpr  vTsa  est,  quam  si  traderem  cTvTbus 
meTs  vias  optimarum  artium.  Quod  enim  muniis  reipub- 
iTcae  majus  meliusve  afferre  p5ssiimus,  quam  si  docemus 
atque  eriidTmus  jiiventutem  ?  hTs  praesertim  temporibus,  quT- 
bus  Tta  prolapsa  est,  ut  omniura  opera  refraenanda  atque  c6- 
ercenda  sit.     Cic.  2.  de  Div.  n.  2.  4. 

Si  senibus  satis  vTrium  sit,  ut  adolescentiilos  doceant, 
instTtuant,  ad  omne  offTcium  instrtiant,  hoc  opere  quid  potest 
esse  praeciarius  ?  De  Senec.  «.29. 


CAPUT  XLV. 

Et  praceptdres  et  studm  cimet  adolescens* 

1.  DiscTpiili,  sT  modo  sunt  bene  instttuti,  praeceptorem 
amant  et  verentur.     Quintil.  L  ii  c.  2. 

Id  pixcTpue  monendi  sunt  adolescentes,  ut  ament 
praeceptores  siios  iion  minus  quSm  ipsa  stiidia ;   et  existT- 


(     106     ) 

mcnt  eos  parentes  esse,  non  quidem  corporum,  sed  men- 
tium.  Multum  haec  pietas  conferet  ad  felicem  exTtum  stii- 
diorum.  Ita  enim  et  libenter  audient,  et  dictis  credent,  et 
esse  magistrorum  similes  conciipTscent,  Tn  ipsos  denique  coe- 
tus  scholarum  laeti  et  alacres  convenTent ;  emendati  non  ira- 
scEntur,  laudati  gaudebunt :  ut  sint  carTssTmi,  mereri  cona- 
buntur.  Nam  iit  praeceptorum  offTcium  est  docere,  sic  di- 
scipulorum,  praebere  se  docTles :  alToqui  neutrum  sTne  altero 
sufficTet.     Ibidc.  10. 

2.  Ea  maxTm^  cCira  habenda  est,  ut  praeceptor  omnTno 
fiat  nobis  familiarTter  amTcus ;  nec  sequatur  officTum  tan- 
tum  Tn  docendo,  sed  etTam  affectum.     Ibid.  c.  3. 

Epaminondas  phTlosophiae  praeceptorem  habuit  Ly- 
sim  TarentTnum,  Pythagoraeum :  cui  quTdem  sTc  fuit  de- 
ditus,  ut  adolescens  tristem  et  severum  senem  antepq- 
suerit  in  familiaritate  omnibus  siiTs  aequalibus.  Neque 
eum  a  se  dTmTsit,  prTusquam  Tta  doctrTna  antecessit  con- 
discTpiilos,  iit  facTI^  intellTgT  posset  pari  modo  siiperatu- 
rum    omnes    Tn   caeteris   artibus.  .    Cornel.  JVe/i,  in  Epam. 

CTceronis  filius  declaravif  4pse  hac  epistola  ad  Tiro- 
nem,  quo  amore  CratTppum  praeceptorem  dTlexerit.  ScTto 
me  CratTppo  esse  conjunctissTmum,  non  ut  discipiilum, 
sed  iiii  filium.  Nam  cum  audTo  illum  iTbenter  publTce, 
tum  etTam  prTvatim  ejus  suavTtatem  vehementer  amo. 
Sum  totos  dies  cum  eo,  noctisque  saepeniimero  partem : 
exoro  enim  ut  mecum  quam  saepissTme  coenet.  Hac  intro- 
ducta  consuetudine,  saepe  inscTentTbus  nobis  et  ccenantibus 
obrepit,  sublataque  severTtate  phTlosophiae,  humanTssTme  no- 
biscum  jocatur.  Quare  da  operam,  ut  hunc  talem,  tam  jii- 
cundum,  tam  excellentem  vTrum  vTdeas  quamprTmum.  Cic, 
Efiist.  adfam.  l.  xvi.   Efi.  21. 

3.  Patet  autem  ex  Trebonii  epTstola  ad  Ciceronem 
patrem,  qua  cura,  quaque  modestiae  fama  filius  ejus  literis 
operam  dederit.  Athenas  veni,  atque  TbT,  quod  maxTme 
optabam,  vTdi  filium  tuum  dedTtum  optTmis  stiidiTs  cum 
summa  modestiae  fama.  Qua  ex  re  quantam  voluptatem 
ceperim,  scTre  potes,  etiam  me  tacente.  Non  enim  ne- 
scTs  quanti  te  facTam,  et  quam  omnibus  tiiis  bonTs  gau- 
deam,  pro  r^stro  veterrTmo  verissTmoque  amore.  Noli 
piitare,  mi  Cicero,  me  hoc  auribus  tuis  dare :  nThTl  ado- 
lescente,  tiio,  aut  potTus  nostro,  amabilius  est,  ex  omni- 
bus  TTs  qui  Athenis  sunt,  aut  stiidTosui  earum  artium,  quas 


(   lor  ) 

tu  maxime  amas,  hoc  est,  optimarum.  Itaque  tibi,  quod  ve- 
re  facere  possum,  Iibenter  gratulor.  Eum,  ITcet  ingressum 
pleno  gradu  in  ^a  studia;  atque  tua  cohortatione  incitatum, 
cohortari  non  intermittemus,  ut  discendo  exercendoque  se  in 
dies  longius  procedat.     L.  xxi.  Efi.  46. 

CAPUT  XLVI. 

Sit  gratus  ergd  magistriim  discipiilus. 

1.  Praeceptores  suos  adolescens  veneretur  ac  suspiciat, 
quorum  beneficio  se  vl^is  exiiit,  et  sub  quorum  tutel4  post- 
tus  exercet  artes  bonas.     Senec.  Efi,  83. 

Quis  est  nostrum  ITberaliter  educatus,  cui  non  educator, 
cui  non  magister  suiis  atque  doctor,  cui  non  locus  ille  mutus, 
ubi  ipse  altiis  aut  doctiis  est,  cum  grata  recordatione  in  men- 
te  versatur.     Cic.firo  Ptanc.  n,  Q\. 

Vespasianus  natus  est  in  vlco  modico  Sabinorum,  et 
educatus  sub  paterna  avia  in  praedTTs.  Quare  princeps 
quoque  locum  incunabuiorum  assTdue  frequentavit,  ma- 
nente  villa  qualis  fuerat  olim,  ne  quid  scTlicet  mutaretur 
ex  iTs  quTbus  oculi  assueverant.  Aviae  quoque  memoriam 
tantopere  dilexit,  ut  solemnibus  ac  festTs  dTebus  pocillo 
ejus  argenteo  bTbere  perseveraverit.  Sueton.  in  Vesfi,  c. 
2. 

\  ^*  Cilm  CTcero,  natus  vTvente  avo  Tn  parva  villa, 
fiixisset  AttTco,  se  eo  loco  maxTme  delectari ;  hTs  verbis 
respondit  el  AttTcus:  Ego  vero  tibi  istam  justam  causam 
P^to,  c.ur  huc  lubentius  venTas,  atque  hunc  locum  dTlTgas. 
Quin  ipse,  vere  dTcam,  sum  ipsi  villae  amlcTor  factus,  at- 
^^5  _^^ic  omni  solo,  in  quo  tu  ortus  procreatusque  es. 
Movemur  enim  nescio  quo  pacto  locTs  ipsTs,  in  quTbus 
eorum,  quos  dTlTgTmus  aut  admiramur,  adsunt  vestTgia. 
'  Me  quTdem  ipsae  nostrae  Athenae  non  tam  delectant  ope. 
nbus  magnTficis,  quam  recordatione  summorum  vTrorum, 
ubT  quisque  habitare,  libT  sedere,  ubi  disputare  sit  solTtus  : 
studioseque  eorum  edam  sepulchra  contemplor.  Quare 
istum,  ubi  tu  es  natus,  plus  amabo  posthac  locum.  Cic. 
2.  de  Leg.  n    4. 

^  3.  Praeceptorum  et  medicorum  magna  carTtas,  magna 
reverentia  eL-  Ne  dTcas  nihTl  quidquam  hls  deb5re  te, 
nTsT    mercedulam.       Nam     prTmo    quaedam    plurTs    sunt, 


C     108     ) 

^uam  emtintur.  EmTs  a  medico  rem  inaetimabflem,  vT- 
tam  ac  vaietudtnem  bonam  :  et  bonarum  artium  praecep- 
tore,  studia  liberalia  et  animi  cultum.  Itaque  his  non  rei 
pretTum  solvTtur  ;  sed  laborTs,  quod  deserviunt,  quod  a  re- 
bus  suis  avocati  nobis  vacant  Deinde  et  medicus  et  prae- 
ceptor  ssepe  in  amicum  transeunt,  et  nos  non  tam  arte, 
quam  vendunt,  oblTgant,  quam  benigna  et  f  amTliart  volunta- 
te.  Hoc  cum  factum  est,  medico  praeceptori  pretTum  ope- 
rae  soIvTtur,  at  anTmi  semper  debetur. 

In  optTmis  artTbus  quae  vitam  conservant  aut  excolunt, 
qui  nihTI  se  plus  existTmat  debere,  quam  pepTgit,  ingratus 
cst.      Senec.6.  Benef,  c.  15,  16,  17. 

4.  Ciiin  Pythagoras  accepisseti^Pherecydem,  qui  ejus 
praeceptor  fuerat,  in  insula  Delo  gravissTme  gsgrotare,  con- 
festim  ex  Italia  in  insulam  navTgavit :  uM  cunr»  alTquandiu 
seni  fomenta  adhibuisset  studiose,  nihilque  omTsisset,  quod 
ad  pristinam  valetudTnem  eum  revocaret :  tandem  senectute 
et  morbi  vi  super atum  sedulo  sepeliit :  et  postquam  ei,  tan- 
quam  patri  f  ilius,  justa  persolvTt,  rursus  Tn  ItalTam  reversus 
cst.     Diod  Sic.  l.  vi. 

5.  Alexander  magnus  eloquentiae  magistro  usus  erat 
AnaxTmene  Lampsaco.  Quae  res  postmodum  Lannpsa- 
co  saluti  fuit.  Eam  urbem  diruere  statuerat  Alexander, 
quod  a  partibus  Darii  adversum  se  stetisset.  Itaque  con- 
spicatus  AnaxTmenem  e  muris  prodeuntem  obvTam  sTbi, 
nec  dubitans  quTn  venTret  deprecatum  pro  patria,  per 
Deos  juravit  se  non  facturum  quod  ille  petTsset.  Quo  au- 
dito,  callTdus  orator  regem  rogavit,  ut  Lampsacum  cJTriJ- 
eret.  JurTsjurandi  religione  tactus  Alexander,  et  captus 
pTa  praeceploiis  quondam  sui  s51ertia  ad  servandani  pa- 
triam,  Lampsacenis  delicti  gratiam  fecit.  Pauscn.  l.  vi. 
Valer.  l.  vii.  c.  3. 

Stagiram  quoque  urbem,  a  PhilTppo  patre  dirutarn,  re-. 
stTtuTsse  dTcTtur,  exoratus  precibus  Aristotelis  ejus  urbTs,  cT- 
vTs,  quem  fete  semper  secum  habuit,  donec  post  mortern  pa- 
tris  rerum  potltus  Tn  Asiam  trajiceret.  Postea  quoque  inter 
belli  curas  non  omTsit,  magistrum  venerari,  crebroque  per. 
literas  compellavit,  tit  ab  eo  et  discTplTnarum  sublimTum  ar- 
cana  et  morura  praecepta  acciperet.  JELian.  l.  xii.  c.  54. 
Freinsh.  1.  lib  sufi.  Curt. 

Cum  Tyri  obsidio  non  pro  spe  Alexandri  procede- 
ret  ;  ne  segniter  adsTUere  uni  urbi  videretur,  operi  PerdTc- 
cam    Craterumque   praefecit :    ipse    cum    expedita    manu 


(     109     ) 

Arabiam  petiit.  Ibi  magnum  in  periculum  venit  propter 
Psedagogum  suum  Lysimachum,  qui  comitari  eum  volu- 
erat,  jactans  se  neque  animo  inferiorem  esse,  neque  aetate 
graviorem  Phcenice,  olim  Achillis  primum  educatore,  de- 
Inde  ad  bella  oomite.  Nam  ubi  ad  montana  ventum  est, 
et,  relictls  equis,  iter  pedibus  faciendum  fuit ;  Alexander, 
nocte  ingruente  et  hoslibus  circa  vagantibus,  fatiscentem  ac 
defessum  senem  deserere  haud  sustinuit  :  sed  et  verbTs 
excitavit,  et  adminiculo  corporis  sui  adjuvit ;  ita  lit  ab 
exercitu  suo,  qui  longius  processerat,  distractus,  noctem 
egerit  in  tenebris,  et  acri  gelu,  locTsque  asperis.  Q.  Curt. 
l,  iv.  c,  Plut.  in  Alex. 

6.  Anaxagoras  Clazomenius  non  modo  generis  no- 
bilitate  et  opibus,  verum  etiam  animi  magnitudine,  cla- 
rus  fuit.  Is  iit  rerum  natiiralium  maxime  vero  coeles- 
tium,  contemplationi  totum  se  traderet,  universum  pa- 
trimonium  suis  sponte  concessit,  et  tam  publicae  quara 
privatae  rei  negligens,  Athenas  omnium  doctrinarum  in- 
ventrTces  ac  cuItrTces  petiit.  Cuidam  autem  querentl 
quod  nulla  esset  ei  cura  patriae,  quam  relinquebat :,  Mihi 
verdy  inquit,  digitum  in  coelum  intendens,  /latria  cura,  et 
guidem  summa  est.  Imbutus  ab  eo  Atheniensium  dux 
Pericles  rerum  coelestium  scientia  magno  animd  elatoque 
fuit,  sublTmi  usiis  est  dTcendi  genere,  et  divitiTs  pauperes 
multos  juvit.  Contigit  tamen  ut  multis  districtus  nego- 
tiis  Anaxagoram  negligere  videretur :  unde  senex  jacebat 
tn  lecto  capite  obvoltito,  vTtamque  inedia  fTnlre  statuerat. 
Ea  re  ad  se  delata  perculsus  PerTcles,  advolavit  confestim  ; 
et  jacentem  enixe  oravit  cum  lacrymTs,  iit  vTvere  vellet, 
et  sibi  conservare  fidelem  sapientemque  in  reipublic^  ge- 
renda  consiliarium.  Ibi  Anaxagoram,  rejecto  ab  ore  ve- 
lamento,  ferunt  respondisse:  O  PerJclej  lucerna  infundunt 
bleum  ii,  quibus  lucerna  est  ofius.  Anaxagoram  delnde 
semper  coliiit  magna  cura  PerTcIes:  et  cum  impietatis 
accusatus  esset,  atque  in  judicium  vocatus,  quod  unum 
tantum  Deum  videretur  agnoscere  ;  PerTcIis  opera  judicibus 
ereptiis,  et  incoliimis  ex  urbe  est  dTmlssus.  Laert,  in  Anax, 
Plut.in  Pericle. 

Cum  M.  Aurelius,  qui  postea  imperavit,  mortiium 
educatorem  siium  fleret,  eumque  aulici  minTstri  revoca- 
rent  ab  illa  pietatis  declaratione :  Permittite  illi^  inquit 
imperator  Antoninus  Pius,    ut  hbmo  sit:    neque  enim  vel 

L 


(     110     ) 

fihilosdjihta  vel  imfierium  tollit  affectus.      JXil.  Capitol.   in 
Anton.  Pio.  c.  10. 

^  Diis  dccefitum  refero^  inquiebat  M.  Aurelius  Impe- 
rator,  quod  bonos  firxcefitores  habuerim ;  qubd  illos  mdture 
evexerim  dd  honores,  quos  exfietere  videbdntur  :  qudd  mihi 
quoque  cojiia  fuerit  mdgJstrorum,,  qul  dd  educandos  Ciberos 
meos  essent  idonei.  Imo  tantum  honoris  magistris  suis 
detiilit,  ut  imagines  eorum  aureas  domi  inter  Lares  Deos 
haberet,  ac  sepulchra  eorum  hostils  et  floribus  semper 
honoraret.  M.  Aurel.  l.  i.  c.  17.  Cafiitol.  in  M.  Anton. 
c.  3. 


CAPUT  XLVII. 

Praceptor  nec  habeat  vttta,  nec  ferat, 

1.  Optimum  ertt  puerTs  dari  praeceptores  paedago 
gosque  vitiorum  expertes :  eorum  enim,  sTcut  et  nutrl- 
cum,  raores  pueri  plerumque  referunt.  Apud  Platonem 
educatus  puer,  cum  ad  parentes  reversus  vociferantem 
vTderet  patrem  :  Kunquam^  inquTt,  hoc  dfiud  Platonem  aU' 
divi.  LeonTdas  Alexandri  paedagogus  imbuit  alumnum 
quTbusdam  vTtiTs,  quac  illum  ab  instTtutione  puerTli  perse- 
cuta  sunt  usque  Tn  regale  solTum.  Seneca,  2  de  irdj  c.  22. 
Quintil.  /.  i.  c.  2. 

Cum  puer  publTcTs  mSgTstris  erTt  tradendus  eorum  Tn 
prTmTs  inspTci  mores  oportebit.  Hoc  enTm  Tn  omnTbus 
cum  domeslTcis  lum  publTcis  doctoribus  examTnanduni 
quam  dllTgenussTme  puto.  Itaque  parentes  si  non  caeca 
et  sopTta  corum  socordia  est,  magTstrum  elTgent  sanctis- 
sTmum  quemque  (sanctitatis  enim  praecTpua  prtidentibus 
vTrTs  cura  est)  et  discTplTnam  quae  opiTma  fuerit.  Quintil. 
l.  ii.  c.  2.  /.  i.  c.  3. 

Corelliam  Hispullam  admonet  Plinius,  qualem  filio 
rhetorem  quasrere  debeat.  Cum  dubTtem  utrum  patrem 
tuum,  vTrum  sanctissTmum,  suspexerim  magis  an  amave- 
rim,  et  le  unTce  dilTgam ;  cupTam  necesse  est,  atque 
etTam  enTlar,  ut  filius  tuus  et  avo  et  majorTbus  sTmiiis 
existat.  lis  autem  Tta  demum  sTmTlis  adolescet,  si  im- 
butus  bonTs  artibus  fuerit,  quas  plurTmum  refert  a  quo 
potTssimum  accTpTat.  Adhuc  illum  pueritia  intra  contu- 
bernium  tuum  tenuit  et  ddml  prseceptores  habuit.     Jam 


(  111  ) 

stiidia  ejus  extra  limen  prof erenda  sunt :  jam  circumspi- 
ciendus  rhetor  Latinus,  cujus  scholae  severitas,  pudor  in 
primis,  castitas  consiet.  Videor  ego  demonstrare  tJbi  posse 
Julium  Gemtorem.  V?r  est  emendatus  et  gravis  ;  paulo 
etiam  horridior  et  durior  lit  in  hac  licentia  temporum. 
Nihil  ex  hoc  viro  f  ilius  tiius  audiet,  nisi  profuturum : 
nihil  discet,  quod  nescisse  rectius  fuerit.  Nec  minus 
S3epe  illo  quam  ^  te  meque  admonebitur,  quam  majorum 
gloriam,  ac  famam  sustinendam  habeat.  Proinde,  faven- 
tibus  Diis,  trade  eum  praeceptori ;  a  quo  mores  primum, 
mox  eloquentiam  discat :  quae  m^le  sine  moribus  dlscitur. 
Pliniusy  l,  iii.  Efi.  3. 

Sumat  praeceptor  parentis  erga  discipulos  siios  ani- 
mum  ;  atque  existimet  succedere  se  in  locura  eorum,  a 
quibus  sibi  liberi  traduntur.  Ipse  nec  habeat  vitia,  nec 
ferat.  Non  austeritas  ejus  tristis  sit,  non  dissoluta  comitas  : 
ne  inde  odiiim,  hinc  contemptiis  oriatur.  Plurimtis  el  de 
honesto  et  bono  sit  sermo  :  nam  quo  saepius  monuerit, 
hoc  rarius  castigabit.  Minime  iracundus  sit,  nec  tamen 
eorum,  quae  emendanda  erunt,  dissimiilator.  Quint.  1.  ii. 
c.  2. 

Orbilius  PupTlliis  Beneventanus  ITteras  diu  professus 
in  patria,  quinquagesimo  demum  anno  Romam,  consiile 
Cicerone,  transiit  ;  dociiitque  majore  f  ama,  quam  emolii- 
mento  :  nam  senex  et  pauper  habitabat  sub  teguHs.  Fuit 
naturae  acerbse  in  discipiilos  ;  unde  Horatius  qui  piier  eo 
magistro  usiis  erat  illum  plagosum  appellat.  Sueton,  de 
Gram.  c.  9.     Horat.  l.  ii.  Efiist.  !. 

2.  Pessimus  pater  videbitur,  qui  assiduTs  plagTs  ITbe- 
ros  etiam  ex  levissimTs  causTs  compescet.  Uter  autem 
praeceptor  ITberalibus  artibus,  quas  docet,  dignior  est,  qui 
excarnificat  discipiilos,  si  memoria  iUTs  non  constiterit,  aut 
si  parum  agilis  in  ISgendo  oculus  haereat ;  an  qui  moniiioni- 
bus  et  verecundia  mavult  emendare  ?  Nunquid  aequum  est, 
gravius  et  durius  homini  imperari,  quam  imperatur  anima- 
Ubus  mutls  ?  Atqui  dominandi  perTtiis  artifex  non  equum 
crebrTs  verberibus  exterret:  fTet  enim  formTdoIosus  et  contii- 
max,  nisi  eum  tactu  blandiente  permulserit. 

Nullum  animal  morosius  est,  nullum  majore  arte 
tractandum,  quam  homo :  nulli  roagis  parcendiim.  Quid 
enim  stultius,  quam  adversus  jumenta  et  canes  erubes- 
cere,  Tram  exercere,  h<jminem  autem  pessima  condiiione 
esse  sub  homine  ?     Morbis  corporis  medemur,  nec  TrSsci- 


(     112     ) 

inur:  suT  animo  morbi  sunt,  qui  desiderant  medantem 
rnmime  infestum  aegro.  Ille  cui  aliorum  credita  salus  et 
cura  est,  cum  eorum  vitns  luctetur,  et  resistat.  Quibusdam 
inorbum  suum  expiobret,  quosdam  mollius  curet,  ad  gra- 
viora  remedia,  ubi  tantum  necesse  fuerit,  confugYat.  Senec, 
2Jeaem.c.  16,  17. 

Puddre  et  liberalitate  liberos  retmere  satius  esse  cred^ 
quam  metu :  dicit  pater  quTdam  apud  Terentium.  Terent, 
Adeljih^  Act.  \.  Sc.\. 

4.  Docendi  perTtus,  tradito  sibi  puero,  ingenium  ejus 
naturamque  perspiciat,  ut,  quomodo  tractandus  sTt  discentis 
animus  intelligat.  Sunt  enim  quTdam,  nisT  institeris,  r&- 
mTssi:  quTdam  imperia  indignantur :  quosdam  continet  me- 
tus,  quosdam  debilitat  :  ab  aliTs  continutis  labor  alTquid 
extundit ;  in  aliTs  plus  animi  impetus  facit.  MThT  ille  detur 
puer,  quem  laus  ex.cTtet,  quem  gl^ria  juvet,  qui  victiis  fleat: 
hunc  mordebit  objurgatio,  in  hoc  desTdiam  nunquam  vere- 
bor.     Quintil.  l.  i.  c,  4. 

DilTgentissTme  vTdendum  est  iTs  quT  instituunt  ali- 
quos  atque  erudiunt,  quo  sua  quemque  natura  maxTme 
ferre  vTdeatur.  Est  enTm  ad  cujusque  naturam  accom- 
modanda,  quantiim  ITcet,  doctoris  institutio.  Cic.  1  dc 
Orat.  n.  5. 

CAPUT  XLVIII. 

Parentum  advBrsiis  filws  severUas. 

1.  Titus  ManlTus  Torquatus,  qui  perindulgens  In 
patrem  fuerat,  Tdem  acerbe  severu3  Tn  filTum  fuit.  Cic. 
3  Offic.  n.  112. 

Quum  Romanis  adversus  LatTnos  Tusculanosque 
pugnandum  esset,  placiiit  consulTbus  T.  ManlTo  Torqua- 
to,  et  P.  Decio,  ut  belium  severo  adminTstraretur  imperio, 
et  discTplTna  milTtaris  ad  prTscos  redTgeretur  mores  : 
edixeruntque  ne  quTs  extra  ordinem  in  hostes  pugnaret. 
Forte  inter  caeteros  turmarum  Praefectos,  qui  in  dTversas 
partes  missi  erant  exploratum,  T.  Manlius  consulis  fTITus 
cum  suTs  turmalibus  accessit  prope  stationem  Tusculanorum 
equTtum,  quTbus  praeerat  Geminius  Metius,  vTr  tum  ge- 
nere  tum  factis  clarus.  Is  libi  Romanos  equites  cogno- 
vit,  insignemque  inter  eos    praecedentem    consulis  filium, 


(      113     ) 

paululum  ab  stits  eqto  piovectus:  VTsnej  inquit,  dum  U- 
Id  dies  vemt,  qud  consuldres  exercztus  cum  LatinJs  decerta* 
bunty  intered  tu  ifise  congredi  mecum)  ut  utriusque  nos- 
trum  eventu  cerndtur,  quantum  eques  Latinus  Romdno 
prastet?  Movit  ferocem  animum  juvenis  seu  ira,  seu  de- 
trectandi  certaminis  pudor,  seu  inexsuperabilis  vis  fati.  Ob- 
litiis  itaque  imperii  patrii,  consulumque  edicti,  ruit  in  ul 
certamen,  in  quo  haud  multum  intererat  Yinceretne,  an 
vinceretur. 

Equitibus  caeteris  veliit  ad  spectaculum,  utrimque 
summotis,  Metius  et  Manlius  adversos  concitarunt  equos, 
et  cum  infestis  cuspidibus  concurrerunt.  Romanus  Tus- 
culanum  ex  equo  excussum  transfixit,  spoliisque  lectls  ad 
turmam  suam  revectus  in  castra  ad  patrem  venit.  Tum  : 
Ut  me,  inquit,  o.vzne*  tuo  sanguine  vere  ortum  firadicdrent, 
firovocdtus  ab  hostet  hcec  drma  ex  eo  caso  cafita  attuli,  Quod 
ubi  audivit  consul,  extemplo  filium  aversatus,  et  patrio 
amori  praeferens  rempublicam,  cujiis  intererat  exercitum 
in  gravlssimo  bello  animadversionis  metu  contineri,  mili- 
tes  classico  advocari  jussit.  Qui  postquam  frequentes  con- 
venere :  Quandoquidemy  inquit,  tu,  Tite  Manlt,  neque  im- 
jierium  consuldre,  neque  majestdtem  fidtrtam  veritus,  i7i 
bostem  fiugndsti;  et  solvistl,  quantum  in  tefuit,  discifilinam 
militdrem,  qud  Romdnd  res  stetit  dd  hanc  diem  :  nos  fibtius 
firo  nostrd  delicto  filecti  ofiortet,  quam  remfiublicam  luere  fiec- 
Cdta  nostrd  magno  suo  damno.     /,  lictdr,  deligd  dd palum. 

Exanimati  omnes  tam  atroci  imperio,  et  quasi  distric- 
tam  in  se  cernentes  securim,  metu  magis,  quam  mode- 
stia,  quievere.  Postquam  cervice  caesa  fusiis  est  cruor, 
cum  libero  conquestu  coortse  voces  sunt,  ita  lit  neque 
execrationibiis  parceretur.  Deinde  spoliTs  contectum  ju- 
venis  corpus,  a  militibus  crematum  est,  slructo  extra 
vallum  rogo. 

Fecit  atrocitas  pcenae  de  Manlio  sumptae  obedientio- 
rem  duci  militem,  et  ea  severitas  ad  felicem  belli  exitum 
profiiit.  Cum  T.  Manlius  consul  Romam  victor  rediit,  ei 
venienti  seniores  tantum  obviam  exierunt:  jiiventus  et  tunc 
et  omni  deinde  vita  aversata  eum  execrataque  est.  Liviusy 
L  viii.  c.  6.  12.    Cic.  1  de  Fin.  23.  62. 

Vigiiit  quoque  plurimum  apiid  Lacedaemonios  disci- 
pllna  mllitaris.  Itaque  cum  in  acie  quidam  Lacon  stric- 
tum  ensem  jam  esset  in  hostem  infixiirus,  audlto  signo 
•  '   L  2 


(     "4    ) 

quod  canebat  receptui,  non  infixit.  Interrogatus  deinde,  ctn- 
hostem  quem  Tn  potestate  habebat,  non  occidTsset :  qubniam^ 
inquit,  meliua  est  fiarere  im/ieratori)  gudm  hostem  occidere. 
Plut.  Apoph. 

2.  Quum  Macedonum  legati  Romam  venTssent  con- 
questum  de  Silano  Manlii  Torquati  filio,  quod  prsetor 
provinciam  expiiasset ;  pater,  avltae  severitatis  haeres, 
petiit  a  patribus  conscrlptls,  ne  quTd  de  ea  re  statuerent, 
antequam  ipse  inspexisset  Macedonum  et  fllii  sul  cau- 
sam.  Id  a  senatu  ITbenter  concessum  est  vTro  summae 
dignTtatis,  utpote  consulari,  et  jtirls  clvllis  perltissTmo. 
Itaque  instituta  doml  cognTtione  causae,  solus  per  totum 
blduum  vacavit  utrlque  parti  audiendae,  ac  terlTo  dTe  pro- 
nunciavit :  Filium  suicm  videri  non  tdlem  fuisse  tn  prdviU' 
cid,  qudlea  ejus  mdjores  fuissenc.  Et  Tn  conspectum  suum 
delnceps  venlre  vetiut.  Tam  tristi  patrTs  judTcio  percul» 
sus  Silanus,  lucem  ulterius  intueri  non  sustTnuit,  et  prox- 
Tma  nocte  vltara  suspendio  flnlvTt.  Peregerat  Torquatus 
severi  et  relTgiosi  jQdTcis  partes,  satisfactum  erat  reipub- 
ITcae,  habebat  ultionem  Macedonia  ;  at  nondum  erat  in- 
flexiis  patris  rTgor.  IgTtur  neque  filii  exequiis  interfuit, 
ut  patribus  mos  erat  apud  Romanos :  et  eo  ipso  dTe,  quo 
f  unus  ejus  dlcebatur,  aures,  ut  solebat,  volentibus  consulere 
se  de  jure,  accommodavit.  Valer,  l.  v.  c.  8.  Cicero  \  de  Fin. 
24.  Livius^  Efi.  54. 

3.  Ut  Torquatus  fuerat  severus  Tn  coercenda  filii 
avarilia,  slc  fuit  Scaurus  Tn  punienda  filii  siil  ignavia.  Nam 
cum  apiid  Atbesim  fluvium  a  Cimbris  Romani  equTtes 
pulsi,  Romam  pavTdi  repeterent,  deserto  proconsule  Q. 
Catiilo  ;  mlsit  Scaurus  qui  filio  illius  consternationis 
partTcTpi  dlcerent :  Se  iibentius  occursurum  ejus  zn  dcie  in- 
terfecti  ossibus,  quam   vtsurum  reducem  reum  tam  deformis 

fug£  ;  ildque  consjiectum  irdti  fiatris  degeneri  fiiio  vitdndum 
esscy  si  quid  verecundice  sufieresset.  Quo  nuncT3  accepto, 
juvenis  adversus  semetipsum  convertit  gladium,  qu6  ip 
hostes  usiis  non  fuerat,  et  sTbi  raortem  consdvit.  Valer. 
ibid. 

4c  Non  intra  verborum  castlgationem  haesit  A.  Ful- 
vius  vTr  senatorii  ordTnTs.  Nam  cum '  filius  ejus  pravo 
consilio  Tn  castra  Catillnse  rueret ;  illum  e  medlo  TiTnere 
retractum  supplTci5  mortis  affecit ;  praef  atus  :  JVon  se  ge^ 
nuisse  eum  Catilince  adversus  pdtriam^  sed  pdtrix  adversua 
Catilinam,     Valer.  ibid.  *  • 


(    us    ) 

5'.  Rhacoces  quTdam  genere  Mardiis  septem  habebat 
filios,  quorum  minimus,  nomine  Cartomes,  adolescens 
supra  aetatem  audax,  multis  siiis  fratribus  mala  quotidie 
inferebat.  Cum  eum  pater  non  destitisset  clementer  ad- 
monere  et  verbis  castlgare,  neque  ille  auscultaret  utilia 
suadenti,  venere  forte  Tn  eam  regionem  judices  illi,  qui 
jussu  regis  Persarum  singulas  provincias  peragrare  soliti 
erant,  ad  jus  dicendum,  et  propterea  aliquando  Oculi  Regis 
vocabantur.  Tum  vero  Rhacoces  filium  comprehendit, 
gt  manibus  post  tergum  ligatis,  ad  judices  traxit,  quibus 
cum  enumerasset  quae  fuerant  ab  illo  audacter  et  improbe 
perpetrata,  postulavit  ut  contumaciae  et  improbitatis  pre- 
nas  morte  lueret.  Tam  inusitata  parentis  adversus  filium 
postiiiatione  obstupefacti  judices,  a  sententia  ferend^ 
abstinuere,  et  utrumque  ad  regem  Persarum  Artaxerxem 
deduxerunt. 

Ut  stetit  in  conspectu  ArtaxerxTs  Rhacoces,  et  ea- 
dem,  quae  prTiis  adversus  filTum  conquestus  est,  ac  postu- 
lavit ;  Ergone<j  inquTt  rex,  tu  oculis  tuis  videre  morientem 
Jilium  susttnebis  fidter?  Maxzme,  respondit  ille,  gubniam 
in  horto  qubque  chm  lactucarum  amaros  surculos  defringo 
et  amfiuto^  nihil  omnlno  mdli  cx  eo  mdter  i/isdrum^  ifisd 
lactuca  sentit :  sed  efflorescit  mdgis^  mdjorque  et  dulcior 
ev.ddit.  Pariter  et  egOy  6 rex^  cum  videro  firohiberi  db  iw 
jurid  faciendd  et  fierlre  eum^  qui  et  domui  mex  et  frdtribus 
suis  filurimiim  nocet^  mea  res  meliics  se  habebuntj  et  cum 
rcltquis  fliis  und  firosfiere  agentibus  vivam,  QuTbus  audi- 
tis,  Artaxerxes  collaudatum  quTdem  Rhacocem  inter  regTos 
judices,  sedere  jussit,  TtS.  allociitus  eos  qui  praesentes  ade- 
rant :  Qui  tam  juste  de  suis  ifisius  liberis  sententiam  firo» 
nunciat^  omnino  etiam  adversus  dlios  diligens  erit  et  in^ 
corrufitus  judex.  Adolescentem  vero  prasenti  poena  libera- 
vit,  gravissTmum  mortis  genus  intermTnatus  ei,  si  deinceps 
deprehensus  esset  patrare  sTmTlia  prseterTtls.  jElian.  l,  i. 
c.  34.    Xenofih.  Cyrofi.  l.  i. 

6.  Pausanias  Lacedaemoniorum  dux,  elatus  victoria 
parta  de  MardonTo  apud  Plataeas,  nefaria  adversus  patri- 
am  consTlia  TnTerat.  Eum  propterea  coniprehendi  cum 
jussissent  Ephori,  Tn  sedem  MTnervae  confugit:  unde  ne 
exire  posset,  statim  Ephori,  valvas  ejus  aedTs  obstruxe- 
runt,  lectumque  sunt  demoliti,  ut  facTlius  sub  dio  interi- 
tet.  DicTtur  eo  tempore  matrem  Pausaniae  vixisse,  eam- 
qAie,  postquam  cognovTt  sceliis  filii,  lapTdem  ad  IntroTtum 


(     116     ) 

aedis  attulisse,  ad  claudendum  filium.  Cum  deinde  Pausani- 
as  senaianimis  e  templo  elatiis  esset,  confestim  animam  ef- 
flavit.  Sic  magnam  belli  gloriam  turpi  morte  raaciilavit. 
Corn.  M/i.  in  Pausan. 

CAPUT  XLIX. 

Parentum  amor  m  liberos. 

1.  Erat  Mulgentii,  quod  €st  oppidum  Siciliae,  vir  opi- 
biis  et  gloria  princeps  civitatis  suae,  cui  cognomen  Cam- 
balus.  Hic  venatum  ggressus,  cum  in  latronum  manifs 
pene  incidisset,  pedibus  in  oppidum  coepit  contendere.  Ei 
tum  forte  Gorgus  pater  equo  vectus  occurrens,  statim  equ5 
desiiiit,  filiumque  hortatus  est  ut,  equo  inscenso,  protinus 
seinurbem  reciperet.  At  filius  salutem  siiam  patris  inco- 
lumitati  praeferri  non  est  passus:  neque  pater  vicTssim  v6- 
luit  periculum  t-flTiigere,  projecto  ad  certam  mortem  filio. 
Itaque  cuni  alt^r  alterum  flens  oraret,  et  ambo  inter  se  certa- 
rent,  paterno  amore  in  fiiium  contendente  cum  filii  pietate 
in  patrem,  interim  latrones  utrumque  assecuti  confoderunt. 
Diod.  Sic.  l.  xxxiv. 

2.  Zaleucus  apixd  Locrenses  legem  tiiierat,  ut  adul- 
tero  ociili  eff^oderentur.  Cujiis  flagitii  cum  paulo  post 
convictiis  fuisset  ipsius  filius  ;  poenam  ex  paterna  lege  da- 
turiis  erat.  Tota  civiias  necessitatem  poenae  remitti  ado- 
lescenti  volebat  in  gratiam  et  honorem  'patris  a  quo  saiu- 
berrimis  legibus  fuerat  munita,  postulabatque  a  Zaleuco, 
ut  filio  suo  indulgeri  pater^tur.  Ille  tandem  precibus 
popiili  victiis,  se  inter  misericordem  patrem  et  justum 
legislatorem  est  partitus :  et,  ne,  quod  semel  sancTtum 
fuerat,  irritum  fieret  per  impunitatem  admTssT  flagitri, 
tinum  sibi,  alterum  filio,  ociilum  eriiit.  JElian.l.yA\\.  Va- 
ler.  l.  v,  c.  S. 

3.  Diagoras  Rhodius  tres  filios  adolescentes  habiiit, 
unum  ptigilem,  aiterum  pancratiastem,  tertium  luctaiorem  : 
eosque  omnes  vTdit  vincere  coronarique  Olympise  eodem 
die,  Et  cum  ibi  eum  tres  adolescentes  ampjexi,  coronis  siiis 
in  capiit  patris  impositis,  suaviarentur,  popiilusque  gratii- 
labundus  jaceret  undique  in  eum  flores,  ibidem  in  stadio, 
inspectante  popiilo,  in  osculis  atque  in  manibus  filiorum  ani- 
mam  efflavit.    A.  Gell,  /.  iii.  c  14. 


X  itr  ) 

4.  Ubi  accepta  Sd  Thrasimeniim  lacum  clades  Romae 
audlta  est,  varias  in  curas  dispertiti  eorum  animi  fuere, 
quorum  propTnqui  pugnae  interfuerunt :  quTa  ignorabant 
quae  cujusque  siiorum  fortuna  esset,  et  quid  sperare  aUt 
timere  deberent.  Postero  die,  ac  deinceps  afiquot  sc- 
quentibus,  ad  portas  major  miilierum,  quam  vTrorum, 
multTtudo  stetit,  opperiens  aut  suorum  alTquem,  aut  nun- 
cTum  de  hls  :  circumfundebanturque  obvTIs  multa  scIscTtan- 
tes,  neque  avelli  ab  illis  poterant  prTusquam  ordine  om- 
nTa  inqulslvlssent.  Inde  varT5s  vultus  cerneres  ut  cui- 
que  aut  laeta  aut  trlstia  nunciabantur.  FoemTnarum  prse- 
cTpue  gaudTa  insIgnTa  erant,  et  luctus.  Ferunt  unam  so- 
spTte  f  ilTo,  repente  in  ipsa  urbTs  porta  oblato  praeter  spem, 
in  conspectu  ejus  expIraiBe  :  alteram,  cui  mors  filii  falso 
nuncTata  fuerat,  mcestam  sedentem  doml,  mmTo  gaudio  exa- 
nimatam  fuisse  ad  prlmum  conspeclum  redeuntTs  f  ilTT.  SIc 
quas  dolor  non  extinxerat,  IsetitTa  consumpsTt.  Liviusy  c. 
2*xii.  c.  7.     Faler.  l.  ix.  c,  12. 


CAPUT  L. 

Siia  sunt  cofijugtbiis  munia  dsstgnata  d  ndturd, 

Gradus  plures  sunt  societatTs  humanae.  Prima  s6- 
cietas  est  Tn  ipso  conjugTo.     Cic.  Offic.  n.  53^  54. 

Marltale  conjiigium  a  natura  comparatum  est,  ut  non 
solum  jucundis^mia,  sed  etTam  utillssTma  vltae  societas 
Tnlretiir.  Ex  ea  plurima  mortalibus  adjutoria  et  propug- 
naciila  praeparata  sunt.  Cum  vlctus  et  cultiis  humanus 
accurandiis  esset,  non  Tn  sylvestrTbus  locls  et  Tn  propa- 
tiilo,  slciit  ferls,  sed  domi  siib  tecto  :  necessarium  fuit, 
alterum  e  conjiigibus  esse  forls  et  siib  dTo,  qui  labore  et 
industria  compararet  quae  necessaria  essent :  alteram  in- 
tiis,  quae  comparata  custodlret,  et  caetera  confTceret,  quae 
doml  deberent  admTnlstrari.  Natura  distribuTt  vTro  ca- 
lores  pacTs  ac  belli,  Td  est,  rusticationis  et  mllTtarium  ex- 
ercTtationum :  mulTeri  vero,  quam  omnTbus  his  rebus  fe- 
cerat  inhabTIem,  domestTca  negotia  curanda  tradTdTt.  Et 
quoniam  hunc  sexiim  assignaverat  custodiae  rei  famTlTarTs, 
idcirco  tTmTdiorem  reddidit,  qu^m  vTrllem :  nam  metiis 
plurTmum  confert  ad   dllTgentTam  custodiendi.     Quod  au- 


(    ,118     ) 

tem  necesse  erat  q\iaerenti  victum  foris  et  in  aperto  non- 
nunquam  injtiriam  propulsare,  ideo  virura  audaciorem 
facit  quam  miilierem.  Memoriam  non  minorem  foemi- 
nae,  quam  viro,  tribQit  j  quia  utrique  aeque  opiis  fuit. 
Cic.  Frag-. 


CAPUT  LI. 

Maritdriim  amor  in  lixores» 

1.  Tiberius  Gracchus,  Romae  censor,  et  bis  consul, 
geminos  reportavit  triumphos:  majorem  tamen  ex  virtute 
et  sapientia  gloriam  invenit.  Itaque  dignus  est  habitus 
qui  in  matrimonium  acciperet  Corneliam,  filiara  P.  Sci- 
pionis,  a  quo  devictua  fuerat  Annibal.  Hic,  queniadmo- 
dum  C.  Gracchus  filius  ejus  scriptum  reliquit,  dudbus  an- 
guibus  dlversi  sexus  in  thalamo  comprehensls,  rem  pro- 
digii  loco  habiiit,  quia  augur  erat,  et  convocatos  haruspi- 
ces  consiilit.  Qui  cum  respondlssent :  JVbn  esse  occideri' 
dos  ambos  angues^  non  esse  etiam  dTmitiendos,  scd,  occtso 
uno,  alterum  dimittendum  :  si  marem  emisisset^  uxori  cele- 
rem  mortem  instare  :  si/ceminamf  ifisl  ;  aequius  esse  censuit 
s5  jam  aetate  provectum  maturam  mortem  oppetere,  quam 
Corneliam,  quae  jiivenis  essct,  et  adbuc  patriae  dare  clves 
posset  ex  alio  marlto.  Itaque  et  uxori  parcens,  et  rei- 
publicae  consiilens,  foeminam  serpentem  emlsit  :  ipse  pau- 
cis  post  diebus  est  raortuus.  Marlto  sQperstes  conjux, 
slc  rel  familiaris  curam  gessit  slc  ilberos  instituit,  tan- 
tam  vltae  sanctitatem  et  animi  magnitudinem  ostendit,  ut 
non  male  vlsus  sit  consululsse  Tiberius,  qui  pro  tali  mu- 
liere  voliiisset  emori.  Cic.  1.  de  Div,  n.  36.  Plinius^  l.  viii, 
36.      Valer.  l.  iv.  c.  6. 

Ab  hoc  marlti  in  uxorem  amore  longe  abfuit  Adme- 
tus  Pheraeorum  rex,  si  poetis  fides  habeatur.  Nam  cum 
a  Dils  monitus  esset,  fore  ut  praesentem  mortem  eflfu- 
geret,  sl  quis  reperiretur,  qui  ejus  vice  mori  vellet ;  pas- 
siis  est  conjiigem  suam  Alcestim,  adhuc  inlegra  aetate  fio- 
rentem  voluntario  obitu  pro  se  defungi.  Valer.  ibid.  Eu' 
rifiid.  in  Mcest. 

2.  C.  Plautius,  morte  uxoris  audlta,  doloris  impo^ 
tens,  cum  pectiis  siium  gladio  percusslsset,  inceptum 
perficere  est  prohibitus  interventu  suorum,  qul  et  vulnus 


(     119     ) 

obligarunt.  At  iibi  pnmiim  occasio  data  est,  scissTs  fasciis 
et  vulnere  divulso,  ex  imis  visceribus  animum  dolore  oppres- 
sum  extraxit. 

Ejusdem  ut  nommis,  ita  amoris  quoque  (seu  potiias  fu- 
roris  M.  Plautius,  quum  Tarentum  classe  appulTsset,  atque 
ubT  uxor  ejus,  quae  maritum  illuc  prosecuta  fuerat,  morbo 
decessisset :  funei^ta  ea  atque  Tn  rogum  imposTta,  stricto 
ferro  incubuit.     Valer,  ibid 

3.  DTcebat  Cato  Major,  majorem  laudem  esse  boni 
marTti,  quam  magni  senatoris :  et  SScratem  illum  veterem 
sTbi  propterea  maxTme  admTratidni  csse,  quod  perpetuo 
placTde  comTterque  vixTsset  cum  uxSre  morosa.  Plut,  in 
Caton, 

CAPUT  LII. 

Uxdrum  constdns  amor  m  maritos* 

1.  PorcTa  M.  CatonTs  UtTcensTs  filTa,  cum  Spiid 
PhTlTppos  victum  et  interemptum  marTtum  cognosceret ; 
quia  ferrum,  quod  poscebat  ad  mortfem  sTbT  inferendam, 
non  dabatur,  ardentes  ore  carbones  haurire  non  diibitavit, 
vTrTlem  patrTs  exTtum  mulTer  imitata  novo  mortTs  gSnere. 
Valer.  /.  iv.  c.  6. 

ConjiigTs  audisset  fatum  cum  PorcTa  Bruti, 

Et  subtracta  sTbT  quaereret  arma  dolor, 
Nondum  scTtis,  aTt,  mortem  nonfiosse  negari  ? 
Credideram  sdtis  hoc  vos  docui,ise  fiatrem, 
Dixit,  et  ardentes  avTdo  bTbit  ore  favlllas. 
I  nunc,  et  ferrum,  turba  molesta,  nega. 

Martial.  lib.  1.  Efiigr.  43. 
Ad  mortem  fortTter  ferendam  sese  antea  erudierat 
PorcTa.  Pridie  quam  Caesar  a  Bruto  caeterTsque  conscTis 
est  occTsus,  cultellum  tonsorium,  quasT  unguTum  rese- 
canddrum  causa,  poposcit,  eoque  veltit  forte  e  manTbus 
elapso  se  ipsa  vulneravit,  .Clamore  ancillarum  Tn  ciibT- 
culum  uxoris  vocatus  Brutus,  objurgare  eam  coepTt,  quod 
tons5rTs  officTum  praerTpere  voluisset.  At  PorcTa  ei  secreto 
dixit:  JsTon  cdfiu,  sed  de  induatrid^  hoc  mihi  vulnua  feci^  cer" 
tissimum  amoris  erga  te  melindicium.  Exfiertri  enim  voliiiy 
ansdtis  mfhi  antmi  futurum  esset  dd  mortem  ferro  qutg' 


(     J20     ) 

rendami  sT  tibi  generosum  firofioaitum  ex  sententid  fidrum 
cessisset.  Didtur  Brutus,  his  auditls  manus  et  oculos 
ad  ccelum  sustulTsse,  Deosque  orasse,  iit  dignus  conjiige 
]?orcia  maritus  posset  videri.  Faler,  l,  iii.  c.  2.  Flut,  in 
Bruto. 

2.  JEgrotabat  Caecinna  Paetus  maritus  Arriae,  aegrota- 
hat  et  fllius,  uterque  mortifere  tit  videbatur.  Filius  de- 
cessit,  eximia  pulchritudine,  parl  verecundia,  et  parenti- 
bws  non  minus  6b  alia  carus,  quam  quod  fllius  erat. 
Huic  illa  ita  funus  paravit,  Tta  duxit  exequTas,  ut  ignora- 
ret  marltus.  Qulnlmo  quoties  cubTculum  ejus  intraret, 
vlvere  filTum  atque  etTam  melius  habere  se  sTmulabat. 
Ac  persaepe  interroganti  quid  ageret  puer,  respondebat  : 
Bene  quievit.^  libenter  cibum  sumfisit,  Deinde  ciim  dTu 
prohibitae  lacrymae  vlncerent  prorumperentque,  egredieba- 
tur.  Tunc  se  dolori  dabat.  Satiata  flendo,  slccls  oculis, 
composTto  vultu,  redlbat  quasT  obllta  orbTtatTs.  Pliniusy  l, 
iii.  16. 

Scribonianus  Tn  IllyrTco  belliim  moverat  contra  Clau- 
cUum :  f  iierat  Paetus  Tn  partibus  ejus,  et,  occlso  Scribo- 
niano,  ipse  Romam  trahebatur.  Cum  esset  navem  ascen- 
surus»  oravTt  Arria  mllTtes,  ut  sTmul  impdneretur.  JVemfiCj 
ipquiebat,  ddturi  estts  consuldri  vtro  servulos  dltquosy  quo» 
rum  e  mdnu  cibum  cdfitat,  a  quibus  vesttdtur,  d  quibus  cal- 
cetur  :  omnia  vel  sold  /irastdbQ.  Non  impetravit.  Condux* 
it  plscatoriam  navTciilam,  ingensque  navlgium  mTnTmo  se. 
cuta  est.  Postquam  Romam  venTt,  et,  desperata  marlti 
saliite,  ipsa  morl  statuisse  vlsa  est,  attentTus  custodiebatiir 
a  siils.  SensTt,  et  JVi/iil  agitis^  inquTt,  fiotestis  enim  effi- 
cert  ut  mdle  moriar :  ne  moriar,  non  fidtestis,  STmulque 
e  cathedra  exTiTens,  adverso  parTetl  capiit  ingenti  impetu 
impegit,  et  corriiit.  Refocillata,  Dixeram,  inquTt,  vobis, 
inventuram  me  duram  dd  mortem  viam^  si  vos  facilem  negds- 
setis.  Poterat  sane  marlto  perempto  vlvere,  atque  etiam  Tn 
alTquo  honore  esse,  quTa  Messallnae  ClaudTI  uxori  erat  con- 
junctTssTma  ;  at  el  mortis  comes  esse  voliiit.  QuInetTam  iit 
illum  excTtaret  ad  mortem  vTrlli  animo  oppetendam,  Ipsa 
prTor  pectiis  suum  perfodit,  et  extractum  e  vulnere  piigio- 
rem  marito  porrTgens,  immortalem  hancvocem  edTdit:  FiS' 
(Cy  non  dolet.     Dio.  I.  ix. 

Castasiio  gladiiim  curn  trader^t  ArrTa  Paeto, 
Quem  de  vIscerTbus  traxerat  Ipsa  siils: 


(     121     ) 

Si  qua  fid^ea^  vulnus  quod  feci  non  dolet,  inqu^t) 
Sed  quod  tu  facies*  hoc  mihi^  Pate^  dolet. 

Martial.  lib.  i.  Ep.  14. 

3.  Gentis  Carise  regTna  Artemisia  virum  suum  Mau- 
solum  maxTme  dilexit  virum :  quantopere  vero  desidera- 
vit  mortiium,  judTcare  facTle  est  ex  habitis  ejus  funeri 
honorTbus,  et  exstructo  illi  sepulchro  magnTfTco,  iit  inter 
septem  mundi  miracula  numeraretur.  PraemTls  quoque 
excTtavTt  praestantlssTma  aetatTs  suae  ingenia  ad  laudes  mor- 
tui  celebrandas.  Sed  hTs  magni  amoris  indicTis  non  con- 
tenta  ipsa,  Mausoli  vTvum  ac  smrans  sepulchrum  fTeri 
concupTvit,  et  cum  ejiis  cTnerem  aBiue  ossa  mixta  odoribus 
contusaque  indidTsset  aquae,  ebTbit.  Aut  saltem,  ut  CTce- 
roni  placet,  quamdiu  vixit,  vixit  Tn  luctu,  eodemque  etiam 
confecta  contabuit.  Valer.  L  iv.  c.  6.  J.  Gell.  l.  x,  c.  18. 
Cic.  l.  iii.      Tusc.  n.7S. 

4.  MarcTa  Catonis  UticensTs  fTlia  cum  dTutTus  luge- 
ret  maiTtum,  interrogata  quem  diem  luctus  ultimum  es- 
set  habitura  ?  respondit,  sTbi  futtirum  eundem  luctus  flnem, 
et  vitae.  Et  Valeria,  Messalarum  soror,  rogata  cur,  amTsso 
ServTo  vTro,  nuUT  vellet  ntibere  ?  Quoniam^  inquTt,  mihi 
semfier  vivzt  maritus  Servius.     Erasmi  Apoph. 

PhocionTs  uxor,  mulTeri  cuidam  aureas  et  gemmis  dis- 
tinctas  vestes  ostentanti,  dixTt:  M  mthi  satis  sfilendiduni 
orndmentum  est  Phocion  meusj  paufier  quidem^  sed  vicesi' 
mo  jam  anno  Mheniensium  dux,     Stobaeus,  Serm.  v. 


CAPUT  LIII. 

Conjugis  delectiis  ex  mdribus  fiat, 

1,  Lyctirgum  quodam  percontante  cur  vTrgTnes  indo- 
tatas  nubere  lege  praecepTsset :  Ut.,  inquTt,  neque  firofiter 
egestdtem  aliqux  relinquantur  innufita^  neque  alia  firofiter 
divitias  exfietdntur :  Sed  juvenum  quisque  rnores  fiuella: 
sfiectans-i  ex  virtute  eligat.     Plut.  Apoph. 

Virgo  dummodo  mSrata  recte  venTat,  dotata  est  satis. 
Plut,  Aulul.  Jct.\\,  sc  2. 

Dos  est  magna  parentum  vTrtus.     Hor.  l.  iii.  Od.  24. 

DTcebat  Cleobulus,  fTlTas  nuptum  darT  oportere  setate 
virgines,  ac  prtidentTa  muiTeres.     Diog.  Laert.  in  Cleob. 

M 


(     122     ) 

Unicae  filiae  pater  ThemTstoclem  consulebat,  utrum  eam 
pauperi,  sed  bono  viro,  coUocaret :  an  locupleti  parum  pro- 
bato.  Cui  is,  Maio,  inquit,  virtim  qui  /lecunia  egeal,  quam 
fiecuntam  l^^viro,^  Quo  dicto  stultum  patrem  moniiit,  ut 
generum  potius,  quam  divitias  generi,  legeret.  Valer.  l,  vii. 
c.  2.    Cic.  2  Offic.  n.  74. 

2.  Adolescens  Pittacum  rogavit,  ut  doceret,  utra  si- 
bi  e  duabus  puellis  ducenda  esset  uxor :  duas  enim  offer- 
ri  dixit,  alteram  genere  atque  opibus  parem  sibi,  alteram 
utraque  re  sibi  praestamtem.  Ille,  sublato  baculo,  quo 
propter  setatem  admigtculo  utebatur  trivium  ostendit, 
quo  ludendi  causa  puer^solerent  convenire,  eoque  jussit 
illum  pergere,  ut  audiret  a  pueris,  quid  ipsi  facere  opti- 
inum  esset.  Pariiit  adolescens,  et  pueros  in  trivio  audi- 
vit  invicem  dicentes:  Tu  tibi  sume  pdrem,  Diog.  Laert. 
in  Pittac. 

3.  Thales  a  ducenda  uxore  alieno  animo  erat.  Ur- 
genti  aliquando  matri  ut  se  matrimonii  vinculTs  astring;e- 
ret,  JsCondum  temfiesttvum  esse,  respondit.  Multos  post 
annds  cum  eadem  acrius  instaret,  JVbn  amfilius  tempestt' 
vum  esse,  dixTt.     Diog.  Laert,  in  Thal. 

Cum  Solon  Miletum  venTsset  ad  Thaletem,  mTrum 
sTbi  vTderi  dixit,  quod  nuptiarum  et  sobolTs  omnino  neglT- 
gens  esset.  NThTI  tum  Thales  respondU :  Sed  paulo  post 
peregrinum  quendam  subornavit,  qui  se  nuper  AthenTs 
advenisse  sTmularet.  Quaerente  Solone,  num  quTd  Tn  ea 
urbe  novT  ?  Homo  quae  dTceret  edoctus  a  Thalete,  mhil 
alTud  contTgTsse  respondit,  nisT  quod  adolescentem  quen- 
dam  efferri  vTdTsset,  cujus  funus  tota  cTvTtas  prosequere- 
tur.  Erdt  quififie,,  inquit,  et  ferebant,  Jiiius  virT  inter  cl- 
ves  virtute  prcscelientis,  et  jamdudum  db  urbe  absentis.  O 
infortundtum  fidrentem!  exclamabat  Solon.  Caterum  diCy 
inquit,  quodnam  ejus  n^men  ferebant  !  Audivi  equtdem^  re- 
spondTt  ille,  sed  excidit  mihi,  Hoc  tantum  memtniy  muituni 
hdbitum  esse  sermonem  de  iliius  viri  sdfiientid  dc  Justitid. 
Solon,  cujus  nietiis  ad  singulils  peregrinT  responsiones 
magTs  ac  magis  crescebat,  turbatiis  anTmo  atque  anxTiis, 
quaesTvit,  J^unquid  iile  fdto  functus  adoiescens^  Soionis  esse 
filius  diceretur?  Quod  Tta  esse  respondente  illo,  ccepit  So- 
lon  capiit  caedere,  alTaque  et  facere  et  dicere  quae  solent 
magno  moerore  oppressi.  Tum  ridens  Thaies,  qui  ade. 
rat :  Htec  me,  inquTt,  6  Soion,  d  ducendd  uxore  et  tdl- 
lendis  itberis  absterruerunty  qua  te  etiam  fartlssimi  dnzml 


(     123     ) 

vtrum  nunc  frangunt.     Te  verd  nihil  hic  nunctua  moveat; 
hac  enim  omnia  Jicta  sunt.     Plut.  in  Sol. 


CAPU T  LIV. 

Mdgna  sit  inter  frdtres  cdncdrdta  et  benevolentm, 

1.  Amlcitiae  eorum  hominum,  qu5s  familiarMs  con-, 
junxit,  nihil  aliud  sunt,  quam  umbrx  et  imagines  illius 
prim^ae,  quam  natura  fratribus  erga  fratres  indidit,  carita- 
tis.  Hanc  qui  non  colit  studiose  ac  veneratur,  an  fidem 
iacere  cuiquam  potest,  se  aliis  esse  benevolum  ?  Plut,  de 
jitnore  fratern. 

Sanguinis  conjunctio  devincit  caritate  homines.  Mag- 
num  est  enim  eadem  habere  monumenta  majorum,  ilsdem 
uti  sacris,  sepulchra  habere  communia.     Cicer.  1  Offic.  54. 

Quis  amicior  est,  quam  frater  fratri  ?  aut  quem  ali- 
enum  fldum  invenies,  si  tuls  hostis  fueris  ?  Salliist.  Jug, 
c.   10. 

Silurus  Scytharum  rex  morti  proximus  afferri  fasci- 
ciilum  hastllium  jussit,  eumque,  lit  erat  colligatus,  dedit 
confringendum  filiis  suls  octoginta.  Cum  id  quisque  sc 
posse  facere  negasset ;  ipse,  soluto  fasciculo,  singula  ha- 
stllia  facile  confregit :  ita  docens  illos,  si  concordes  essent, 
insuperabiles  fore :  sl  dlssiderent,  infirmos  futuros.  Flut, 
de  GarruL 

2.  Ego  nostra  aetate  non  minus  raram  fratrum  amlci- 
tiam  video  esse,  quam  fuere  quondam  fratrum  inimlcitiae  : 
quae  quia  naturae  legi  adversabantur,  in  tragoediis  et  theatris 
publice  exagitatae.     Plutur.  de  Am,  fratern, 

L.  Paulus  jEmilius  filiarum  alteram  Catonis  filio  in 
matrimonium  dedit,  alteram  EAio  Tuberoni,  viro  optimo, 
et  qui  fortissime  paupertatem  tiilit.  Sexdecim  erant  ^lii, 
qui  omnes  cum  numerosa  sobole  et  uxoribus  in  aedibus 
perangustis  concordi  animo  habitabant.  At  hujiis  nostrae 
aetatis  fratres  et  cognati,  inquit  Plutarchus,  nisi  multum 
inter  se  spatil  interjecerint,  nisi  muris,  fluminibus  regi- 
onibus  distinxerint  patrimonia  et  rem  familiarem,  non  ces- 
sant  a  mutuis  contentionibus.     Plut,  in  JEmil, 

3.  Ciim  mortuus  est  pater,  rectum  est  fratres  ma- 
gis  etiam  quam  prius  studiosos  esse  retinendae  mutiiae  bene- 


(     124     ) 

v61entiae,*neque  ad  paternam  haereditatem  accedere,  quasi 
ad  spolia  ex  hoste  diripienda,  imitantes  pessimum  exem- 
plum  Chariclis  et  Antiochi,  qui  relictum  a  patre  poculum 
ari^enteum  ac  vestimentum  in  duas  partes  discissum  ab- 
stulerunt.  Diligenter  ergo  observent  illiim  hercTscendae 
haereditatis  diem,  qui  aut  discordiae  inimicitiasque  implacabi- 
lis,  aut  concordiae  amicitiaeque  principium  esse  solet.  Plut, 
de  jimore  fratern. 

Mortuo  L.  Paulo  ^milio,  P.  ScTpio  ^milianus  cum 
fratre  Fabio  haeres  relictus,  animum  vere  fraternum  in 
eiim  ostendit.  Nam  cum  illum  videret  re  familiari  mi- 
nus,  quam  se,  instructum  esse ;  universam  hasreditatem, 
quae  sexaginta  talentis  et  pluris  sestimabatur,  eT  concessit. 
STc  enim  demum  Fabius  opibus  aequalis  ipsi  erat  futurus. 
Quod  factum  cum  ab  omnibus  celebraretur,  aliud  quoque 
clarius  animi  sui  specimen  dedit.  Nafn  cum  Fabius  in 
funere  patris  gladiatores  dare  constituTsset,  neque  eum 
sumptum  facile  posset  sustinere  ;  ScTpio  dTmidiam  impensae 
partem  de  su5  est  largTtus.  Hujusmodi  vero  impensa  non 
minor  trTginta  talentis  tum  solebat  esse  si  quis  magnifice 
munus  gladiatorium  edere  veliet.  Cum  ScTpionis  quoque 
mater  Papiria  paulo  post  de  vTta  decessTsset ;  universam 
haereditatem  concessit  sororibus,  tametsi  nulla  pars  bonorum 
legibus  ad  eas  rediret.     Diod,  Sic.  l.  xxxi. 

jEternam  sibi  apud  posteros  famam  paravit  ProculeTus 
paterno  in  fratres  animo.  Eques  Romanus  fuit,  Augusti 
amTcus.  Patre  mortiio,  patrimonium  cum  fratribus  Murena 
et  ScTpione  aequTs  partibus  dTvTserat :  at  illi  bello  cTvTli  bonTs 
omnibus  spoliati  sunt.  Qu^m  calamitatem  ut  lenTret  Procu- 
leTus,  facultates  omnes  suas  cum  fratribus  iterum  est  partT- 
tus.    Unde  Horatius  dixit : 

VTvet  extento  Proculeius  ssvo, 

Notus  in  fratres  animi  paterni.     Od.  l.  ii.  2, 

4.  Operae  pretium  est  disceptationem  audTre  fratrum 
barbarorum,  non  de  agelli  particiila,  non  de  mancipiTs, 
non  de  pecore,  sed  de  ipso  Persidis  regno.  Cum  DarTus 
Persarum  rex  obiisset ;  certamen  de  regno  ejiis  ortum  est 
inter  Artemenem  maximum  natu  fTliorum  ejiis,  et  Xer- 
xem :  quod  quidem  concordi  animo  detiilerunt  ad  patriium 
suum  Artaphernem,  veliit  ad  domesticum  judicem.  lile, 
domT  cognita  causa,  Xerxem  praeposiiit.  Porro  adeo  fra- 
terna  contentio  fuit,  ut  nec  vTctor  insultaverit,  nec  victiis 
doliierit,    ipsoque    ITtis    tempore   invicem    dona    miserint 


(      125     ) 

Jucunda  quoque  inter  se  et  fida  convTvia  habuerunt :  et 
judicium  sTne  ullo  convTcio  fuit.  Adeo  tum  fratres  mode- 
ratius  inter  se  maxTma  imperia  divTdebant,  quam  nunc 
exTgiia  patrimonia  partiuntur.  Plutar,  de  Amore  fraterno» 
Jusdnus,  /.  ii.  c.  10. 

5.  AntTochus,  cognomento  AccTpTter,  adversus  Seleu- 
cum  fratrem  de  regiio  bellum  gerebat.  Cum  tamen  Seleu- 
cus,  a  GalatTs  victus,  nusquam  appareret,  et  interfectus  puta- 
retur  ;  AntTochiis  purpiiram  deposuit,  pullaque  veste  sumpta, 
et  clausa  regia,  fratrem  luxit.  Paulo  post  cum  audivisset 
illum  vivere,  et  alTum  exercTtum  collTgere ;  Tn  publTcum 
progressus,  DiTs  sacra  propter  salutem  fratris  f ecit,  et  sub- 
ditas  sibi  gentes  Tn  signum  laetTtiae  coronas  gestare  jussTt. 
Flut.  ibid. 

6.  Darius  Hydaspis  filius,  Persarum  rex,  Tn  custodT- 
ftm  tradi  jusserat  Intaphernem  unum  e  purpiiratis,  cum 
ITberis  atque  omni  familia  necandum.  Exanimata  Inta- 
phernTs  uxor  ad  regTas  fores  statim  advolavit :  et  ciim  nec 
lacrymis  nec  precTbus  modum  faceret,  hoc  illi  rex  conce- 
dere  se  dixTt,  ut,  si  quem  ex  omnTbus  morti  addictis  sal- 
vum  prae  caeteris  ciiperet,  Ts  ei  condonaretur.  Quos  quod 
omnes  ex  sequo  amabat  mulTer,  dTu  Tnops  consTlii  permansit. 
Tandem  fratrem  sTbi  postiilavit  cordonari.  Quod  miratus 
rex,  quaesTvit  cur  marTtum  uxor,  filios  mater  neglTgens, 
fratrem  elegisset,  qui  vTdebatur  minus  jiicundus  ac  cariis 
fiitiirus  esse.  Tum  illa :  /?ear,  inquTt,  maritus  mihi  alius 
atque  alii  liberi  fiossunt  contingere^  his  amissisy  si  Dil 
voluerint  :  dlius  verd  frater  fninime,,  utfiote  extinctis  jam 
parentibus  meis,  Hoc  responso  clelectatus  rex,  fratrem, 
quem  optaverat,  dTmisit,  et  filium  natu  maxTmum  :  caeieros 
jUbet  ad  mortem  rapT.     Herodot.  l.  iii. 

7.  Bello  AntTochi  magno  et  gravi,  cum  LucTo  ScT- 
pioni  obvenisset  AsTa  provTncia ;  quTa  parum  Tn  eo  piita- 
batur  esse  animi,  parum  roboris,  senatus  belli  gerendi  curam 
mandari  volebat  collegae  ejus  Caio  Laelio,  Laelii  sapieniia 
patri.  Surrexit  tunc  P.  Africanus,  frater  major  L.  ScT- 
pionis,  et  illam  ignominiam  familiae  deprecatus  est :  dixit 
in  fratre  suo  summam  virttitem  esse^  summiimque  consT- 
lium  :  seque  ea  aetate,  TTs  rebus  gestis,  ei  legatum  fiitu- 
rum  promisit.  Quod  cum  ab  eo  esset  dictum  ;  nThil  est 
de  L.  ScTpiQnis  provincia  commutatum.  Itaque  frater 
natu   major,    mTnori  legatus  Tn  AsTam  profecius,  tamdTu 

M2 


(     126     ) 

eum  consilio  operaque  adjuvit,  donec  ei  triumphum  et  cog- 
nomen  Asiatici  peperisset.     Cicer.  Philifi,  xi.  n.  7. 

8.  Cum  admodum  puer  esset  Cato  Uticensis,  quae- 
rentibus  ex  eo  quibusdam,  quem  omnium  maxime  dilT- 
geret,  rcspondit  fratrem.  Iisdem  rursus  quaerentibus, 
quem  secundum  maxime  dilTgeret,  fratrem  quoque  re- 
spondit.  Interrogatus  de  tertTo,  Tdem  responsum  dedit : 
donec  illi  a  percontatione  desisterent.  CrevTt  cum  aetate 
illa  Tn  fratrem  benevolentia  et  reverentia  :  ab  ejus  latere 
non  discedebat,  ei  se  Tn  cunctis  obedientem  praebebat,  et 
annos  natus  viginti  sTne  fratre  Caepione  nunquam  coena- 
verat,  non  Tn  forum  progressus,  non  peregre  profectus 
fuerat.  UtrTusque  probi  erant  mores :  at  Catonis  vita 
severior.  Itaque  CaepTo,  cum  ipsius  frugalTtas  et  tempe- 
rantia  laudabatur,  fatebatur  se  vTrum  frugi  vTderi  posse,  si 
cum  multis  Romanorum  compararetur :  At  ubi^  inquie- 
bat,  cum  Catonia  vitd  comfiaro  meam^  nthil  mthi  videor  a 
Sifi/iio  differre,  Erat  autem  ille  SippTus  vir  nequam,  et  luxu 
perditus. 

Bello  adversus  Spartacum  voluntaria  stTpendTa  fecit 
Cato  fratris  causa,  qui  turn  trTbunus  milTtum  erat.  Cum 
deinde  accepisset  eum  AsTam  petentem  incTdisse  in  mor- 
bum  R.m  Tn  Thracia,  ITcet  tum  gravTs  tempestas  saeviret 
neque  ad  manum  esset  map^na  navis,  solvit  e  portu  Thes- 
salonTcae  exTgQa  navi  oneraria  cum  duobus  tantum  amicis 
et  tribus  servis:  et  pene  haustiis  fluctibus,  tandem  prae- 
ter  spem  incolumis  eyasit.  At  fratrem  modo  defunctum 
reperit.  Tum  vero  et  questibus,  et  lacrymis,  et  Tis  omnT- 
bus  qusE  dolor  suadet,  totum  se  tradTdit,  tam  pTus  et  lenTs 
Tn  suos,  quam  asper  et  invictus  adversus  voluptales,  mT- 
nas,  St  Tniquas  postulationes.  Morttii  corptis  quam  mag- 
mfTcentissTmo  potiiit  funere  extulit,  et  conspTcuum  e  pre- 
cToso  marmore  tumiilum  ei  in  ^ni  foro  extriii  curavit  suis 
impensis.  Vela  postea  facturus,  cum  suaderent  amici 
ut  Caepionis  relTquias  Tn  alTo  navTgio  poneret,  anTmam  se 
prius  quam  illas  reUcturum  respondit,  atque  Tta  solvit. 
Plat.  in  Catone. 

9.  ApollTnis  mater  Eumenis  regis,  ac  trTum  praeterea 
filioi-um,  nempe  Attali,  Philetaeri  et  Athenaei,  saepissTme 
se  beatam  praedTcabat,  et  Diis  gratTas  agebat,  non  prop- 
ter  dlvTtTas  atque  imperium,  sed  quod  tres  e  filiis  suis 
vTderet  esse  fratris  natu  maxTmi  quasT  statellites,  Tia  ut  il!e 
sTne  ullo    raetu  versaretur    Tn    medio  ipsorum  gladios  et 


(     127     ) 

hastas  ferentium.  Contra  Xerxes,  Ochum  f  ilium  insidias 
fratribus  struxTsse  cum  comp^rTsset,  mo^ore  est  extinctus. 
Plut.  de  Amorefratern. 

10.  Si  qua  forte  inter  fratres  controversia  exorta  est, 
ea  statim  aut  ab  ipsTs  aut  arbitrorum  judicTo  dTrimatur, 
imitandique  sunt  Pythagorei,  qui  non  cognatione,  sed  doc- 
trTnae  duntaxat  societate  conjuncti,  si  quando  per  iram  ad 
maledicta  prorupTssent,  ante  solis  occasum  dextrTs  mu- 
tu6  datTs,  et  factd  invicem  salutatione,  in  gratiam  redi- 
bant.     Ibid. 

Frustra  et  nullTus  reT  causa  nobis  natura  largTta  est 
mansuetudinem,  et  patientiam  moderatidnis  animi  fi^ 
liam  :  aut  hTs  utendum  est  maxime  erga  cognatos  et  af- 
fTnes.     Ibid. 

Est  hominis,  suos,  ut  jiibet  natura,  ex  animo  aman- 
tis,  petere  gratiam  delicti  sui,  ubi  adversum  eos  peccavit ; 
et  ubi  ipse  ab  iis  laesus  est,  veniam  illTs  ultro  dare,  ante- 
quam  petant.  Verum  nescio  an  nemo  ad  dandam  veniam 
difFicilior  sit,  quam  quT  illam  postuiare  saepius  meruit.  5c- 
nec,  de  Clem.  i.  c.  6. 

Celebris  est  in  scholTs  f  ama  EuclTdis  Socratici,  quod, 
audTia  inTqua  et  belluina  voce  fratris,  qui  dixerat: 
Per^am^  nisi  te  ulciscar  :  respondit :  Ego  verd  peream^ 
nisi  tibi  fiersuasero^  ut  fibsitd  irdy  noa  dmes  aicut  3ltm, 
Plut.  ibid. 


CAPUT  LV. 

JVht  in  bonls  amicttm  esse  non  potest. 

Est  amTcitia  nihil  aliud  nisi  summa  consensio  rerum 
divTnarum  atque  humanarum  inter  aliquos  cum  benevolen- 
tia  et  caritate.  Qua  quidem  haud  scio  an  quTcquam,  excep- 
ta  sapientia,  melius  homini  sit  a  DiTs  immortalibus  datum. 
Cicer.  de  jlmic.  7i.  20. 

Omnium  societatum  nulla  praestantior  est,  nulla  fir- 
■mior,  quam  cum  virT  bonT,  moribus  similes,  sunt  fami- 
li^P^^^^  conjuncti.  Hoc  enim  sentio,  nisi  in  bonTs  amT- 
citiam  esse  non  posse.  Ipsa  vTrtus  amTcitiam  gignit  et 
continet,  nec  sine  virtute  esse  amTcitia  ullo  pacto  potest. 
Virtus,  virtus  inquam,  conciliat  amTcitias  et  conservat. 
Homines  malos  aliquando  videmus  eadem  cupere,  eadem 


(     128     ) 

odTsse,  eadem  metiiere:  sed  quae.inter  bonos  amTcitia  di- 
cTtur,  haec  inter  malos  factTo  est.  1  Offic,  52.  de  Amic,  n,  18. 
20.  100.     Sallust,  Jbeil.  Jug,  c.  31. 

CAPUT  LVL 

AmJcitla  siibldtdj  omnh  est  e  vitd  subldta  jucuri' 
dttds. 

1.  Ego  vos  hortor,  iit  amicitiam  omnibus  humanis 
rebus  anteponatis.  NThTl  quippe  est  tam  naturae  aptum, 
tam  converiiens  ad  res  vel  secundas  vel  adversas.  Nam 
ut  secundas  res  facit  amlcitia  splendTdiores  jucundTores- 
que,  sTc  adversas  facTt  leviores.  QuTs  esset  tantiis  fruc- 
tus  Tn  prosperis,  nTsT  haberes,  qui  illis  aeque  ac  tu  ipse 
gauderet  ?  Adversas  veto  ferre  difficTle  esset  sTne  eo, 
qui  gravius  etiam  illas,  quam  tu,  ferret.  Cic.  de  jimic.n, 
17.22. 

Quid  dulcTus,  quam  habeie  alTquem,  quicum  omnia  au- 
deas  sTc  loqui,  iit  tecum  ? 

Quoniam  res  humanae  fragTles  caducaeque  sunt,  semper 
alTqui  acquTrendi  sunt  quos  dilTgamus  et  a  quTbus  dTlTga- 
mur.  Caritate  enTm  benevolentTaque  sublata,  omnTs  est  e 
vlta  sublata  jucuridTtas.     n,  102. 

2.  Una  est  amTcTtTa  Tn  rebus  hiimanis,  de  ciijus  utTlT- 
tate  omnes  uno  ore  consentTunt.  DTvTtTas  despTcTunt  ii, 
quos  tenuTs  victus  cultusque  delectat :  honores,  quorum 
ciipTditate  multi  inflammantur,  quTdam  Tta  contemnunt,  ut 
nThTI  Tnanius,  nihil  levTus  esse  existiment;  Ttemque  cae- 
tera,  quae  alTis  admlrabilia  vTdentur,  alT!  sunt,  qui  pro  ni- 
hilo  putent.  De  amicTtia  omnes  ad  iinum  sentTunt,  sine 
dmicitid  vttam  esse  nullain.  QuTnetiam  sT  quTs  est  ea  aspe- 
ritate  et  immanTtate  nuiiirae,  iit  congressiis  homTnum 
fiigTat  atque  oderit,  qualem  fuTsse  AthenTs  TTmonem 
liescio  quem  accepTmus  ;  tamen  Ts  pati  non  possit,  iit  non 
anquTrat  alTquem,  apud  quem  evomat  vTriis  acerbTtatTs 
suae.    n.  86. 

3.  TTmon,  de  quo  hic  CTcero ;  Ucet  Misanthropos,  Td  est, 
hiimani  generis  osor,  appeliaretur :  amlco  utebatur  un5, 
cui  nomen  Apemantus,  quem  6b  morum  sTmTIitudTnem 
admTttebat.  Is  tamen  cum  forte  aptid  Tim5nem  coenas- 
set,   exclamassetque,    Quam  dulce  esty  6  Ttmon,   hoc  con- 


(     129     ) 

vlvtum  /  Ita  sanci  inqmt  ille,  si  tu  non  adesses.  Eidem 
Apemanto  interroganti,  cur  Alcibiadem  juvenem  ferocem 
atque  audacem  dilTgere  vTderetur,  respondit  Tlmon,  Tdeo 
sTbi  carum  esse  adolescentem,  quod  illum  prgevTderet  fore 
populo  Atheniensi  magnorum  mal5rum  causam. 

ProdTit  alTquando  Athenis  Tn  concionem.  Quod  cum 
praeter  consuetudTnem  faceret,  magna  omnium  expecta- 
tio  fuit,  quidnam  afferret.  Tunc  ille  e  suggestu,  Tn  quem 
ascenderat:  Athentenses^  inquTt,  est  mihi  area  quadam  in 
gud  crevit  Jiciis^  unde  multi  voluntario  susfiendiovitamjini' 
ere.  Quoniam  autem  in  ared  illd  ades  exstruere  mthi  in 
animo  est  ;  antequam  Jicum  exscinddm^  vos  monitos  volo^ 
Uty  si  qui  de  suspendio  cogttdntf  mdturent  quam  maxime, 
Piut.  in  Alcib. 

CAPUT  LVII. 

In  eligendts  armcis  cautio  est  adhibenda. 

1.  In  amicis  elTgendis  neglTgentes  ne  simus.  Cicer, 
de  Amic.  n.  62. 

Augustiis  amlcTtTas  non  facTl^  admisTt,  et  constantissT- 
me  retinuit.     'Suet.  in  jiug. 

Ne  nTmis  cTto  dilTgere  incTpiamiis,  neve  non  dignos. 
Digni  autem  amicitia  sunt  TT,  Tn  quTbus  6b  virtutem  Tnest 
causa,  cur  dTlTgantur.  Rarum  eorum  genus ;  et  quTdem 
omnia  praeclara,  rara  ;  nec  quicquam  est  diffTciliiis  quam 
reperire  quod  sit  omni  ex  parte  in  suo  genere  perfectum. 
Sed  plerique  Tn  rebus  humanis  nThil  boniim  norlnt,  nTsT 
quod  fructuosum  sTt:  et  amlcos,  tanquam  peciides,  eos 
potlssTmum  elTgunt,  ex  quTbus  sperant  se  maxTmum  fruc- 
tum  esse  capturos.  Ita  carent  pulcherrTma  illa  et  maxTme 
naturali  amlcTtia  per  se  et  propter  se  expetenda.  Cicer. 
Ibid.  72.  78. 

2.  NThTl  aeque  oblectare  potest  animum,  quam  ami- 
cTtia  fidelTs  ac  dulcTs.  Quantum  boniim  est,  ubT  nactiis  es 
ejusmodi  amlcos,  Tn  quorum  pectora  tuto  secretum  omne 
descendat,  quorum  sermo  sollTcitudTnem  tuam  lenTat,  hilarT- 
tas  trlstTtiam  dissTpet,  prudentia  bona  consTlia  afferat,  con- 
spectus  ipse  delectet  ? 

Amlcos,  quantiim  fierl  poterit,  vaciios  a  ciipTditati- 
bus  elTgamus.     Serpunt  enim  vTtTa,  et  Tn  proxTmiim  quem- 


\ 


(     130     ) 

que  transtlmnt,  et  contactu  nocent.  Itaque  ut  in  pestK- 
lentia  curandum  est,  ne  assideamus  corporibus  jam  cor- 
ruptis  et  morbo  flagrantibusj  quia  Tn  afflatu  ipso  perTcu- 
lum^  est ;  Tta  in  legendTs  amTcTs  dabimus  operam,  ut  quam 
mTnime  vTtiTs  inquTnatos  assumamtis.  Neque  hoc  prsecT- 
pTo  tibi,  ut  neminem  nisT  omnino  sapTentem  velTs  admit- 
tere.  UbT  enTm  istum  invenies,  quem  tot  seculis  quae- 
rTmus  ?  Pro  optTmo  est  mTnime  malus.  In  tanta  bonorum 
egestate,  mTnime  fastidiosa  fiat  electio.  Senec,  de  Tran- 
quil.  7. 


CAPUT  LVIII. 

Amiciis  amiciim  non  mmus  diiigat,  quam  selpswn. 

Si  quTs  sapTens  amTcTtiam  tueri  velTt,  eodem  modo 
erit  affectiis  erga  amicum,  quo  Tn  seipsum  ;  et  eosdem 
labores  ejiis  causa  suscTpTet,  quos  propter  se  susceperTt. 
Laeiabitur  amici  laetitia  aeque  ac  siia,  et  parTter  dolebit, 
ejus  angoribus.  Est  enim,  ut  dTcunt,  foedus  quoddam  sa- 
pTentum,  iit  non  mTnus  amTcos  quam  se  ipsos  dilTgant. 
Quod  fieri  posse  intellTgTmus,  et  alTquando  vTdemusi  perspi- 
cuumque  est  nThTl  ad  jucunde  vivendum  reperiri  posse  tali 
conjupctTone  aptTiis.     Cicer.  1  de  Fin.  n.  67 

Damon  et  Pytluas  PythagoreT  tam  fidelem  intei»  se  a- 
micTtTam  junxerant,  lit  mori  parati  essent  alter  pro  aUero. 
Ciim  eorum  alter  a  DTonysTo  tyranno  nece  damnatus  impe- 
trasset  tempiis,  quo,  profectiis  domiim,  rSs  siias  ordTnaret : 
alter  vadem  se  dare  tyranno  pro  reditu  ejiis  non  diibita- 
vit,  Tta  iit,  sT  ille  non  revertisset  ad  dTem,  morTendum  esset 
sTbi  ipsi.  IgTtiir  omnes,  et  Tn  prlmTs  Dionysius,  cupTde  ex- 
pectabant  novae  atque  ancTpTtis  rei  exTtum.  Appropinquante 
deinde  definita  dTe,  nec  illo  redeunte,  unusquisque  stuhTtTae 
damnabat  tam  temerarTum  sponsorem.  At  Ts  nThil  se  de 
amicT  fTde  metiiere  praedTcabat.  Et  vero  iile  ad  diem  dic- 
tam  siipervenit.  AdmTrStiis  eorum  fidem  lyranniis,  petivit 
ijt  se  Tn  amTcTtiam  tertTum  recTperent,  et  supplTcTo  llberavit 
eum  qui  morte  erat  plectendiis.  Valer.  l,  iv.  c.  7.  Cicer.  3 
Offic,  n,  45.     Diodor,  l,  vi. 


(     131     )      .    ^ 

CAPUT  LIX. 

Amlcitia  unusjit  ex  plurtbus» 

1.  Quisque  eorum,  in  quibus  eadem  studia  sunt,  eae- 
demque  voluntates,  aeque  altero  delectatur  ac  se  ipso:  effi- 
citurque  id  quod  Pythagoras  vult  m  amicUta,  ut  untis  f lat 
ex  pluribus.     Cic,  1  Offic.  n.  56.  ^ 

Homo  se  ipse  natura  diligit,  et  alterum  anquirit,  cu- 
jus  animum  ita  cum  suo  misceat,  iit  efficiat  pene  unum 
ex  diiobus.  Estque  verus  amicus  tSnquam  alter  idem. 
De  Amic.  n.  21. 

2,  Alexander,  victo  apud  Issum  Dario,  ad  captTvas 
matrem  conjugemque  ejus  prsBmisit  quosdam  e  siiis,  qui 
nunciarent  ipsum  venire  ad  eas  invTsendas:  moxque,  in- 
hibita  comitantTum  turba,  earum  tabernaciilum  intravTt 
cum  HephaestTone.  Is  longe  omnium  amicorum  carissT- 
mus  erat  regi,  cum  ipso  parTter  educatus,  secretorum  om- 
nium  arbher :  ITbereque  admonendi  eum  jus  non  alTus 
habebat,  quod  tamen  admodum  prudenter  usurpabat. 
-^tate  erat  par  regi :  sed  corporis  hSbitu  praestabat.  Ergo 
reglnae,  illum  regem  esse  ratae,  Persarum  more  vgnera- 
tae  sunt.  Inde  errSris  admomta  Sysigambis  Darii  mater, 
advoluta  est  pedibus  Alexandri,  ignoratidnem  nunquam 
antea  vTsi  legis  excusans.  Quam  ille  manu  allevans : 
JVbw  errdsti,  inquTt,  mater :  nam  et  hic  Alexander  est, 
Utri  prTus  gratuiemur  ?  Alexandro,  qui  hoc  dlcere  v6- 
luit ;  an  HephaestionT  cui  audlre  contigit  ?  Q.  Curt.  L  iii, 
12.      Valer,  l.  iv.  c.  7. 

Erat  Alexandro  prseter  Hephaestionem  amicus  alter 
Craterus,  diversum  utrlque  ingenium,  diversi  mores.  He- 
phaestion  ad  Alexandri  voluntatem  sese  accommodans,  plau- 
debat  ei  peregrina  instTtuta  aguiilanti  et  amplectenti.  Ciate- 
rus,  morum  patriorum  retinens,  consulebat.  Alexandri  glo- 
riae,  et  quse  esscnt  maxTme  utilia  suadebat.  Alexander  He- 
phaestionem  dilTgebat  magis  :  at  Craterum  pluris  faciebat» 
Per  illum  barbarls  responsa  dabat :  per  hunc  Macedonibus 
et  Graecls.    Plutar,  in  Alex. 


(     132     ) 

CAPUT  LX. 

Amico  omnia  credenda, 

Diu  cogita  an  tibi  in  amicitiam  aliquTs  recipiendus 
sit.  Cum  placiiit  recipi,  toto  illum  pectore  admitte:  tam 
audacter  cum  illo  loquere,  quim  tecum.  Tu  quidem  ita 
vive,  iit  nihil  dicas  aut  facias,  nisi  quod  committere  etiam 
inimico  possTs:  sed  quia  quaedam  sunt  quae  arcana  dici 
solent,  liaec  cum  amico  commtinica.  Fidelem  si  putave- 
ris,  facies.     Senec,  Efi.  3. 

QuTdam  narrant  obviTs  quae  tantiim  amicis  commTtten- 
da  sunt,  et  in  quaslibet  aures  exonerant  quidquid  illos  urit* 
QuTdam  contra  etiam  carTssimTs  diffTdunt,  et  interius  pre- 
munt  omne  secretum.  Neutrum  faciendum  est :  utruo;que 
enim  vitium  est,  et  omnibus  credere,  et  nuUT.  Sed  alterum 
honestius  dTco  vitium,  alterifm  tutius. 


CAPIJT  LXI. 

Res  tiirpes  amlcum  non  rogemus,  nec  facmmus  ro- 
gdtu 

1.  Quae  videntur  utilia,  honores,  dTvitiae,  voluptates,  et 
caetera  generis  ejusdem,  haec  nunquam  amTcitiae  anteponen- 
da  sunt.  At  vir  bonus  neque  contra  rempublicam,  neqiie 
contra  jusjtirandum  ad  fidem  quidquam  faciet,  amici  cau- 
sa.  Nam  si  omnia  facienda  sint  quae  amTci  velTnt,  ejus- 
modi  amTcitiae  conjiirationes  piitandae  sunt.  Cicer,  3  Offic^ 
n.  43,  44. 

Nulla  est  excusatio  peccati,  si  amTci  causa  peccaveris. 
Nam  aeque*nefas  est,  malum  aliquod  et  facere  rogatum,  et 
rogare       De  Amic.  n.  39. 

Haec  prTma  lex  in  amTcitia  sanciatur,  iit  neque  rogemiis 
res  turpes*  nec  faciamus  rogati :  sed  ab  amTcTs  honesta  pe- 
tamus,  amicorum  causa  honesta  faciamus  :  nec  expectemus 
quidem  diim  rogemiir.  Stiidium  semper  adsitj  cunctatio 
absit.     n,  40.  44. 


(     133     ) 

2.  Perlcles  ille  Atheniensis,  egregius  vir  ing^nio,  bo- 
nisque  onnnibus  disciplTnis  ornatus,  profectus  est  quSte- 
nus  amTci  causa  progredT  fas  esse  exTstimaret.  Nam  curii 
amTcus  eum  rosfaret,  ut  pro  re  causaque  ejus  falsum  de- 
jeraret ;  hTs  ad  eum  verbTs  est  usus.  Me  amicis  ofiituldri 
ojmrtet^  sed  usque  ad  Deos,     A.  Gell.  1  i.  c.  3. 

STmonides  poeta,  fretus  ea,  quae  TpsT  cvim  ThemTsto- 
cle  erat,  familiaritate,  petut  ab  eo  aliquid  injusti:  quod 
tiegans  Themistocles,  dixit  ei  :  JVegue  tu,  d  Simonide^  bonus 
poeta  fueris^  carmina  contrd  fioetica  artis  leges  condideris ; 
neque  ego  bonus  magistrdtus^  si  quid  contrd  /idtrtce  leges 
tiid  causd  fecerim.     Plut.  in  Them. 

Cum  Pub.  Rutilius  Rufiis  amicT  cujusdam  injustae 
rogationi  resTsteret,  atque  is  per  summam  indTgnatidneni 
dixTsset :  Quid  ergo  mihi  opus  est  dmicitid  tud,  si,  qudd  rd- 
go^  non  fdcis  ?  Jmo,  respondit  Rutiiius,  qutd  mihi  tud^  si 
firdfiter  te  aliquzd  inhbneste  fdcere  me  ofidrteat  ?  Sciebat 
quTppe  vir  sanctus,  tam  contra  officium  esse  tribuere 
amico  quod  non  sTt  aequum,  quam  non  tribuere  Td  quod 
recte  possumus  :  atque  sT  forte  amTci  a  nobis  postulent 
quae  honesta  non  sunt,  religionem  et  fidem  esse  ami- 
citiae  anteponendam  sciamus.  Val.  L  vi.  c.  4.  Cicer.  3  Offic, 
n.  43. 


CAPUT  LXII. 

Feritds  et  fides  in  ammtid  retmedntur. 

1.  Vetus  est  illa  lex  justae  veraeque  amicitiae,  iit  idem 
amTci  semper  velTnt  :  neque  est  uUum  certTus  amTcitia 
vTnculura,  quam  consensiis  et  societas  consTliorum  et  v6- 
luntatum.  Nam  Tdem  velle,  atque  Tdem  nolle,  e^  demum 
firma  amTcTtia  est  Itaque  inter  amicos,  quoriim  einendati 
rnores  fueiint,  sTt  omnTum  rerum,  consiliorum,  voluntatum, 
sTne  ulla  exceptione,  communitas.  Cicer,  firo.  Planc.  n.  5, 
Sallust,  Cat   20.    Cicer.  de  Jmic.  n.  62. 

2.  Monendi  tamen  amTci  saepe  sunt  et  objurgandi ; 
et  haec  accTpTenda  amTce,  cum  benevole  fTunt.  Adhibenda 
autem  dTlTgentia  est,  iit  monitio  asperitate,  objurgatio 
contumelia,  careat.  Verum  quidem  est  Terenti£num 
illud  :  Obsequium  dmicds^  verttas  ddtum  fidrit.  At  in  ob- 
sequTo    comTus    tantum   adsit ;    assentatio  vTtToium  adiu- 

N 


(  1«  ) 

trix  procul  removeaturj  qu3e  non  modo  amico,  sed  ne 
libero  quidem,  digna  est.  Aliter  enim  cum  tyranno,  aliter 
'cum  amico,  vivitiir.  Hujus  autem  salus  desperanda  est, 
cujus  aures  veritati  clausae  sunt,  ita  ut  ab  amico  verum 
audire  nequeat.  Ut  igitur  proprium  est  verae  amicitise  et 
monere  et  moneri ;  et  qui  monet,  debet  libere  facere,  non 
aspere  ;  qui  monetur,  debet  patienter  ferre,  non  repugnanter ; 
sTc  habendum  est,  nullam  in  amicitiis  pestem  esse  majdrem, 
^uam  adulationem,  blanditiam,  assentationem.  Scitum  est 
illud  Catonis,  tit  multa  :  Actrbos  inimicos  melius  de  quibus' 
dam  mereri^  quam  eos  amicos,  qui  dulces  videantur :  illos 
verum  scepe  dicere,  hos  nunquam,  Nulla  porro  amicitia  est| 
cum  alter  verum  audire  non  vult,  alter  ad  mentiendum 
paratus  est.     n.  88.  21. 

Secreto  amicos  admon^,  lauda  palam.  P.  Syrus, 
3.  Quemcumque  potuero,  peccare  prohibendo,  muko 
magis  amicum.  Aliquando  utar  veibTs  durioribus,  sT  hac 
ratione  emendari  illum  speravero  posse.  An  patiemiir 
amTcos  sanabiles,  et  qui  fieri  bonT  possunt,  si  quid  illos 
momdrderit,  perTre,  sublata  admonitione,  qua  et  pater  fTlium 
alTquando  correxTt,  et  uxor  marTtum  aberrantem  ad  se  re- 
duxit  ?     Senec.  5.  Benef.  c^i^, 

Qui  non  vetat  peccare,  eum  possit,  jtibet. 

AmTci  vTtia  si  ferils,  facis  tua. 

Bis  peccas,  cum  peccanti  obsequium  accommodas. 

Bonus  animus  nunquam  erranti  obsequTum  accommo- 

dat.  Senec.  Troas.  ver.  289.  F.  Sijrus. 
ConsTlium  verum  dare  gaudeamus  ITbere.  Plunmum 
in  amTcitia  valet  amTcorum  bene  suadentTum  auctoritas: 
eaque  adhibeatur  ad  monendum  non  modo  aperte,  sed  etiam 
acriter,  sT  res  postulabit :  et  adiubTtac  pareatur.  Cicer.  de 
Amk.  n.  44. 

Cum  Maecenas  Augusto  Caesari  perquam  famTlTaris 
esset,  et  magna  apud  eum  graiia  valeret ;  eo  animo  fuit, 
ut  prodcsset  quibus  posset,  noreret  vero  nemini.  AmT- 
corum  suorum  nonnullos  ad  magTstratus  et  imperia  cura- 
vit  promoveri,  in  equestrT  ordine  ipse  permanens.  MTra 
quoque  ejus  et  ars  et  ITbertas  fuit  in  Augusti  aiiTnr.6  flec- 
tendo'  ad  mTiioia,  cum  Tra  incTtatus  esset.  Exemplum 
boc  unum  erit  instar  omnium.  Jus  aliquando  dTcebat  Au- 
gustQs,  et  multos  morte  damnaturus  vTdebatur.  Aderat 
tum  Maecenas,  qui  per  circumstantium  turbam  perrum- 
pere  €t  ad  tribunal  propTus  accedere  conatus  cst.      Quod 


(     135     ) 

cum  frustra  tentasset  ;  haec  verba  in  tabella  scrTpstt ;  Surg^ 
tandem^  carmfex.  Eamque  tabellam  ad  Augustum  projecit. 
Qua  lecta,  is  statim  surrexit,  et  nemo  est  morte  multatus. 
Dio.  /.  iv.  * 

4.  In  Socrate  irse  sT^num  erat,  vocem  submittere, 
loquT  parcius.  Deprehendebatur  itaque  a  famTliaribus  et 
coarguebatur.  Nec  erat  TllT  exprobratio  latitantTs  Trse 
ingrata.  STc  Tram  ejiis  multi  intelligebant,  nemo  sentie- 
bat.  SensTssent  autem,  nisT  amTcis  objurgandi^  se  jus  Tdem 
dedTsset,  quod  ipse  sTbi  Tn  amTcos  sumpserat  Quanto 
magis  hoc  nobis  facTendiim  est !  Rogemus  ergo  amTcTssT- 
mum  quemque,  ut  adversiis  nos  ITbertate  utaiur  tunc 
maxTme,  cum  minime  pati  illum  vTdebimur  posse,  nec  as- 
sentiatur  Tise  nostrse  aut  cupiditali.  Optimum  est  pro- 
spTcere  impedTmenta  notis  vTlTTs.  Senec.  3  de  Ird,  c.  13, 
14. 

5.  AdmonerT  bonus  gaudei:  pessimiis  quisque  correp- 
torem  aspenim^  patitur.      Senec.  3  de  Ird^  n.  37. 

Xenocratem  ChalcedonTum  Plato,  maB[Tster  et  ami- 
ciJs,  rustTdtatis-arguebat,  eTque  sxpTus  dTcebat :  Xenocrd' 
tes^  Grdtiis  sdcrd  fdcito,  Quam  reprehensionem  admoni- 
tionemque  ille  semper  aequo  ^t  grato  animo.  accepTt :  et 
alTquando  cuidam  Tpsum  TncTtantT  ad  rapellendam  PlatonTs 
objurgationem,  sapTenier  piorsus  respondit :  At  illud 
milii  utile  esl.  -£iian.  1.  xiv.  c.  19.  Diog.  Laert.  in 
Xenoc. 

CAPUT  LXIII. 

•  Omnia  possidentibus  stspe  amicus  deest. 

1.  NemTnem  tam  alte  supra  cseteros  fortuna  extulit,.  iit 
pon  illi  alTquid  desTt.  Si  caetera  adsint,  abest  plerumque 
res  omnium  piaestantTssTma,  amicus,  qui  verum  dicat,  et 
ab  errore  vindTcet  homTnem  deceptum  consueiudine  audi- 
endi  blanda  pro  rectis.  Regibus  ac  potentibus  vTiTs  vix 
quTsquam  ex  animi  suT  sententTa  suadet  dissuadetque  : 
sed  adulandi  certamen  est,  et  una  contentio,  quTs  blan- 
dissTme  fallat.  Ignorant  Ttaque  vTres  suls,  et  se  tam 
magnos  rati,  quam  audiimt,  irse  obsequuntur,  quam  nemo 
revocat  ;  bella  temere  suscTpTunt,  et  Tn  summum  rerum 
omnTum  suarum  discrimen  venTunt.  Senec.  6.  Bencf 
29.  31. 


(     136     ) 

2.  Quum  bellym  GraecTs  indiceret  Xerxes,  nemo  non 
impulit  aniraum  ejub  tumentem,  oblnumque  quam  ca- 
duca  essent  ea  quibus  confideret.  Alm§  aiebat  Graecos 
non  laturos  nuncium  belli,  et  ad  primam  adventantis 
exercitus  famam  terga  versuros»  AUus,  nihil  dubii  esse, 
quTn  Grsecia  non  vincT  solum,  sed  etiam  obriii  posset  illa, 
quam  secum  trahebat,  innumerabili  mTlTtum  muUTtudTne. 
Cum  in  hunc  modum  multa  jactarentur,  quae  concTtarent 
rfcgem  nTmia  aestimatione  suT  furentem  ;  Demaratus  La- 
cedaemonius  soJus  dixTt :  I/isam  illamf  gua  fildceret  sibi^ 
mllitum  turbam  indigestam  et  grdvem,  nonfdcile  regi  fiosse: 
€t  periculnm  esse^  ne  fiauci  Lacones^  obstruentes  corfioribus 
suis  commissas  sibi  Gracia  angustids  dtgue  aditus^  mord' 
rentur  tot  illd  gentium  millid,  AccTderunt  quae  Demaratus 
prasdixerat.  Victus  Xerxes,  et  regnum  suum  rapTda  fuga 
repetere  coactus,  Demaraio  gratTas  egTt,  gudd  solua  sibi 
dixisset  verum.  ^ 

3.  Antiochus,  quum  Tn  venatione,  feram  persequen- 
di  studTo,  ab  amTcis  et  servTs  aberrasset,  Tn  casam  pauperum 
homTnum  Tntravit  ignotus.  Cum  TTs  ccenans  sermonem 
de  rege  injecit,  iit  scTret  quae  esset  hospTtum  de  se  opTnTo ; 
audivitque  :  Regem  tn  cateris  guzdem  bonum  et  laude  dig- 
num.  esse  :  sed  dmicis  utentem  mdJh,  plurima  negligere,  et 
aafie  gua  necessdria  essent  nihil  curdre :  guod  venationi  filus 
aquo  indulgeret.  Taciiit  tum  quTdem  AntTochus.  Sed 
postquam  orto  sole  ad  casam  iilam  venere  regii  statellTtes, 
et  purpuream  vestem  cum  diademate  attulere ;  converso 
sermone  ad  re^Ta  illa  insTgnTa.  Certe^  inquTt,  ex  guo  die 
vos  sumfisij  heri  firlmum  veros  de  ?ne  sermones  audivi.  Plut. 
Apoph. 

4.  Perfectiis  haud  dubTe  princeps  enituisset  ValentT- 
nianus,  sT  ei  contigisset,  aut  carere  infklis  homTnibus, 
quTbus  sese  quasT  fldissTmis  prudentissTmisque  dederat, 
aut  utT  probatis  eruditisque  monTtoiTbus.  Aur.  Vict.  Ep. 
i.  69. 


CAPUT  LXIV. 

Veros  amlcos  repardre  diff^icile  est, 

1.  Cum  Augustus  audivisset  tandem  Juliae  filiae  suae 
flagitia,  qu2  tamdiu  nescierat,  parum  potens  Trae,  ista  pa- 


(     137     ) 

tefecerat,  eam  relegando.  Deinde  ubi,  interposito  tem- 
pore,  in  locum  irae  subiit  verecundia ;  gemens  quod  non 
illa  sTlentio  pressTsset  (quia  quarundam  rerum  turpitudo 
aiiquando  etiam  ad  eum  redit  qui  eas  vTndicat)  S3epe  ex- 
clamavit :  Horum  viihi  nihil  accidlss^t^  si  aut  Jgrlfifid 
aut  Macenasvixisset,  Intelligebat  scTlicet  quam  utile  sit 
regi  aut  principi  viro  fidum  amTcum  habere,  quam  dam- 
nosum  carere.  Imperante  Augusto,  csesae  sunt  legiones 
Romanae,  et  alTae  protinus  scriptae.  Fracta  classTs ;  et 
intra  paucos  dies  natavTt  nova.  Saevitum  est  In  opera  pu« 
blica  ignibus  :  surrexerunt  meliora  consumptTs.  Tota  reli- 
qua  AugustT  vTta  AgrTppae  et  MaecenatTs  vacavit  locus. 
Adeo  imperatori,  tot  miilia  hominuni  habenti,  diios  repa^ 
rare  difficTle  fuTt.     Senec,  &.  Benef.  c.  32.  ^ 

AraTcum  perdere  est  damnorum  maxTmum. 

P.  Syrus. 

2.  Cum  DarTus  XerxTs  pater  rhalum  granatum  ape- 
ruTsset,  et  quTdam  ab  eo  scTscTtarelur,  quarum  rerum 
tantum  niimerum  habere  optaret,  quantus  illTc  Tnesset 
i^ranorum  numerus  ?  respondit :  Zofiyrorum.  Fiierat  enTm 
Zopyrus  DarTo  amTcissimus,  sTcque  illi  deditus,  ut  ultro  se 
verberibus  toto  corpore  lacerari,  nasum  aures,  et  labTa  sTbi 
praecTdi  voluerit,  ad  revocandam  Tn  ejus  potestatem  Babylo- 
ijlam.     Flutar,  Afiofih,  Justin.  l.\.  c,  10. 


CAPUT  LXV. 

Amlci  thesauri  regum  sunt. 

1.  Non  exercTtus,  neque  thesauri,  praesTdia  regni 
sunt :  verum  amTci,  quos  neque  armTs  cogere,  neque  auro 
parare  queas ;  officTo  et  fide  parTuntur.  Interrdg.atus 
Alexander  iibi  thesauros  haberet:  Afiud  dmlcos^  respon- 
dTt.  Idem  cum  ad  AchTHTs  tumulum  venTsset,  fllicem 
eum  sibi  videri^  dixTt,  guod  dum  viveret^  fidum  dmtcum 
(Patroclum)  nactus  esset,  et  fiost  fata  magnum  firaconem 
(Homerum.)  Sallust.  Jug.  c,  10.  Amm.  l.  xxv.  Flut, 
in  Alex. 

N2 


(     138     ) 

Cum  plurimTs  amicitiTs  forttlna  principum  indigeat, 
praBcTpuura  est  princTpTs  opus  amTcos  parare.  Plinii,  Paneg. 
Traj. 

'      Nulliim  majus  bonT  imperiT  instrumentum  est,  quam 
bonT  amTci.     Tacit,  Hist,  iv.  c.  7. 

2.  Cum  a  Pisistrato,  qui  princTpatum  Athenis  inva- 
serat,  amTci  quTdam  descTvissent,  atque  Tn  arcem  Phylam 
secessTssent ;  accessit  ad  eos,  vestem  stragulam  collTga- 
tam  ferens  secum,  ac  mTrantibus  illis  quaerentibusque  quTd 
vellet  ?  Aut^  TnquTt,  fiersuadere  ut  mecum  redeatts  ;  aut  si 
minus fiersuasero^ manere  voblscum :  ideoque instructus  venT. 
Plut.  Apoph. 

3.  Trajanum  imperatorem  laudat  PlTnTus,  quod  et 
amTcos  dTlTgat,  et  ipse  dTlTgatur.  In  ammTs  hominum 
exoleverat  prTscum  mortalTum  bonum,  amTcitia  :  cujus 
in  locum  mTgraverant  assentationes,  blandTtiae,  et  pejor 
odTo,  am5ris  sTmulatio.  In  princTpum  domo  nomen  tan- 
tum  amTcTtTae  Tnane  manebat.  Nam  quse  poterat  esse  in- 
ter  eos  amicitia,  quorum  alTi  sTbi  domTnT,  alTi  servi,  vTde- 
bantiir?  Tu  hanc  pulsam  et  errantem  reduxisti,  Habes 
amTcos,  quTa  amicus  ipse  es.  Neque  enim  amor,  ut  alia, 
subjectTs  imperatur:  neque  est  ullus  affectiis  tam  erectus 
et  ITber  et  dominationis  impatTens,  nec  qui  magTs  vTces 
exTgat.  DTlTgTs  ergo,  et  dTlTgeris  :  atque  Tn  eo  tota  glo- 
ria  tua  est,  qui  siiperior  factiis,  descendis  in*omnia  fami- 
liaritatis  officia,  et  in  amTcum  ex  imperatore  submTtterTs: 
Tmo  tunc  maxTme  imperator  es,  cum  amicum  ex  impera- 
lore  agTs.  JQcundTssTmum  est  Tn  rebiis  humanTs  amarT, 
sed  non  minus  amare.  Quorum  utroque  Tta  friieris,  ut 
cum  ipse  ardentissTme  dllTgas,  ardentTus  tamen  dlligaris. 
Plinii.  Paneg.  Traj. 

CAPUT  LXVI. 

Amlciis  certiis  m  re  Incertd  cermtur.     Ennius. 

1.     Ips2e  amTcos  res  optTmse  parTunt,  adversae  probant. 

P.  Syrus. 
Poscunt  fidem  secunda,  et  adversa  exTgunt. 

Senec.  Agam.  ver.  934. 
Cum   Catoni   UlicensT  obvenTsset  morte  patruelis  -suT 
Catonis  hcredTtas  centum  talentOrum.  omnia  in  pecunTam 


(     139    ) 

redegit,  quam  amicTs,  iiti  cuiquam  opus  erat,  commodabat. 
QuTnetiam  et  prsedia  siia  et  servTua  eoru*T)  causa  aliquando 
oppTgnorabat.     Plut,  in  Cat. 

Sincerae  fidei  amTci  praecTpue  Tn  rebus  adversTs  cog- 
noscuntur :  quidquTd  enim  tunc  prjestatur.  totum  a  con- 
stanti  benevolentia  proficTscTtur.  At  quT  fortunatum  amT- 
cum  colit,  ille  magis  causa  sua  adulari,  quam  vere  dTlT- 
gere,  potest  vTderi.  LTbentius  Tgitur  et  dTutius  servavTt 
posteritas  nomina  eorum,  quT  amTros  Tn  adversTs  casTbus 
non  deseruerunt,  quam  illdrum,  qui  amicos  opTbus  floren- 
tes  coluerunt.  Nemo  de  Sarclanapali  familiaribus  loquT- 
tur:  Orestes  pene  notior  est  propter  Pyladem  amTcum, 
quam  propter  Agamemnoneiri  patrem.  Illorum  amTcT- 
tia,  si  qua  tamen  fuTt,  Tn  delTciTs  et  luxuna  turpTter.  ex- 
tincta  est:  horum  vero  enTtuit  communi  calamTtate,  et 
immortalem  apiid  postSios  famam  est  adepta  QuTd 
enim  celebratum  magis,  quam  illa  Pyladis  §.tque  OrestTs 
coram  rege  Thoante  plena  amoiTs  contentTo,  iiter  more- 
retur  ?  Dum  alter  nTtTtur  ab  altero  depeilere  crTmen  et 
crTmTnTs  poenam,  atque  Tn  se  transferre :  diim,  iguorante 
rege  uter  eorum  sTt  Orestes,  Pylades  Orestem  se  esse  dT- 
cit,  ut  pro  illo  nedetur  ;  Orestes  autem,  Tta  ut  est,  Ores- 
tem  se  esse  asseverat.  QuT  clamores  Romsc  tota  cavea  ex- 
cTtati  sunt  Tn  M.  Paruvii  de  Oreste  et  Pylade  fabula  ?  Spec- 
tantes  plaudebant  Tn  re  ficta  :  quTd  arbTtramur  Tn  veia  fuisse 
f  acturos  ?  FacTle  indTcabat  ipsa  natura  vim  suam,  cum 
homines,  id  quod  facere  ipsT  non  possent,  recte  fTerT  Tn 
altero  judTcarent.  Valer.  l.  iv.  c.  7.  Cicer.  de  jlmic.  n.  24. 
5  de  Fin.  w.  63. 

2.  MutTna  fiigTens  D.  Brutus,  iit  cognovit  missos 
ab  AntonTo  equTtes  ad  se  interficiendum  advenisse,  Tn  loco 
quodam  cum  paucTs  siiorum  delTtuit,  morti  se  subtractu. 
riis  Eo  facta  ab  equTtTbus  irruptione,  ServTus  TerentTus 
fideli  mendacTo  Brutum  se  esse  sTmtilavTt,  obscurTtate  Tpsa 
locT  suffragante,  et  corpiit  suum  objecTt  trucTdandiim. 
Verum  cognTius  a  FurTo,  cui  BriitTana  caedes  mandata 
fuerat,  non  potuTt  nece  siia  amTcT  supplTcTum  ave*rtere : 
sTc  invTtiis,  fortuna  cogente,  vTxTt.  Incepto  egregio,  non 
autem  inTto  eventii,  aestimarl  debet  ServTi  Terentii  fTdes 
Tn  amTcum.  Quanquam  enTm  eT,  sTciit  ciipTerat,  pro  ami- 
co  suo  perTre  non  contTgit ;  ipse  extTnctus  est,  quantiim 
Tn  illo  fiiitj  et  D,  Brutus  perTciilum  mortTs  evasTt.  Valer. 
/.  iv.  c.  7. 


(     140     ) 

3.  Laudatur  alterius  Romani  in  amicum  extinctum 
constans  cantas.  T.  Volumnius,  equestri  loco  natus.  M. 
Lucullum  familiariter  coluerat.  Eum  a  M.  Antonio  in- 
teremptum  cum  vYdisset  et  liceret  f iiga  vitae  consiilere ; 
exanimi  amico  adhaesit,  sic  in  lacrymas  et  gemitiis  pro» 
fusus  iit  nimia  pietate  causam  sTbi  mortis  accerseret.  Nara* 
que  propter  praecipuam  et  perseverantem  lamentationem 
ad  Antonium  pertractus  est.  Cujiit,  postquam  in  conspec- 
tu  stetit :  Jiibe  me^  inquit,  firotinus  ad  Luculli  corfius  tier' 
duci  et  occidi.  JVegue  enim  dbsumfito  illo  sufieresse  debeo^ 
cum  ei  infeUcis  adversum  te  militide  auctor  fuerim.  Facile 
impetravit  ab  Antonio:  ductusque  quo  voliierat,  Luculli 
dextram  avide  osciilatiis  est,  caputque  ejiis,  quod  abscTssiim 
jacebat,  pectori  siio  appliciiit  j  ac  deinde  cervTcem  siiam 
interfectoris  gladio  praBbtiit.      Valer,  ibid. 


CAPUT  LXVII. 

Vulgdre  amici  ndmen,  sed  rdra  est  fides» 

Phaedr. 

Quum  parvas  aedes  sibi  fundasset  Socrates, 
E  popiilo  sic  nescio  quis,  lit  fieri  solet ; 
Qu£BO^  tam  aiigustam  tdlis  vir  fionis  domum  ? 
Uttnam,  inquit,  verls  hanc  dmicis  imfiledm  ! 

Phaedr.  I.  iii.  f.  9. 
AmTcus  res  rara,  quae  non  alibi  magis  deest,  quam 
\i\yi  creditur  abundare.  Non  sunt  Tsti  amTcT,  qui  agmine 
magno  pulsant  januam  regum,  aut  reges  simulantium. 
Atria  hominibiis  plena  sunt,  amicis  vaciia.  Senec.  5.  Be- 
nef.  c.  33,  34. 

Illiid  amTcitiae  sanctum  ac  venerabile  nomen 
Re  jam  pro  vTlT  sub  pedibusqiie  jacet. 

Ovid.  1  Trist.  Eleg.  vii. 
T*urpe  quidem  dictu,  sed,  si  modo  vera  f  atemur, 
Vulgus  amicitias  utilitate  probat. 

2  De  Pont.  Eleg.  iii. 
Ciira  quid  expediat  prior  est,  quam  quid  sit  honestum  : 

Et  cum  fortuna  statque  caditque  fides. 
Cum  fortuna  manet,  vultum  servatis,  amici : 
Cum  cecidit,  turpT  vertitis  ora  fuga.    Petron. 


'  (     141     ) 

Donec  eris  felix,  multos  numerabis  amicos : 
Tempora  si  fuerint  nubila,  solus  eris. 

Ovid  1  Trht.  Eleg.  viii. 
Hirundines  sestTvo  tempore  prsesto  sunt,  frigore  pulsae 
recedunt.     Ita  falsi  amici  sereno  vitae  tempore  praesto  sunt : 
simul   atque   adversam  fortunam  viderint,  omnes  avolant. 
jiuctor,  ad  Heren,  l.  iv.  n.  62. 


CAPUT  LXVIII. 

Nthil  est  natura  hornims  accdmmdddtius  beneficen- 

tta. 

1.  Justitiae  pars  est  beneficentia,  quam  eandem  vel  be- 
nignitatem  vel  liberalitatem  appellare  licet.  Ea  nihil  est  na- 
turae  hominis  accommodatius,  et  in  hominum  genere  nuUa 
nielior  est  natura,  quam  eorum,  qui  se  naios  ad  homines  ju- 
vandos,  tutandos,  conservandos  arbitrantur.  Cicero  1  Offic. 
n,  20.  n.  42.      1  Tusc.n,  32. 

Gratissima  est  liberalitas :  eamquc  ^o  stiidiosius  ple- 
rique  laudant,  quod  potentium  ac  divitum  hominum 
bonitas  commune  perfQgiura  est  omnium.  liaque  nihil 
cst  tam  populare  quam  bonitas.  2  Offic.  n,  63.  Fro  Li' 
gar.  n.  37. 

2.  Cimon  Atheniensis  et  pietate  in  patrem,  et  in 
cives  benevolentia  insTgnis  fuit.  Ciam  nihil  haberet  quod 
dare,  praeter  seipsum,  posset,  ad  redimendum  sepulturae 
jus  parenti  suo  Miliadi,  qui  in  carcerem  conjectus  ibTque 
mortiius  fuerat ;  ejiis  vincula  in  se  transtulit.  Aliquot 
post  annos  e  custodia  emTsstts,  magna  juris  cTvTIis  et  rei 
militaris  prudentia  celeriter  ad  principatum  pervenit.  In 
quo  tanta  fuit  liberalitate,  ut,  quum  pluribus  locis  hortos 
praediaque  haberet,  nunquam  in  eTs  custodem  imposuerit 
fructus  servandi  gratia :  ne  quis  impedTretur  quo  minus 
rebus  ejus  frueretur.  Semper  eum  pedTssequi  cuni  num- 
mTs  sunt  secuti,  iit,  sT  quis  opis  ejus  indigeret,  haberet 
quod  statim  daret,  ne  differendo  videretur.  negare.  Saepe, 
cum  aliquem  videret  minus  bene  vestTtum,  siium  amTcii- 
lum  dedit.  NuIIi  opera  ejiis,  nulli  res  familiaris  defuit. 
Multos    locupletavit.     Complures   paupSres    mortiios,    qui 


(     142    )  , 

non  reliquerant  unde  efferrentur,  suo  sumptu  exttirit.  Mi- 
nime  itS.que  mirandum  est  vltam  ejus,  qui  se  sic  gessTt,  ab 
insidils  tutam  fuisse,  et  mortem  civibus  acerbam.  C.  JVefioa 
€t  riut.  171  Cimon.     Justin,  /.  ii.  c.  15. 

3.  Pisistratus  summa  aequitate  gessit  Athenis  princi- 
P^t.uin,  quem  inlque  invaserat :  et,  praeter  dominandi 
stiidium,  nullus  eo  melior  civis  fiiit.  Si  quos  otiosos  cer- 
neret  in  foro  obambulantes,  ad-  se  vocatos  interrogabat, 
cur  slc  otiosi  essent  ?  SI  vero  illi  se  aut  frumenta  aut  ju- 
inenta  non  habere  respondissent :  jubebat,  hls  a  se  accep- 
tls,  ablre  et  laborare  Quando  in  publicum  prodlbat, 
comitabantur  eum  pueri  duo  tresve,  qui  minutos  nummos 
ferrent  erogandos  egenls,  maxime  in  mortuorum  sepul- 
turam.  Praeterea  llberum  in  hortos  ac  prccdia  sua  introi- 
tum  omnibus  permlttebat,  et  ea  capiendi,  quibus  opus  esset, 
facultatem.  Plut.  in  Solon,  Mlian.  l.  ix.  c.  25.  Eustath. 
in  litad.  24.     Athen.  l.  xii. 

4.  Gillias  Agrigentlniis,  vir  opi^bus  excellens,  sed  ani- 
mo,  quam  dlvitils,  lociipletior,  semper  in  eroganda  poiius, 
quam  in  contrahcnda  pecunia  fuit  occiipatiis  :  adeo  iit  do- 
mus  ejus  quasi  quaedam  munificentiae  officina  crederetur. 
IUinc  Snim  apta  publicls  usibiis  aedificia  extruebantiir,  illinc 
grati  popiili  ociilis  spectacula  edebantur,  illinc  deficienti  an- 
nonae  subsidia  oriebantur  :  prlvatim  vero  alimenta  inopia  la- 
borantibus,  dotes  virginibiis  paupertate  pressls  erogabantur  ; 
hospiies  quoque  tum  urbanis  tum  rusticls  tectls  benlgnlssi- 
me  excepti,  varils  muneribus  ornati  dlmittebantur.  QuSdam 
\'er6  tempore  compulsos  vi  tempesiatis  in  praedia  siia  quln- 
gentos  equites  Galensium  aliiit  ac  vesllvit.  Quid  multa? 
Eum  propemodum  ipsius  liberalitatis  praecordia  habuisse 
constat.  Ergo  quod  Gillias  possidebat,  omnium  quasi  com- 
mune  patrimonium  erat.  Colloca  ex  contraria  parte  arcas 
clausas  seris,  ad  nullas  preces  et  miserias  apenendas  ;  non- 
ne  longe  praestantiorem  exlstimabis  nobilem  illam  Gilliae 
impensam,  quam  trlstem  et  duram  h^nc  custodiam  ?  Valer. 
L  iv.  c.  8. 

5.  Multitudinis  benevolentia  beneficils  capitur  max- 
ime:  secundo  autem  loco  benefica  voiuntate,  etiamsl 
res  forte  non  suppetit.  Ipsa  quippe  farna  et  oplnio  llbe- 
ralitatis,  beneficentiae,  justitiae,  fidel,  nos  els  amlcos  f acit, 
in  quibus  illas  inesse  remiir.  Hinc  Tltus,  quia  natura 
erat  benevolentlssimus,  amor  ac  delicia  genei'is  humani  ap' 
pellatus  est.    Hoc  illi  propositum  et  solenne  fuit,  ne  quem 


(     143     ) 

uccedentium  ad  se  sine  spe  dimTtteret.     Admonentibus  ve- 
ro  amicTs  quasT  plura  pollTceretur,  quam  praestare  posset: 
Non  ofiortere^  ait,  quenquam    d  sermone  firincz/iis  tristem 
discedere.     Atque  etiam  recordatus  quondam  siiper  coenara, 
quod  nihil  cuiquam  toto  die  praestitisset,  memorabilem  illam 
meritoque   laudatam   vocem   edTdit:    Amici^   diem  fierdtdi, 
Quaedam  sub  eo  fortuTta  ac  tristTa  accTderunt,  ut  incendium 
Romae  per  trTdiium,  et   pestTlentTa  quanta  raro  alTas.     In 
his  ac  talibus  adversis  non  modo  principTs  sollTcTtudinem, 
sed  et  parentTs  affectum  singularem  praestTtit,  nunc  conso- 
lando,  nunc  opTtiilando,  quatenus  suppeteret  facultas.     Ex- 
tincto  tam  benigno  imperatore,  majore  cTvium  damno,  quam 
suo  oinnes  tanquam  Tn  proprTa  orbitate  dolueriint,  et  senatus 
tantas  mortuo  gratias  egTt,  laudesque  congessTt,  quantas  ne 
vTvo  quTdem  unquam  et  praesenti.     Cicer.  2  Offic,  n.  32.  Su» 
eton.  in  Tito,  c.  8.  10.  11.     Eutrofi.  l.  vii. 

Alexander  Severiis  memoria  complectebatur  et  descrlp- 
tum  habebat  quTd  cuique  praestTtTsset,  Et,  sT  quos  sciret 
vel  nThil  petisse,  vel  non  multum,  vocabat  eos,  et  dicebat 
singuiis  :  Quid  est  cur  nihil  fietis  ?  An  me  tibi  vis  Ji^ri 
debitorem  !  Lamprid.  in  Alex.  Sever.  n.  46. 

HTs  et  horum  sTmTlTbus  exemplTs  beneficentta  generis 
humani  nutritur  atque  augetur  :  Hae  sunt  ejus  facSs,  hi 
stimiili.      Valer.  l.  v.  c.  2. 

5.  Versabaiiir  Tn  r5gia  Ptolemaei  regTs  adolescens 
nomTne  Galetes,  facTe  quTdem  pulcherrTmiis,  at  morum 
suavTtate  et  animT  Tn  omnes  benignTtate  magTs  insignis  : 
Tta  ut  rex,  cui  erat  carTssTmiis,  saepe  exclamaret :  O  be* 
7iignum  cafiut  .'  nulli  tu  unquam  uUius  mall  causa  fuisti  ;  sed 
contrd  multis  multd  bond  firastitisti.  Cum  alTquando  hic 
adolescens,  rei^i  comes  Tn  equo  sedens,  vTdisset  prociil  alT- 
quos  ad  supplTcTum  trahi  ;  oblatam  bene  facTendi  occasi- 
onem  non  praetermisit ;  sed  staiim  :  O  reoc,  inquTt,  quan^ 
doquidem  firosfierd  quddam  horumce  hominum^  qui  morti 
damndti  sunt^  fortUnd',  equis  nunc  vehimur  ;  age.  si  tibi  vi' 
detury  cursum  intenddmus,  ut  iliTs  tn  tdlT,  temfioris  arttculo 
qudsi  Servdcores  Dii  afifiar edmus ,  Plurimiiai  voluptatTs  ex 
GaletTs  consilip  cepit  rex,  et  anTmum  ejiis  ad  mTsericordT- 
am  propensum  deamans,  cuiv;  morti  afl;lictos  scrvavit,  tum 
amori  in illum  siio  multiim  addidit.     JElian,  l.  \.  c,  30. 


(     144     ) 

CAPUT  LXIX. 

Multds  cautwnes  habeat  beneficenfia. 

1.  In  exercenda  beneficentia  multae  sunt  cauti5nes  ad- 
hibendae.  Videndum  est  prluium  ne  obsit  benTgnitas  et 
iTs  ipsi3  quibus  prodesse  volumus,  et  caeterTs.  Deinde  ne 
major  s]ft,  quam  facultates.  Deniquc  ut  cuique  pro  dTg- 
nitate  tribuatur.  Nam  ad  justitiam  referenda  sunt  omnia, 
et  xiThil  jest  Hberale,-  nisT  quod  Tdem  sit  justum.  Utamur 
igTlur  ea  liberalitate  quae  prosTt  ^micis,  noceat  nemTni : 
quae  fontem  ipsum  benignitatis  non  exhauriat :  quse  de- 
lectum  facTat  eorum,  Tn  quos  beneficTum  conferetur.  Ve- 
rum  multi  beneficTa  conferunt  sTne  judTcio  vel  modo,  Tn 
omnes  impetu  anTmi,  repentino  quasT  vento  incTtati.  Quae 
beneficia  aeque  magna  non  sunt  habenda,  atque  ea,  quae 
judTcio  consTderateque  delata  sunt.  Cicer.  1  Offic.  n.  42, 
Iffc.  n.  49. 

2.  Si  vTr  bonus  divitias  habeat  stne  cujusquam  injuria 
partas ;  nec  sordTde  custodiet,  nec  prodige  sparget :  par- 
tim  ipse  utetur,  partim  donabit.  Donabit  autem  aut  bonis, 
aui  iis  quos  facere  poterit  bonos.  Donabit  cum  summo 
co.isTjio.  dignissTmos  elTgens :  nam  inter  turpes  jacturas 
inconsuitum  munus  ponitur.  Errat,  sT  quTs  existimat  fa- 
cTicm  rem  esse  donare.  Plurimum  habtt  haec  res  diffi- 
cultatis.  si  modo  consilio  tribuTtur,  non  casu  spargTtur. 
AlTTs  succurram,  dignis  quos  non  premat  pauperias.  AlTis 
non  dabo,  quamvis  desTt :  quTa  etTamsT  dedero,  tst  defii- 
tumm.  Quibusdam  offeram,  quTbusdam  etiam  inculcabo. 
Quid  refert.  servi  liberine  sint  qui  indTgeant  ?  UbTcunque 
homo  est,  ibi  beneficio  locus  est.  Pauperi  vTro  bono  donabo. 
Non  lucrum  ex  beneficio  captabo,  non  voluptatem,  non  glo- 
rizim.  Ideo  dabo,  ut  quod  oportet  facTam.  LTcet  fortuna 
ei,  qui  a  me  beneficium  accepit,  nThTl  tribuat  quo  leferre 
mThi  gratiam  possit,  ex  sententia  mea  r6s  gesta  est.  Senec, 
de  beat.    Vit.  c.  20.  23,  24.  4  Benef.,c.  10,  1 1. 

In  delTKendls  idoneis  Tn  quos  beneficia  confeiamus, 
judTcium  et  dTlTgcntiam  adhTbere  debemus.  Nam  praeclard 
EnnTus  :  Benefacta  male  locata^  nialefacta  arbitror.  Cicer. 
2  Offic.  n.  63. 

BenefTcium  dignTs  ubi  des,  omnes  oblTgas. 

P.  Syru8. 


(     145     ) 

3.  Laudas  mthi  et  praesens  et  per  epistolas  Nonium 
tuum,  quod  sit  libSralis  in  quosdam.  Et  ipse  laudo,  si 
tamen  non  in  nos  solos.  Volo  enim  eum  qui  sit  veie  11- 
beralis,  tribuere  patrise,  propinquis,  aff  inibus,  amicis :  sed 
amlcls  dlco  pauperibus.  Quod  non  isti  faciunt,  qui  iis 
potissimiim  donant,  qui  donare  maxime  possunt.  Hos 
ego  non  sua  donare  piito,  sed  vlscatis  hamatlsque  mune- 
ribus  aliena  corripere.  Alil  sunt,  qul,  quod  hulc  donant, 
auferunt  illi,  famamque  llberalitatis  avaritia  petunt.  Prl- 
mum  autem  hominis  off  icium  est  suo  esse  contentum  :  de- 
inde  quos  praecipue  sciat  indigere,  sustentare  ac  fovere. 
Fiinius,  L  ix,  Efi.  ^O, 


CAPUT  LXX. 

Benejicia  alia  alios  decent. 

1.  Urbem  cuidam  Alexander  donabat.  Cum  ill^,  cui 
donabatur,  se  ipsum  mensus,  tantum  munfis  recusaret, 
dlceretque  non  convenlre  fortunae  siiae :  JSTon  qucero^  inquit, 
qutd  te  accifiere  deceat^  sed  quid  me  ddre.  Senec  2  Benef. 
c.  16. 

2.  Ab  Antigono  Cynicus  quldam  petiit  talentum. 
Respondit,  /ilus  esse  quam  quod  Cynicus  petere  deberet, 
Repulsus,  petiit  denarium.  Respojidit  rexj  minics  esse  quam 
quod  regem  deceret  ddre.  Turpissima  est  ejusmodi  cavil- 
latio.     Invenit  Antigonus  quomodo  neutrum  daret.    «.  17. 

3.  Alexandro  Orientis  victori  Corinthii  per  legaios 
gratulati  sunt,  ut  dvitate  iilum  siia  donarent.  Cum  rlsls- 
set  Alexander  hoc  munus  :  unus  ex  legatis :  MillL  inquit, 
clvitatem  unquam  dedimus  dlzi^  qudfA  Herculi.  Tum  veio 
Alexander  liibens  accepit  honorem  non  vulgatum  :  neque 
tam  eos  respexit,  qui  sibi  clvitatem  donarent,  quam  illum, 
cui  iini,  antequam  sibi,  dedissent.     1  Benef.  c,  13. 


(     146    ) 

CAPUT  LXXI. 

Beneficia  qucsdam  palam  ddnda,  qucsdam  clam, 

1.  PraecTpiunt  omnes  sapientiae  magistri,  quaedam 
beneficia  palam  danda  esse,  quaedam  secreto :  palam,  quae 
consequi  gloriosum  est,  lit  milTtaria  dona,  honores,  et 
quidquTd  noiTtia  pulchrTus  fit:  contra  quse  succurrunt  in- 
firmitati,  egestati,  ignomTniae,  tacTt^  danda  sunt,  ut  n5ta 
sint  soHs  quTbus  prosunt.  Interdum  et  ipse,  qui  juvatur, 
fallendus  est ;  lit  habeat,  pec  a  quo  acceperat,  scTat.  Senec. 
2  Benef.  n.  9.  11. 

Arcesilaiis,  lit  aiunt,  CtesibTo  amico  aegro,  pauperT, 
et  paupertatem  siiam  dissTmiilanti,  cum  clam  succurren- 
dum  esse  judTcasset ;  pulvTno  ejus  ignorantis  sacciilum 
nummis  plenum  subjecit,  iit  homo  inutTlTter  verecundiis 
Td,  quo  carebat,  inveniret  potTus  quam  accTperet.  Invento 
sacciilo  Ctesibius :  Hic,  inquit,  Arceailai  ludus  est.  Diog. 
Laert.  in  Arcesil. 

2.  NThTI  aeque  Tn  beneficio  dando  vitandum  est,  quam 
siiperbia,  quae  quidquid  dat  corrumpit.  Non  tantum  in- 
gratum,  sed  invisum  est,  beneficium  siiperbe  datum.  Jii- 
cunda  sunt  quae  hiimana,  leni,  placTdaque  fronte  trTbiiuntur : 
quae  cum  daret  mThi  superior,  detraxit  miineri  suo  pompam, 
et*  observavit  idoneum  tempiis  succurrendi,  s5  iino  teste 
contentus.  Alioquin  non  benefacere  delectat,  sed  vTderi 
benefecisse.     Ibid, 

Idem  Arcesilaiis,  de  quo  siipra,  cum  vTro  probo  pauperi 
opTtuIari  vellet,  el  vasa  aurea  ad  amicos  convTvio  excTpien- 
dos  commodavit  de  industria :  quae  cum  ille  redderet,  recT- 
pere  noluit.     Ibid. 

3.  AlTquando  vTro  bono  non  petenti  dandum  est, 
quod  improbo  postiilanti  negaveris.  Archelaiis  Macedo- 
num  rex,  Tn  coena  aureum  pociilum  poscente  quodam, 
cui  nihTl  pulchrum  vTdebatur,  nTsT  accTpere  :  puerum  id 
EuripTdi  dare  jussit :  et  Tn  alterum  illum  intiiens :  Tu 
guidem^  inquit,  dignus  eras  qiii  fieteres  nec  accifieres ;  at 
hic  dignus  erdt  qui  accijieret  vel  non  fietens,  Plut.  de  vitios. 
Pudor. 


(     147    ) 

Attende  cur  negare  fcupidis  debeas : 
Modestis  etiam  offerre  quod  non  petierint. 
Siiper  juvencum  stabat  dejectum  leo. 
Prsedator  intervenit,  partem  postulans. 
JDaremy  inquitj  nisi  soleres  fier  te  sumere  : 
Et  improbum  rejecit.     Forte  innoxius 
Viator  est  deduclus  in  eundem  locum, 
Feroque  viso  rettulit  retro  pedem. 
Cui  placidus  ille  :  JVon  est^  quod  limeasj  ait, 
£t  qux  debetur  fiars  tu<s  viodestia, 
Audacter  tolle.     Tunc  diviso  tergore, 
Siivas  petTvit,  homini  ut  accessum  daret : 
Exemplum  egregium  prorsiis,  et  laudabile. 
Verum  est  aviditas  dlves,  et  pauper  piidor. 

Phadr,Li\,f,  1. 

CAPUT  LXXII. 

Tdrde  benefacere  nolle  est* 

Omnis  benignitas  properat,  et  proprium  est  libenter 
facientis,  cito  facere.  Qui  tarde  profecit,  non  ex  animo 
fecit.     Tarde  velle,  nolentis  est.     Senec.  2  Benef.  c.  5. 

.    Bis  est  gratum,   quod  opus  est,  ultro  si  offeras.     P^ 
Syrus. 

Sex  sestertia  si  statim  dedisses, 
Cum  dixti  mihi :  Sume,  tolle,  dono  : 
Deberem  tibi,  Paete,  pro  ducentis. 
At  nunc  cum  dederis  diu  moratus, 
Post  septem,  puto,  vel  novem  Kalendas : 
Vis  dicam  iibi  veriora  veris  ; 
Sex  sestertia,  Psete,  perdidisti. 

Martial,  l.  iv.  Efi.  50. 
Inopi  beneficium  bis  dat,  qui  dat  celerlfter.     P.  Syrus, 

CAPUT  LXXIII. 

Quds  dederls,  solds  semper  habebis,  opes» 

1.  C\\m  M.  Ant5nius  fortunam  suam  alio  translatam 
vtderet)  et  sibi  nihil  relictum,  egregie  mihi  videtur  excla- 


(     1.48     ) 

masse :  Hoc  habeo  quodcunque  dedi.  Hae  enim  sunt  divilias 
certae,  in  quacunque  sorlis  humanae  levitate  permansurae, 
et  quae,  qu6  majores  fuerint,  hoc  minorem  habebunt  invi- 
diam.  Quid  tanquam  tuo  parcis  ?  Procurator  es.  Omnia 
ista  quae  te  tam  tiimidum  f^ciunt,  quae  ferreis  claustris  cus- 
todis,  propier  quae  omnia  affinitatis,  et  amicitiae  foedera  rum- 
pis,  non  sunt  tua.  Depositi  loco  sunt,  jamjamque  ad  alTum 
dominum  spectantia.  QuaerTs  quSmodo  illa  tua  f acias  ? 
Dando.  Hac  ratione  certam  tTbi  et  TnexpugnabTlem  eorum 
possessTonem  parabTs.     Senec.  6.  Benef.  3. 

2.  Callidus  effracta  nummos  f ur  auferet  arca  : 

Prosternet  patrTos  impTa  f^amma  lares. 
Debitor  usurarn  pariter  sortemque  negabit : 

Non  reddet  sterTlis  semTna  jacta  seges. 
Depascentur  oves  diri  contagia  morbi : 

MercTbus  extructas  obruet  unda  rates. 
Extra  f5rtunam  est  quidquTd  donatur  amicis. 
Quas  dederis,  solas  semper  habebTs,  opes. 

Martial.  l,  v.  Efi.4>5, 


CAPUT  LXXIV. 

Ndn  qiiid  detur  referet^  sed  qua  mente. 

1.  BenefTcium  non  Tn  eo,  quid  fit  aut  datiir,  con- 
sistit ;  sed  Tn  Tpso  facientTs  aut  dantTs  anTmo.  AnTmiis  est 
enim,  qwi  beneficiis  dat  pretium.  Itaque  nonnunquam 
magis  non  oblTgat  qui  dedit  parva  magmfice,  et  exiguum 
tribiiit,  sed  ITbenter.  Sdcrati  cum  multa  multi,  pro  siiis 
quisque  facultatibus,  offerrent ;  jEschTnes  pauper  auditor  : 
.Yihil^  inquTt,  dignum  te^  quod  dare  ttbi  /lossim,  invenio  : 
et  hoc  tantum  me  fiaufierem  esse  sentio.  Itaque  dono  ttbi 
guod  unum  habeo^  me  ifisum.  Hoc  munusy  rogo,  qualecun- 
gue  est^  non  dedigneris ;  cogitesque  alios,  cicm  multum  tibl 
dederint,  filus  sibi  relTquisse.  Cui  Socrates  :  Istud  qui' 
dem^  inquTt,  magnum  mthi  munusvidetur;  mst  forte  fiarvi 
te  astimas.  Habebo  itdque  cura,  ut  te  ?neiidrem  tibi  reddam^ 
quam  accifiio.  Vicit  ^schlnes  hoc  miinere  omnem  ju- 
venum  opiilentorum  munTficentTam.  Senec.  1  Benef,  c. 
^i  7,  8.  .... 

2.  Regi  Persarum  intra  regni  stii  fines  Tter  facienti 
munera  ab  omnibus  Persis  offerri  mos  et  lex  erat.     Qui  in 


(     149    ) 

terra  colenda  operam  ponebant,  alii  boves  aut  oves,  alii 
frumentum  aut  vlnum  dabant:  qui  vero  pauperiores,  lac> 
caseum,  palmas,  aliosque  arborum  fructus,  qui  in  cujus^ 
que  agro  nascerentur.  Quae  omnia,  non  tribQti,  sed  doni 
nomine,  a  singiilis  afferebantur  regi  praetereunti  ac  prae- 
terequitanti.  Cum  Persa  quidam,  cui  nomen  Sinaetas, 
procul  a  tugurio  suo  in  Artaxerxem,  qui  Mnemon  cogno- 
minabatur,  incidisset,  ac  nihil  prae  manibus  haberet,  quod 
regi  posset  offerre ;  noluit  tamen  eum  a  se  indonatum 
videri.  Itaque  ad  proxime  prseterfluentem  fluvium  cursu 
contendit,  et  aquam  utraque  manu  haustam  regi  obtulit, 
munus  exornans,  quantum  potiiit,  faustis  bonisque  verbTs. 
Et  dono  et  dantis  animo  atque  oratione  mlre  delectatus 
Artaxerxes,  neque  minus  regium  esse  existimans  parva. 
grato  animo  accipere,  quam  magna  tribiiere,  dixit:  Sc 
acjuam  illam  libenter  accifiere,  et  firetiosissimi  muneris  loco 
hdbere.  Deinde  homini  misit  non  parvam  pecuniae  sum- 
mam  cum  veste  Persica,  et  phiala  aurea,  qua  jussTt  eum 
deinceps  haustam  e  fluvio  aquam  bibere.  Mlian,  l,  i.  c.  31, 
32.     Plutarch,  in  jirtax.    Plin.  ad  Traj, 

3.  ETdem  Artaxerxi  per  Persidem  equitanti  ingeiis 
malum  Pumcum  a  quodam  Omasa  oblatum  ferunt.  Quod 
ille  benigne  comiterque  accTpiens,  purpiiratTs  comitibiis 
dixit :  Qui  curd  et  Idbore  dgellum  suum  talium  fidmorum 
ferdcem  effecit^  nx  ille  parvam  civitdtem  sibi  creditam  fid* 
terit  ex  fiarvd  magnam  reddere.  Et  horainem  ingenti  prae- 
mio  fest  remuneratus.  uElian,  l,  i.  c.  33.  Plut.  in  jlrtaoc.  ei 
Jpofih. 

■  FiiTt  hic  Artaxerxes  regni  siib  rnTtio  adTtu  facTlis,  m 
largTendTs  honoribus  et  beneficiTs  effiisus.  Omnem  suppli- 
ciis  detrahebat  contiimeliam,  laeto  hilarique  animo  beneficTa 
et  accTpTebat  et  dabat.  Nullum  donum  erat  adeo  exTgiium, 
quod  non  ITbentTssTme  accTperet :  et  majorem  in  dando  bene- 
ficio  voluptatem  percTpere  vTdebatur  quam  alTI  Tn  accTpTerido 
solent. ,   Flut,  in  Artax, 


02 


(      150     ) 

CAPUT  LXXV. 

Sint  gratuita  Dedrum  exemplo  beneficia, 

1.  Beneficium  per  se  expendendum  est,  et  una  in  eo 
spectanda  accipientis  utilitas,  seposids  commodis  nostris. 
Si  enim  ipse  tacitus  dicas:  Hoc  daboj  hoc  recifiiam ;  sor- 
dida  negotiatio  est.  Qui  beneficmm,  ut  reciperet,  dedit, 
non  dedit.  Humile  est  prodesse,  quia  expedit.  Senec.  4. 
Benef,c.  3.  14. 

SI  utilitas  et  turpTs  computatio  me  liberalem  faclat ; 
sT  nulli  prosim,  nisT  ut  invTcem  ille  mthi  prosit ;  non  da- 
bo  beneficium  profTciscenti  Tn  adversas  longinquasque 
regiones ;  non  dabo  abfiituro  semper :  non  dabo  sTc  aegro- 
tanti,  iit  spes  eT  nulla  sTt  convalescendi.  Atque  ut  scTas 
rem  esse  per  se  expetendam  benefacere,  advenae  Tn  nos- 
trum  modo  delato  portum,  et  statim  abTturo,  succurrT- 
mus.  Discedit  ille,  vix  satTs  noto  salutis  auctore,  et  nun- 
quam  amplTus  Tn  conspectum  nostrura  reversurus,  debT- 
tores  nobis  delegat  Deos,  precaturque  iit  illi  pro  se  gra- 
tTam  referant.  Interim  nos  juvat  steiTiis  beneficii  con- 
scTentTa.     c.  1 1. 

2.  Magna  fiiit  apiid  veteres  Graecos  ac  Romanos 
ciira  et  reverentTa  hospTtalitatts,  eTque  Jovem  Deorum 
atque  homTnum  parentem,  quasi  praesTdem  praefecerant, 
Jovem  HospTtalem  eum  appellantes  et  invocantes.  Pere- 
grlnos  et  pauperes  hospTti5«non  excTpere  nefas  esse  exis- 
tTmabant,  cum  siib  tutela  Jovis  essent  et  ab  eo  mitteren- 
tiir.  Imo  DTT  ipsT  piitabantur  alTquando  siib  peregrTno- 
rum  habTtu  terras  lustrare,  et  ad  mortalium  tecta  acce- 
dere,  expIorandaB  eorum  hiimanitatis  causa.  Hinc  omnT- 
biis  hospTtio  indigentibus  ultro  offerebantur  prTvatim  aut 
publTce  qu3B  opiis  essent.  Lucanorum  haec  lex  fuit :  si 
occTdente  jam  sole  venerTt  peregrTniis,  volueritque  siib 
tectum  alTcujus  cTvTs  dTvertere,  Ts  vero  hominem  non  re- 
ceperit ;  qui  hospTtTum  praebere  recusaverit,  pcEnas  liiat 
Tnhospitalitatis,  et  injuriae  tum  peregrTno,  cum  Jovi  Ho- 
spitalT  factae.  Nulla  gens,  TacTt5  teste,  magTs  indulgebat 
hnspTtiTs,  quam  GermanTca.  Notum  ignotumque,  quan- 
tum  ad  jus  hospitiT,   ncmo   discernebat,  et   quemcunque 


(     151     ) 

mortaUum  arcere  tecto  nefas  habebatur.  Pro  fortuna  quisque 
advenam  apparatis  epulis  excipiebat.  Cum  illae  defecerant, 
advena  et  e]us  hospes  proximam  domiim  non  invitati  adi- 
bant,  ubi  uterque  pari  humanitate  excipiebatur.  Homer, 
Virgil.  Hesiod.  Ovid,  Met.  lib.  i.e^viii.  jElian.  l.iv.  c.  1. 
Tacitus  de  Germ.  c.2l. 

3.  Proposttum  nobis  esse  debet  Deorum  exemplum 
sequi.  Vide  quanta  illi  quotidie  nostri  causa  faciant,  quanta 
distribuant,  quantis  imbribus  repente  dejectis  solum  mol- 
liant,  quantls  terras  fructibus  impleant.  Omnia  haec  sTne 
mercede,  sine  ullo  ad  ipsos  perveniente  commodo  facTunt. 
NTsT  forte  existTmes  illos  fructum  operum  suorum  percT- 
pere  ex  fQmo  extorum  et  oriore  thuris  Haec  quoque  h6m6| 
si  ab  exemplari  siio  aberrare  nolit,  servet ;  nec  ad  res 
honestas  privato  commodo  ductiis  venTat.  Piideat  ullum 
esse  venale  beneficTum,  cum  gratuTtos  habeamus  Deos. 
Senec.  Benef.  c.25. 

4.  PythagorTcT»  si  quTs  sodalium  facuItatTbus  excT- 
derat,  bona  sua  cum  eo,  veliiti  cum  fratre,  divTdebant. 
Neque  vero  Td  erga  eos  solum  praestabant,  quorum  Tn  con- 
victu  quotidie  versabantur,  sed  erga  omnes  qui  eandem  dis- 
ciplinam  sectabantur.  Itaque  Clinias  quidam  Tarentiniis 
PythagorTcus  cum  accepTsset  Prorum  Cyrenaeum,  faciiltatT- 
bus  suls  spoliatum  Tn  summa  rerum  omnTum  penuri^  esse, 
ex  Italia  Cyrenas  profectus  est  cum  grandi  pecunia,  et 
patrTmonii  jacturam  resarcTvit  ei  homTni,  quem  tamen  nun- 
quam  antea  vTderat.  Pliires  quoque  alTi  Tdem  feclsse  me- 
morantiir.     Diod.  Sic,  l,  vi. 


CAPUT  LXXVI. 

Nullum  dfficium  referendd  grdtid  magts  necessd- 
rium  est,     Cic.  1  Offic.  n.  47. 

1.  SI  Hesiodiis  jubet  ea  reddere  majore  mensiira,  si 
possls,  quae  acceperis  titenda  ;  quidnam  beneficTo  provo- 
cati  facere  debemus  ?  An  non  TniTtari  agros  fertTies,  qui 
multo  plus  afferunt  quam  acceperunt  ?  Etenim  sl  non  dii- 
bitemus  beneficia  conferre  Tn  eos,  a  quTbus  nThTl  expecta- 
miis,  aut  quos  tantum  speramiis  nobls  alTquando  profu- 
turos ;  quales  Tn  eos  esse  deberaiis, ,  qui  jam  pr&fuerunt  ? 
Cic.  1  O^c.  n.  48. 


(     152    ) 

Ciim  dtio  genera  liberalitatis  sint,  Qnum  dandi  beneficn, 
alterum  reddendi,  demus,  necne,  Tn  nostra  potestate  est ;  non 
reddere,  viro  bono  non  licet,  modo  id  f  acere  possit  stne  cu- 
jusquam  injuria. 

2.  In  referenda  gratia  hoc  maxime  officii  est,  e!  potis- 
simiim  opitiilari,  qui  maxime  opis  indigeat.     n,  49. 

Cum  ref erri  gratta  tanta  non  potest,  quanta  debetur ; 
habenda  tanta  est,  quantam  maximam  animi  nostri  capere 
possunt.     5  F/nli/i.  n.  3. 

C\im  omnibiis  virtutibus  me  afFectum  esse  ciipTam, 
tamen  nihil  est  quod  malim,  quam  et  gratum  esse  et 
vTderi.  Haec  est  enim  vTrtus  non  solum  maxTma,  sed 
etiam  mater  virtutum  omnium  relTquarum.  Quid  est  li- 
berorum  pTetas,  nTsT  voluntas  grata  Tn  parentes  ?  Qui  sunt 
boni  cives,  qui  de  patria  bene  merentes,  nisT  qui  patrTae 
beneficia  meminerunt  ?  Qui  sancti,  qui  religionem  colen- 
tes.  nTsT  qui  merTtam  DTTs  immortalTbus  gratiam  justTs 
honoribus  memori  mente  persolvunt  ?  Quae  potest  esse 
jucunditas  vTtas,  sublatis  amicTtiis  ?  Quae  porro  amicTtia 
potest  esse  inter  ingratos  ?     Pro  Planc.  n.  80. 

3.  Quo  tempore  Thebis  obses  fuerat  PhTlTppiis,  eum 
Philo  Thebanus  hospTtio  exceperat,  et  multTs  beneficTis 
affecerat.  Is  ciim  postea  a  Philippo  rerum  potito  nThTl 
vTcTssim  muneris  vellet  accipere :  Oro^  inquTt  PhTlTppiis. 
ne  me  hac  gloria  firivari  velis  quam  maxime  qutero^  ut  d 
nemine  henejiciia  et  grdtid  victua  sim.  Idem  Hipparchi 
Euboeensis  mortem  gravTter  tiilit  ac  cuidam  ad  consolan- 
dum  ejus  dolorem  dicenti,  Hipparchum  matiira  morte  de- 
cessTsse  :  Sibi  guidem,inq\xii,  fortdsse  :  scd  mthi  firamdtu- 
rd.  J^am  ante  mori  firofierdvit^  qxiam  dignam  nostrd  dmici' 
tid  grdttam  d  me  recifieret.     Plut.  Apoph. 

Bocchus  Maurorum  rex  pacem  cum  Romanis  fac- 
turiis  opera  L.  Syllae,  sic  eum  est  allocutus  :  JSTunguam 
ego  rdtus  sum  fore.,  ut  rex  maximus  in  hdc  terrd^  et  omm 
mum^  quds  novi^  ofiulentissimus,  firivdto  homini  grdttam 
dccifierem,  Et  hercule^  Sylld^  antequam  mihi  cognitus 
esses,  multis  orantibus^  aliis  ultro^  egomet  bfiem  tuii, 
nullTus  indigui,  Id  mutdtum  esse  ego  lator,  et  egulsse 
me  amtcitid  tUd^  gud  mihi  nunc  nihil  cdrius  est.  Id  te 
txfieriri  Izcet.  Armd^  vtros,  fiecuniam^  fiostremb  guid- 
guid  dnimo  lubet^  sumcy  utere  :  et^  quodd  vives^  nun- 
guam  tibi  redditam  grdtiam  fiutd  :  semfier  dfiiud  me  intC' 
grd  erif.     Dentgue  nihiid  mefrustrd  vole^,     JVam^  ut  ego 


(     153    ) 

exisitmoy  regem  armis^  guam  muntficentia,  vincT,  minus 
Jiagitiosum  est,     SallUst.  Jug.  c.  10, 

4.  Hoc  maxime  optabat  Caesar  Augustiis,  ut  gratus  in 
omnes  vTderetur.  Eum  aliquando  adiTt  veteranus  miles, 
qui,  vocattts  Tn  jus,  periclTtabatur  ;  rogavitque  ut  sTbi  ades- 
set.  Statim  Caesar  ei  e  comTtatu  suo  unum  elegit  advoca- 
tum,  cui  commendavit  IitTgatorem.  Exclamavit  ingenti  vQ- 
ce  veteranus :  M  non  ego,  Cxsar^  periclttante  te  Actiaco 
belloy  vicarium  quxsivi  ;  sed  firo  te  ifise  fiugnavi,  STmul- 
que  4.^texit  cicatrices.  Erubuit  Caesar,  atque  ipse  venTt  Tn 
advocationem.     Macrob.  2  Sat.  c.  5. 

5.  Tiberii  jussu  praetoriani  milTtes  Agrlppam  Judaeum 
vinctum  trahebant  Tn  custodiam ;  et,  quTa  aestas  erat 
vehementTor,  eum  urebat  sTtTs.  ConspTcatus  tunc  quen- 
dam  e  Caii  Caligulae  servTs,  nomTne  Thaumastum,  aquam 
Tn  hydrTa  ferentem,  potum  poposcit,  quem  ille  dedit  hu- 
manTter.  Regnum  postea  adeptus  Agrippa,  amplo  mu- 
nere  leve  acceptas  aquae  beneficium  remuneratus  est.  Nam 
Thaumastum  ITbertate  donavit,  sudrumque  bonorum  dis- 
pensatorem  constTtiiit:  quTn  et  morTens  provTdit,  ut  apud 
ITberos  suos  codem  mTnisterio  fungeretur :  inter  quos  con- 
seniiit,  Tn  pretTo  usque  ad  extremum  dTem  habTtus.  Joi^ 
seph.  L  xviii, 

6.  ErSnt  -^gyptiT  praet^r  alTas  gentes  grati  erga  bene 
merTtos  de  ipsTs,  exTstTmabantque  magniim  esse  omnTbus 
homTnibus  subsTdTum  ad  vTtam,  gratam  3,ccept6rum  benefici- 
orum  memoriam.  Et  merito  quTdem :  Nam  movetur  quis- 
que  ad  beneficTa  eTs  impendenda,  apiid  quos  senserTt  ea  op- 
time  collocari.    Diod.  Sic.  l.  i. 


CAPUT  LXXVII. 

Officia  etiamfera  senttunt, 

1.  OfficTa  Tpsae  ferae  sentTunt :  nec  ullum  tam  im- 
mansuetum  anTmal  esf,  quod  non  cura  mitTges,  et  Tn 
amorem  tiiT  vertas.  Leonum  ora  a  magTstrTs  impund 
tractantur:  elephantorum  ferTtas  cTbo  mTtescit  usque  ad 
praestandum  hominT  servTle  obsequTum.  Adeo  etTam  quae 
intellTgere  beneficia  non  possunt,  pertTnaci  merito  evin- 
cuntur.     Senec.  1  Benef.  c.  3. 


(     154    ) 

Apion,  .llterTs  homo  roultis  praeditus,  hoc  libro 
quTnto  refert,  quod  neque  audisse  neque  legisse,  sed  ip- 
sum  sese  Tn  urbe  Romana  oculis  suTs  vTdTsse,  confirmat. 
In  Circo  maxTmo  amplissTmum  spectaciilum  bestiarum- 
cum  hominibus  decertantium  popiilo  dabatur.  Multse  TbT 
ferae,  quarum  Tnusitata  forma  erat  et  ferocTa:  Sed  leonum 
immanTtas  praecTpue  admirationi  fuit,  et  praeter  caeteros 
unTus,  qui  vasta  corporTs  mole,  terrTfico  rugitu,  jtibTs  fluc- 
tiiantTbus,  anTmos  oculosque  omnTum  Tn  se  convertebat. 
Introductus  erat  Tnter  complures  alTos  ad  pugnandunj)  cum 
belluTs  servus,  cui  nomen  Androclus  fuTt.  Hunc  ille  leo 
iibi  vTdit  procul,  repente  quasT  admTrans  stetit ;  ac  deinde 
sensTm  atque  placTde  tanquam  noscTtans  ad  hominem  ac- 
cedit:  tum  caudam  more  adulantium  canum  blande  mo- 
vet,  criiraque  et  maniis  prope  jam  exanTmati  metu  leniter 
lingua  demiilcet.  Inter  illa  tam  atrocTs  ferae  blandimenta 
anTmum  coUTgit  Androclus,  et  ociilos,  quos  prae  timore 
averterat,  paulatin»  ad  contuendum  leonem  refert.  Tum 
vero  quasT  miitua  recognitione  facta  gratiilabiindos  vTderes 
homTnem  et  leonem.  JRe  tam  admTrabili  maxTmi  clamores 
popiilT  excTtantiir,  arcessTtur  a  Caesare  Androclus,  et  inter- 
rogatiis  cur  ipsT  iinT  ille  atrocTssTmus  leonum  pepercTsset, 
rem  mTrTficam  nan  at,  hTs  verbTs : 

Quum  provTncTam  AfrTcam  domTnus  meiis  procon- 
siilari  imperio  obtTneret,  ego  iniquis  ejiis  et  quotTdTanis 
verberibus  ad  fugam  sum  coactiis ;  et,  iit  mihi  a  domTno 
tiitiores  iatebrae  forent,  Tn  arenarum  solTtiidTn^s  concessi. 
ConsTlTum  autem  erat  mortem  alTquo  pacto  quaerere,  sT 
defiiisset  cTbus.  Sole  medio  specum  quandam  nactiis  re- 
motam  latebrosamque,  Tn  eam  penetro,  ac  me  recondo. 
Neqiie  multo  post  ad  eandem  speluncam  venTt  hic  leo, 
debTli  et  criiento  uno  pede,  gemTtiis  edens  dolorem  crii- 
cTatumque  vulnerTs  sTgnTficantes.  Primo  advenTemTs  ferae 
conspectu  tErrTtiis  et  pavefactus  haesi:  sed  postquam  in- 
trogressus  leo  Tn  habTtaciilum  illiid,  iit  reTpsa  patiiit,  siium, 
vTdit  me  procul  delTtescentem :  mTtTs  et  mansuetus  ac- 
cessTt,  ac  sublatum  pedem  ostendere  ac  porrigere,  quasT 
opTs  petendae  gratia,  vTsiis  est.  I5T  ego  spTnam  Tngentem 
vestTgTo  pedTs  ejus  haerentem  revulsi,  conceptamque  sa- 
niem  vulnere  intTmo  expressi.  Ille  mea  opera  ac  inedela 
levatus,  pede  Tn  manibiis  meTs  posTto  reciibuit  ac  quTevTt. 
Ex  eo  die  triennTum  totum  ego  et  leo  in  illa  specii  eodem 
victu  vixTmtis.     Nam  raihi   suggerebat   earum,  quas-  ve- 


(     155     ) 

nando  ceperat,  ferarum  membra  opimiora  ;  quae  ego  quia 
ignis  copia  non  erat,  sole  meridiano  torrens,  edebam. 
Sed  iibi  me  vitae  illius  ferinae  pertaesum  est,  leone  venatum 
profecto  reliqui  specum  ;  et  viam  fermS  tridui  permen- 
sus,  a  mTritibus  visiis  apprehensusque  sum,  et  ad  domi- 
nQm  ex  Africa  Romam  deductus.  Is  m?  statim  curavit 
rei  capitalis  damnandum,  dandumque  ad  bestias.  Intel- 
ligo  autem  hunc  quoque  leonem,  postqilam  ab  eo  dlscessi, 
captum,  et  huc  adductum,  gratiam  nunc  mihi  beneficii  et 
medicinae  referre. 

Haec  ubi  dixit  Androclus ;  cunctis  petentibus  poena. 
soluius  ac  dlmissus  est ;  leo  quoque  ei  sufFragiis  populi 
est  donatus.  Postea  Androclus,  et  leo  teniil  loro  revinc- 
tiis,  Qrbe  tota  circum  tabernas  ibant.  Donabatur  aere 
Androclus :  floribus  spargebatur  leo :  omnes  fere  obvii 
dlcebant :  Hic  est  leo  hos/ies  hdminis,  hic  est  homo  medicus 
leonis.     A.  Gell.  1.  v.  14. 

2.  Caesare  Augusto  imperante,  cum  pauperis  cQjus- 
dam  filius  puer  delphlnum  saepius  fragmentis  panis  allex- 
isset,  eum  delphlniis  mlro  amore  dilexit.  Quocunque 
diei  tempore  inclamatus  a  pu^ro  quamvls  occultus  atque 
abditus,  ex  Imo  adnatabat,  pastusque  e  manu  praebebat 
dorsum  ascensuro,  pinnae  aciileos  cohibens,  ne  dllectum 
corpiis  laceraret:  receptumque  ferebat  per  stadia  diicenta 
e  Baiano  littore  Puteolos  ad  ludum  Hterarium,  et  simili 
modo  revehebat.  Quod  officium  per  annos  plures  praesti- 
tit:  donec  puero  mortiio  ex  morbo,  delphlnus  siibinde  ad 
locum  consuetum  ventitans,  trlsti  et  moerenti  similis  desi- 
derio  puerl  extinctus  est,  et  in  ejiis  sepulchro  humatiis. 
Quae  omnia  se  ipsum  multosque  alios  vldlsse  refert  Apion. 
Plin,  /.  ix.  c.  8.     ji.  Gell.  l.  vii.  c.  8. 

3.  Piicr  nomine  Thoas  parviilum  draconem  magna 
ciira  aliiit,  loquens  cum  eo  quasi  cum  intelligente,  ludens- 
que  una  et  dormiens  :  donec  draconis,  qul  ad  mlram  mag- 
nitudinem  excreverat,  conspectu  territl  urbis  clves  eum 
in  solitiidinem  emltti,  invito  et  flente,  piiero,  voluerunt. 
Postea  cum  piier  ille,  'jam  adolescens  .factiis,  a  spectaculo 
quodam  rediens,  aut,  iit  alii  tradunt,  ad  venationem  e^res- 
siis,  in  latrones  incidisset,  opemque  inclamasset  ;  ad  notam 
ejiis  vocem  draco  statim  adfiiit,  et  latronibus  aut  occTsis 
aut  fugatis,  adolescentem,  educatorem  quondam  suum, 
perlciilo  ereptum  servavit.  JElian.  L  xiii.  c.  46.  Plin.  l. 
viii.  17.  Photius, 


(  1^6  ) 

CAPUT  LXXVIII. 

Ingrdtus  animiis  omnium  odw  ddmnatus. 

1.  Ego  ingrati  animi  crimen  horreo  :  in  quo  vitio  nihil 
jnali  non  inest.     Cic.  l.  ix.  ad  Afi.  Efi,  2  et  8. 

Omne  dixeris  maledictum,  cum  ingratum  hominem 
dixeris.     Efiist.  4. 

Omnes  immemorem  benSficii  oderunt,  et  eum  com- 
munem  omnium,  maxime  vero  teniiiorum,  hostem  pu- 
tant,  qui  ipsam  liberalitatem  deterret.  P.  Syrus.  2  Offic. 
65. 

Ingratus  tinus  miseris  omnibus  nocet. 

Mallgnos  fieri  maxime  ingrati  docent.     P.  Syrus. 

Quaeritur,  utrum  hoc  tam  invisum  vn!um,  impunitum 
csse  debeat ;  an  contrd  lex  in  civitatibus  ponenda  sit,  qua 
ingratis  pcEna  constituatur  ?  Nostri  majores,  maximi  sci- 
licet  viri,  beneficia  magno  animo  dabant,  magno  perde- 
bant.  Non  est  in  ulla  gente  data  adversus  ingratum  ac- 
tio.  Hoc  frequentissimum  crimen  nusquam  punitur,  ubi- 
que  improbatur.  Neque  illiid  absolvimus  :  sed  cum  diffi- 
cile  esset  incertse  rel  judicium,  tantum  odio  damnavimus, 
et  inter  ea  rellquimus,  quae  ad  judices  Deos  mUtimus. 
Senec.  3  Benef.  c.  6. 

2.  Apud  Persas  tamen,  fit  refert  Xenophon,  judicium 
instituebatur  de  eo  crimine,  unde  gravissima  inter  homi- 
nes  odia  solent  existere,  quum  nemo  propterea  in  jus  vo- 
cari  soleat :  nimirum  de  ingrato  animo.  Itaque  si  quem, 
intellexerant  gratiam  non  retiilisse  cum  posset ;  in  eum 
graviter  animadvertebant.  Ingratos  enim  nulla  De5rum 
reverentia,  nulla  parentum,  patriae,  amicorum  ciira,  tangi 
putabant.     1  Cyrofi. 

.CAPUT  LXXIX. 

Quos  experimur  Ingrdtos,  ipsl  facimus» 

1 .  Non  ref  erre  beneficils  gratiam,  et  est  turpe,  et  apiid 
omnes  habetur :  nullum  tameh  inter  plurima  maximaque 
hominum    vitia    frequentius,    quam    ingrati   animi.     Id 


(     157'     ) 

cvenire  ex  pluribus  causTs  video.  PrTmd  quod  in  colI6- 
candTs  benefTciTs  non  elTgimus  dignos  quTbus  tiTbuamus. 
Secundo,  sT  quos  experTmur  ingratos,  ipsT  facTmiis :  quTa 
alTas  diu  et  enixe  rogati  benefTcia  conferTmus,  alTas  collo- 
catorum  graves  exprobratores  exactoresque  siimus.  QuTs 
enim  nostrum  contentus  fiiit  aut  leviter  rogari,  aut  semel  ? 
Nemo  autem  iTbenter  debet,  quod  non  tam  accepTt,  quam 
expressit.  Gratiis  esse  quTs  potest  erga  eum,  qui  bene* 
ficTum  aut  iratus,  aut  precTbiis  fatTgatus  dedit,  cum  Tn 
omni  offTcio  magni  aestTmetur  voiuntas  ?  Senec,  Benef.  iii.  1. 
Ib.i.  c.  1. 

Eodem  anTmo  benefTcium  debetur,  quo  datur.  P, 
Syrus. 

2.  Generosi  et  magmfTci  animi  est  juvare  et  prodesse. 
Qui  dat  benefTcia,  Deos  imTtatur  j  qui  repetit,  foenerator 
est.     Senec.  3  Benef,  c.  15. 

Cum  Sylla*  Tn  AfrTcam  atque  Tn  castra  Marii*  venTsset ; 
aliTs  rogantTbus,  §.liTs  ultro  beneficia  dabat :  invTtus  accipie- 
bat  et  properantius  quam  ses  mutuum  reddebat,  ipse  a  nullo 
repetebat :  magis  Td  laborabat  iit  illT  quamplurTml  deberent. 
Sallust,  Jug.  r.  96. 

Odiosiim  sane  geniis  hominum  officTa  exprobrantium : 
quae  memTnisse  debet  Ts,  Tn  quem  collata  sunt :  non  com- 
memorSre,  quT  contiilit.     Cic.  de  Amic.  n.  71. 

Extat  Tn  hanc  sententTam  elegantlssTmum  Martialis 
EpTgramma.     Martial.  l.  v.  Epig.  53. 

Quae  mihi  prsestTterls  memTnT,  semperque  tenebo. 
Cur  Tgitur  taceo,  Posthiime  ?  tu  loqueris. 

IncTpTo  quoiies  alTcui  tiia  dona  referre, 
ProtTniis  exclamat,  Dixerat  ipse  mThi. 

Non  belle  quaedam  facTunt  duo.     SuffTcit  linus 
Huic  operi :  sl  vls  iit  loquar,  Tpse  tace. 

Crede  mThl,  quamvls  IngentTa,  Posthiime,  dona 
Auctorls  pereiint  garriilTtate  siiT. 

Beneficium  qui  dedlsse  se  dlcTt,  petit.     P.  Syrus. 

*  MariUs  et  SyUoi  nomtna  se?nfier  bonis  d^testanda. 


(     158     } 

CAPUT  LXXX. 

Ingrati  ingratos  aqub  animo  ferdmiis. 

1.  Grave  est  ingrati  animi  vitium,  intolerabile,  et 
concordTam,  qua  humana  imbecillitas  fulcTtur,  scindit  ac 
dissipat.  Sed  usque  eo  vulgare  est,  ut  illud,  nec  qui  queritur 
quTdem,  effugerit.  CogTta  tecum,  an,  quTbuscunque  debu- 
isti,  gratiam  retuleris,  an  omnTum  te  beneficiorum  memoria 
comTtetur.  VTdebis  quae  tibi  puero  data  sunt,  ante  adole- 
scentiam  ex  ammo  elapsa  esse :  quae  Tn  juventutem  coUata 
sunt,  non  perdurasse  in  senectutem.  Si  te  dilTgenter  ex- 
cusseris,  vTtTum,  de  quo  quereris,  Tn  sTnu  invenTes.  Inique 
publTco  irasceris  crimTnT:  ut  absolvarTs,  ignosce.  Senec» 
6Benef,  c.  27,28. 

2.  Ferendi  ingrati  placTdo  animo,  mansueto,  magno. 
Nunquam  te  beneficii  immemor  tam  offendat,  iit  non  tamen 
ei  dedTsse  delectet.  Nunquam  te  Tn  has  voces  ejus  injuria 
impeUat :  VeUem  non  dedTsse.     Ibid. 

Ingratum  meliorem  facTes  ferendo,  pejorem  expro- 
brando.  Quid  opus  est  quereHs  ?  quTd  insectatione  ?  Ut 
corporiim,  Tta  anTmorum,  vTtTa  .moUTter  tractanda  sunt. 
VincTt  malos  pertTnax  bonTias :  nec  quisquam  tam  duri  animi 
est,  iit  tandem  bonos  non  amet. 

Si  nobTs  non  est  relata  gratTa,  quTd  facTemils  ?  demiis, 
etiam  sT  muUa  Tn  irritum  data  sint.  Demiis  nThilominus 
alTTs,  demus  ipsTs  apiid  quos  jactura  facta  est.  In  hoc 
homTne  vTdeor  benefTcium  perdTdTsse  :  huic  ipsT  beneficium 
dabo  Tterum,  et,  tanquam  boniis  agrTcola,  cura  cuUuque 
sterTlTtatem  soU  vincam.     Senec.  7  Benef.  c.  30,  3  l. 

Beneficium  saepe  dare,  docere  est  reddere. 

P.  Syrus. 

Non  est  quod  turba  ingratorum  nos  facTat  ad  bene 
merendum  tardioies :  cum  ne  Deos  quTdem  immortales 
sacrTlegi  neglTgentesque  eorum  ab  effiisa  benTgnitate  deter- 
reant.  Hos  sequamur  diices,  quantum  hiimana  imbeciUTtas 
patTtur.  In  dandTs  benefTcTTs  permaneamus,  etTamsT  spes 
praecTdatur  gratos  reperTendi.  Ne  cessaveris :  opiis  tiium 
perage,  et  partes  bonT  vTrT  exsequere.  AlTum  re,  alTum  fide, 
alTum  gratia,  S.lTum  consTlio,  aiTum  praeceptTs  salubribus 
adjiiva,     Senec.  l  Benef.  c.  12. 


LIBER  QUAR TUS. 
DE  FORTITUDINE. 


CAPUT  L 

Animi  fdrtitudo  duplex. 

Duplex  est  animi  fortitudo.  Una  in  rerum  exlerna- 
riim  despicienlia  ponitur :  cum  persuasum  nobis  est,  ho- 
mmem  nYhil,  msi  quod  honestum  decorumque  sit,  aut  ad- 
mlrari  aut  expetere  oportere  ;  nullique  neque  perturbationi 
animi,  neque  fortiinae,  succumbere.  Altera  animi  fortitudo 
est,  iit  res  geras  magnas  illas  quidem  et  maxime  uiiles,  sed 
vehementer  ardiias,  plenasque  laborum  ac  perlculorum. 
Cic.  2  Officn,  66. 

Ea  animi  elatio,  qu3e  cernittir  in  adeundls  perTculis,  et 
laboribus  sustinendls,  si  justitia  vacat,  pugnatque  non  pro 
salut«  communi,  sed  pro  siiTs  commodis,  in  vitio  est.  Ita- 
que  probe  deflnltur  a  Stoicis  Foriitudo,  ciim  eam  vlrtutem 
esse  dicunt  pugnantem  pro  aequitate.     n.  62. 

Dlcitur  Augustiis  adeo  simultates,  turbas,  bella  exe- 
cratus  esse,  lit,  nisi  ju^tis  de  causis,  nunquam  gentl  cuiquam 
belliim  intiilerit.     ^ur.  Victor.  Efi.  c.  2. 


CAPUT  IL 

Beltica  fdrtitudinh  exempla, 

1.  Nunquam  perTcuIi  fuga  commlttendum  est,  ut 
imbelles  timidlque  videamiir.  Sed  fiigiendum  etiam  illud, 
ne  offeramiis  nos  perlciillg  sine  causa:  quo  nihil  poiest 
esse  stultiiis.     In  tranqulllo  tempestatem  adversam  optaie. 


(     160    ) 

dementis  est :  subvenire  autem  tempestuti   quavis  ratione, 
sapienlis.     Cicer.  1  Offic.  n.  77, 

Temere  in  acie  versari,  et  manii  cum  hoste  confli- 
gere,  immane  quoddam  et  belluarum  simile  est.  Sed  cum 
tempus  necessitasque  postulat,  decertandum  mana  est,  et 
mors  servituti  turpitudinique  anteponenda.  Cic,  1  Offic. 
n.  75. 

2.  TarquTnii  Roma  pulsi  perfugerunt  ad  Porsenam 
Etruscorum  rcgtm  :  qui  eorum  precibus  motus,  bellum 
Roraanis  iniulit,  ut  ejectos  in  urbem  reduceret.  Cum 
Etruscorum  exercitus  adesset,  dilce  Porsena,  RomSjii  ex 
agrls  in  urbem  demJgrant,  eamque  sepiunt  praesidiis. 
Aliae  urbis  partes  muris,  alTae  Tiberi  amne  objecto,  vide- 
bantur  tutae.  Sed  pons  Sublicius  iter  hosti  dedissSt,  nisi 
illo  die  Roma  virum  unum,  Horatium  Coclitem,  muni- 
mentum  habuisset.  Hic  ubi  hostem  e  capto  Janiciilo  decur- 
rere  in  urbem  vTdit,  socTos  autem  suos,  deserto  pontis 
praesidio,  fugere-;  eos  obtestans  monuit,  Ct  pontem  ferro 
ignique  interrumperent,  dum  ipse  impetum  Etruscorum 
exciperct.  Vadit  inde  in  primum  aditum  pontTs,  armis  in 
hostem  adversTs  ad  praelium  ineundum. 

Cum  Horatio  Romanos  duos  piidor  tenuit,  Lartium 
et  Tolumnium,  ambos  claros  genere  factTsque.  Cum  bis 
prTmam  periculi  et  pugnae  procellam  parumper  sustinuit. 
Deinde  eos  cedere  in  tutum  coegit.  Circumferens  inde 
triices  minaciter  ocClos  ad  proceres  Etruscorum,  nunc 
sTngulos  provocabat,  nunc  increpabat  omnes,  servos  regum 
sufierborum^  vocans,  qm,vu^  libertatts  immemores,  alienam 
ofifiugnatwn  vemrent.  Cunctati  aliquandiu  illi  sunt:  deindS 
pudor  commovit  eorum  aciem,  et  clamore  sublato  undique 
in  unum  Horatium  tela  conjecere.  Quae  cum  in  objecto 
scuto  haesissent,  neque  ille  minus  obstinatus  pontis  adi- 
tum  obstrueret ;  virum  impetu  facto  parabant  detrudere, 
cum  simul  fr^gor  ruptT  pontis,  simul  clamor  Romano- 
rum  sublatus,  eorum  impetum  sustinuit.  Tum  Cocles: 
Tiberine  fidter^  inquit,  te^  sancte,  firecor,  hac  arma  et 
fiunc  militem  firofittio  Jiumine  accifiias.  Inde  armatus  in 
Tiberim  desiluit :  muUisque  superTncidentibus  telis,  inco- 
lumis  ad  siios  tranavit,  rem  ausus  plus  famae  habituram  ad 
posteros,  quam  fidei, 

Grata  erga  tanlam  virtutem  cTvilas  fuit ;  statiia  Tn 
coraitio  posita :  tantum  agri,  quantum  uno  die  arare  p6- 
luit,  datum.     PrTvata  quoque  Tnter  publicos  honores  stti- 


(     161     ) 

'^ia  eminebant  5  nam  Ifn  noagna  annonae  inopia  quisque  pr6- 
dortiesticis  copiis  aliquTd  ei  contulit,  fraudans  se  Ipsunni  victu 
siio.     Liviusy  l.  ii.  c,  9,  10. 

3.  Bello  primo  Punico,  cum  imperator  Poenorum  col- 
les  quosdam  opportunos  Tn  SicTlia  prTor  occupasset,  exercT- 
tus  vero  Romanus  se  temer^  demisisset  Tn  subjectos  collTbus 
illis  saltus  ;  accessTt  ad  consulem  tribunus  mllTtum,  de 
cujiis  nomine  non  convenit  inter  antiquos  scriptdres ;  nam 
alTi  Q.  Caedicium,  alTi  Laberium,  piures  CalpurnTum 
Flammam  vocant.  Is,  Qbi  ostendTt,  quantum  perlculi  ex 
loci  TnlquTtate  instaret:  Censeo,  inquTt,  si  rem  Rdmandm 
servare  vts^  id factendumy  ut  milites  quadringentos  irr 
jubeas  dd  hanc^  quam  cernis^  fietram^  inter  medios  hostes 
asfieram  dtque  editam,  edmque  ut  cdfitdnt  imfieres  horteriS' 
que.  Futurum  enim  firofecto  est^  ut  hosttum  fortissimue 
quisquc  et /trom/ifisszmus  firoperet  dd  occursandum  lllis,  et 
fiugnandum.;  dtque  itd  circa  eam  fietram  dtrox  fiugna  fiat^ 
tn  qua  omyies  illt^  quos  dico,  quadringenti  milttes  ndstri  ob" 
truncdduntur.  Jt  tu  intered^  alltgdtis  illd  uno  negotio 
hostzbus,  et  tn  ed  c<ede  occufidtis^  temfius  hdbebis  exercitus 
evc  loco  infesto  educendi,  Mid-i  ntst  hacy  sdlutis  vta  nulld 
est.  Fidum  quidem  et  firovidum  hoc  constltum  videtur^  ,re' 
spondit  consiil  ;  sed  qmsnamertt^  qui  ducdt  quadringentoe 
ilids  mtlttes  dd  eum  iocum  inter  cuneos  hostium  ?  Si  ditum^ 
inquTt  tribunus,  nemtnem  refieris^  me  itcet  dd  hoc  fiericuium 
utdre,  Fgo  hanc  ttbi  et  retfiubitca  dntmam  dd.  Consiil 
tribano  gratias  egit,  et  merTtas  laudes  trTbuit. 

lile  tradTtos  sTbi  quadrlngentos  miiTi^s  admonens 
quem  Tn  locum  deduceret,  et  quo  consTlTo :  Ire,  inquTt, 
commtlitones.^  ilid  necesse  est,  unde  redire  non  est  yiecesse. 
Moridmur^  et  morte  nostrd  ertfiidmus  obstdione  circumven- 
tds  iegiones.  Tum  omnes  nulia  spe  evadendi,  sed  amorS 
laudTs  et  servandi  exercTtus  ciipTdTtate  accensl  profici- 
scuntiir.  Hostes  eam  homnium  manum  venlre  ad  se  demi'? 
rati,  Tn  Incerto  primiim  sunt,  quo  Ire  pergant.  Sed  ubi 
^ppariiit  eos  ad  iilam  petram  occiipandam  Tter  intendere, 
mittTt  adversum  illos  CartbagTn^TensTum  imperator  strenvi- 
issTmum  quemque  ex  pediiatu  et  equTtatu  siio  milTtem. 
Romani  circumvenTuntur,  circumventi  repugnant.  Fit 
vpraelTum  diu  anceps.  Tandem  siiperat  mtiltitudo.  -Qua- 
drlngenti  omnes  perfossi  gladils,  aut  missTiibus  operti 
cadunt.     ConsiU  interini;  dum  ea  pugna  fit^  *€  Tn  locS. 

P2 


(     162    ) 

edita  et  tuta  subducit.  DiT  immortales  tribuno  mllitum 
ft>rtunam  ex  virtuie  ejus  dedere.  Nam  ita  evenit,  -iit, 
cum  multifariam  saucius  factus  esset,  nulliim  in  capite 
vulnus  acciperet.  Inter  mortuos,  multis  confossiis  vul- 
neribus,  sed  adhuc  spirans,  inventus,  convaluit:  sacpeque 
postea  operam  relpublicae  strenuam  perhibuit.  A.  Gell. 
l.  iii.  c.  7.  Liv.  L  xxii.  c,  60.  &enec,  Efi,  Ixxxvii.  A, 
Vict,  c.  39. 

4.  Leonidas  quoque  Lacedaemonius,  cum  trecentTs 
civTbus  apiid  Thermopylas,  objectiis  Xerxi  Tn  Graeciam 
irrumpenti  cum  innumerabTli  militum  copia,  maluit  occiim- 
bere  dimTcando,  quam  assignatam  sTbi  a  patria  stationem 
deserere.  Ideoque  tara  alacri  anTmo  cohortatus  est  siios  ad 
5fd  praelium,  quo  perituri  erant,  ut  diceret:  Sic  prandete^ 
commilitones.^  tanguam  afiud  inferds  coendturi.  Mors  erat 
denunciata  trecentis  illTs  LacedaemoniTs  :  nec  victoriam  spe- 
rabant,  nec  redTtum  :  ille  lociis  iis  sepiilchrum  fiiturus  erat. 
Perindetamen  ac  sl  victoria  esset  promissa,  ductori  intre- 
pTde  paruerunt.  A.  GelL  loco  cit.  Valer.  L  iii.  c.  2.  Senec. 
J£/i.  Ixxxii.  6  Benef.  c.  31. 

Lacedaemonii  LeonTdam  et  socios  ejiis  pro  patria  caesos 
decoravere  sepulchrls,  statuis  elogiis.  TrTbuno  mliTtum 
Romano  egregiT  facTnoris  merces  data  est  corona  gramTnea, 
qua  nulla  nobilior  corona  fiiit  Tn  praemTum  virtiitTs  bel- 
ITcae  apiid  popiilum  terrarum  prlncTpem,  et  quae  ab  unT- 
verso  exercTtu  servato  decerni  solebat.  Plinius,  L  xxii. 
c.  3,  4. 

Popiili  Romani  honores  quondam  fii5runt  rari  et  te- 
niies,  6b  eannque  causam  gloridsi :  postea  vero  eifiisi  fue- 
re,  et  Tdeo  vlles.  SIc  olim  apiid  AthenTenses  fuisse  reperi- 
miis.  Thiasybulo  enTm,  pro  magnls  in  patrTam  meritis, 
honoris  ergo  corona  a  popiilo  data  est,  facta  e  duabus 
vlrgiilis  oleaginis;  quae  magnae  ei  gloriae  fuit,  quaque  ille 
contentiis  nThil  amplius  requislvit.  Corn.  JSPefi.  in  Miltiade, 
c,  6.     Thrasyb.  c.  4. 

5.  EpamTnondas  non  Thebanorum  modo,  sed  omnT- 
um  aetatis  suae  Grxcorum  sTne  controversTa  princeps  extT- 
tit.  Antequam  eo  diice  viterentur  Thebani,  nullum  me- 
morabTle  bellum  gesserunt,  et,  eo  extlncto,  siils  tantura 
ciadTbus  inslgnes  fuere ;  ut  manifestum  sit,  patriae  glori- 
am  et  natam  et  extlnctam  ciim  eo  fuisse.  Quam  fortT- 
ter  vero  et  Ilbenter  vltam  pro  patria  profuderit,  haec  de- 
clarant  quse  de  ejiis  morte  narrantur.     Cum  Thebanoriim 


(     163     ) 

imperator  adverstis  LacedaemSntos  acie  inslructa  consti- 
Usset  prope  urbem  Man^ineam ;  Lacedaemonii,  qui  Ifn  ejiis 
unius  pernicie  sitam  piitabant  salutem  suam,  universi  im- 
petum  fecerunt  in  eum,  neque  prius  abscesserunt,  quam 
hastili  emmus  percussum,  dum  fortissTme  pugnaret,  con- 
cTdere  conspexerunt.  EpamTnondam  expTranti  simTlem  cum 
Tn  castra  detulissent  siii,  paulatim  redeunte  anTmo  circum- 
stantes  amicos  agnovTt,  et  animadvertit  mortTferum  se  vul- 
nus  acceplsse,  sTmalque  anTmam  statim  amissurum,  si 
extraheretur  ferriim  quod  Tn  corpore  remanserat.  Tunc 
qu^esivitsalvusneesseiclyfieus?  Cum  salvum  esse  flent^s 
stiT  respondissent,  et  allatum  osciilatus  esset,  veliit  ISbo- 
rum  gloriaeque  socTum,  rogavit,  essentne  fusi  hostes?  Cum- 
que  Td  quoque,  iit  cupiebat,  audivTsset :  Bene  se  re^hdbeCf 
inquit,  et  satis  vixi.  Tum  evelli  jussTt  eam,  qua  trans- 
flxiis  erat,  hastam,  et  multo  sanguTne  profuso,  Tn  laetTtia  et 
Tn  victoria  est  mortiiiis.  Diog.  frag.  Justinus^  l.  vi.  c,  8. 
Corn.  Ktfi.  in  Epam,   Cic.  1  de  Fin.  n.  97. 

Quod  vero  de  clypeo  stio  sollTcTtus  fuerit  Epaminondas, 
mirum  non  debet  vTderi.  NThTl  enTm  apiid  Graecos,  atque 
Tn  prlmis  LacedaemonTos,  magis  dedecori  erat  milTti,  qudm  e 
pugna  revertl  amlsso  clypeo:  quemadmodum  summae  laudi 
ducebatur,  mllTtem  vulnerTbiis  adverso  corpore  acceptls  occi- 
sum,  et  clypeo  imposTtum,  Tn  patrTam  r^portari.  Unde  muITer 
Lacaena  fllTo  ad  belium  proficiscenti  sciitum  tradens,  dixlsse 
fertur:  Aut  hoc<f  aut  fn  hoc.  Id  est,  aut  hoc  scQtiim  domum 
refer  e  pugna,  aut  Tpse  Tn  hoc  scuto  jacens  domum  reporte- 
ris.    Plut.  Afiotih, 

6.  Magnis  veteriim  scriptorum  laudTbus  celebrata  est 
Cynegiri  mllTtis  Atheniensis  gloria:  qui  ciim  Tn  o^mpls 
Marathoniis,  diice  Mllliade,  magnam  Persarum  caedem 
feclsset,  hostesque  fiigTentes  Tn  navem  eglsset :  ontistam 
navem  dextra  manu  teniiit,  nec  prius  dlmisTt  quam  mi- 
num  amltieret  Ampiitata  dextra,  navem  sTnlstra  com- 
prehendit.  Quam  et  ipsam  cum  amlslsset ;  ad  postre- 
mum  morsu  navem  detTnuit.  Mlrum  est  tantam  Tn  Cyne- 
giro  vlrtutem  fiilsse,  iit  non  caede  hostium  fatlgatus,  non 
duabus  manTbus  amlssls  vlctiis,  ad  postremum  velfitT  fera, 
dentibus  dimTcaverTt.    Justin,  l,  ii,  c,9. 


■       (     164     ) 

CAPUT  III. 

Fortttudo  domestwa  non  est  inferior  milUdru 

1.  Sunt  domesticae  fortitudines  non  inferiores  militari- 
bus  :  nec  plus  ScTpio  iEmilianus,  singiilarTs  et  vTr  et  impera- 
tor,  In  exsclndenda  Numantia  reipublTcae  Romanae  profuit, 
quam  eodem  tempore  P.  ScTpio  NasTca,  cum  Tiberium 
Gracchum  interemit.     Cic.  1  Offic.  n.  7$, 

Cum  Tiberius  Gracchus  tribunus  plebTs,  occupato 
profusis  largTtionTbus  favore  populT,  rempublicam  oppres- 
sam  tSneret,  palamque  dTctitaret  omnia  per  plebem  agi 
debere,  senatu  interempto :  Tn  aedem  FTdei  convocatT  pa- 
tres  conscrtpti  a  consiile  Mucio  Scaevola,  delTberabantT 
quTdnam  facTendum  esset  Tn  tali  tempestate:  cunctTsque 
censentTbus,  iit  consiil  armTs  rempublTcam  tuetetur: 
Scaetola  negavit  se  quidquam  vT  acturum.  Tum  ScTpTo 
NasTca,  quT  consobrTnus  TTberii  Gracchi  erat,  patrTam 
cognationi  praefer€ns:  Qubmam,  inquTt,  consul,  dum  con» 
auetum  juris  ordinem  &€rvat^  res  noatras  tn  hoc  ftertculum 
adducit^  ut  cum  omntbu^  legibua  imperium  Romdnum  corru' 
at :  egomet  firivdtua  voluntdti  vestray/idtrea  conscrifitiy  me 
ducem  ojff^ro,  Ac  deinde  sublaia  dextra,  quasT  signum  ex- 
tolleret,  proclamavTt :  Qui  remfiublicam  sdlvam  esse  volunt, 
me  aegudntur.  HTsque  verbTs  cunctalTone  bonorum  om- 
nium  dTscussa,  Gracchum  ciim  scelerata  factione,  quas 
iherSbStur,  poenas  persolv^re  coegit,  eumque  manu  sua 
interfecit.  Quod  factum  cum  plebs  gravTter  ferret,  tri- 
bunTque  slngulos  senaiores  Tn  concionem  productos  inter- 
rogarent,  quTs  auctor  caedTs  fiiTsset ;  caelerT  quTdem  omnts 
verTti  concTiaiae  muhTtudTnis  furorem,  a  se  Td  factum  ne- 
gabant,  varTlsque  et  oblTquTs  responsionTbus  utebantiir. 
Soliis  ScTpTo  NasTca  sua  manu  caedem  esse  factum  profes- 
sus  est.  Tum  vero  constantia  et  auctorittie  vTri  mota 
plebs  contTcviit.  Valer,  L  m.  c.  2.  Fatercul.  Lu.  c.2.  Diod. 
Sic.  /.  xxxiv. 

2.  Q.  Metelli,  cognomento  KumidTci,  praeclarum 
imperTum  Tn  re  mllTtari  fiiit,  egregta  censura,  omnTs  vlta 
plena  gravTtaiTs.  Cum  ab  TnTmTcis  accusatus  causam  de 
pecCinils  repetundis  dlceret,  ipsTus  tabiilae  circumfe- 
arentiir  judTcTbiis  inspTciendae  j  nemo  ex  illls  fiiTt,  quTn,  re» 


(     165     ) 

moveret  oculos,  et  se  totum  averteret,  ne  quTsquam  du« 
bitasse  videretur  verum  an  falsum  esset  quod  iUe  r6tule- 
rat  in  tabulas.  Hujus  vTri  laudem  magnitudo  animi  et 
calamitas  propagavit  ad  memoriam  sempTternam.  De 
civTtate  decedere,  quam  de  sententia  maluit ;  elque  salus 
patriae  dulcTor,  quam  conspectus,  fuTt.  Cic.  /iro  domo,  firo 
J3albo,  firo  Planco. 

Legem  ttilerat  Sdturninus  tribunus  filebisy  ut  senatus 
in  cdncione  juraret,  se  qutdquid  fiofiulus  jussTsset  com- 
firbbdturiim  neque  uUo  modo  imfiugndturum.  Hanc  le- 
gem  quTa  Metellus  censebat  et  senatus  majestati  adversam, 
ct  relpublTcae  pern'cTosam,  palam  dixTt  se  nunquaip  Tn  eam 
juraturum  ;  et  tanti  vTri  auct5ritate  motus  senatus  e  foio 
domiim  discessit.  Post  paucds  dTes  cum  Saturnlnus  v6- 
catus  ad  Rostra,  patres  mTnando  compelleret  ad  praestan- 
dum  jusjurandum  ;  MarTus  sextum  consul  juravit  primus, 
eumque  populus  plausu  et  laetis  acciamationTbQs  excepit. 
Senatores  delnde  omnes,  suo  quisqucordine,  popiill  metu 
jurarunt;  donec  ad  Metelliim  ventum  est;  quT  OrantTbiis 
ITcet  et  obsecrantTbiis  amlcTs  iit  juraret,  ne  gravissTmas 
poenas  siiblret,  quac  erant  a  Saturnlno  proposTtae,  nThTl  ex 
anTml  fortTtudTne  remlsTt:  sed  moribus  suls  servTens,  et 
acerblssTma  quaeque  potTus  perp^tl  paratus,  quam  quld- 
quam  turpe  facere,  dlscessTt  e  concTone :  tumque  dedu» 
centibus  eiim  domiim  amlcls  dixTt :  Mtqutd  sceleris  ddmit' 
tere  imfirbbum  esse  ;  b^n^  agere^  iibt  nullum  fiericulum  es» 
set,  vulgdre  :  firbfirium  vero  viri  bbniy  etiam  cum  fiericulo 
sequl  qubd  rectum  esset,     Plut.  in  Mario. 

Metello  aqua  et  ignl  interdlcttim  est,  et  lata  r5gatio 
a  Saturnlno,  ne  quTs  eum  tecto  recTperet :  vTdebatur  quo- 
que  plebecula  etTam  ad  caedem  ejiis  parata.  Quidquid 
vTroriim  bonorum  Romae  fiiTt,  ad  illlus  aedes  confluxTt, 
ejiis  vTcem  dolens,  et  operam  pollTcens.  At  ille  eos  sua 
causa  sedTtionem  Tn  urbe  movere  vetiiit,  ciim  contentione 
et  armls  superTor  posset  esse,  et  urbe  dlscessTt,  haec  se- 
ciim  repiitans:  Si  rerummelior  stdtusfiat^et  fiofiulo  sdnd 
mens  redeat  i  magnd  cum  laude  in  fiatriam  revbcdbor.  Si 
cdntrd^  nuild  rebiis  et  dnimis  mutdtio  dccedat,  ofitimum  erit 
dbesse.  Honestum  Rhodi  secessum  invenTt,  Tbique  Htierls 
ac  phTlosophiae  operam  dedit,  donec  senatus  auctorTtate 
popullque  jussu  revocatiis  est  Tn  patrTam,  tanto  quTdSm 
omnTum  gaudio,  iit  dies  totus  non  suffecerit  gratiilationi- 
bus  illum  ad  portam  urbTs  excTpTentium,     Sic  Q.  Metel- 


(     166     ) 

lus  nec  triumphls,  nec  honoribus  clarior  fuit,  quara  aut 
causa  exihi,  aut  exilio,  aut  rdditu.  Atitiian.  L  i.  bell.  civil. 
Paterc.  /.  ii.  c.  15. 

Opprimi  in  bona  causa  m«lius  est,  quam  m3.le  cedere. 
Ck.  3.  de  Leg.  n.  34. 

3.  Cum  tribuni  plebis,  auctore  Caesare  consiile,  le- 
gem  Agrariam  tulissent,  addidissentque  ut  senatus  in  eam 
juraret,  mulcta  gravi  sancita  in  eum  qui  non  jurasset  ; 
juraverunt  senatores  omnes,  non  Metelli  fortitudinem 
imitati,  sed  exilium  metuentSs.  Catonem  nec  muliebres 
lacrymae,  nec  propinquorum  atque  amicorum  verba  infrin- 
gere  po^uerant.  Tandem  ejiis  constantiam  expugn3.vit 
Cicero,  inter  castera  admonens :  Si  Cato  JRoma  ofius  non 
haberet,  at  Romam  Catone  ofiua  habere,  Accessit  ergo  ad 
jurandum  novissimus,  si  untim  amicum  6jtis  Favomum 
excipias. 

Hac  victoria  elatus  Caesar  aliam  legem  ferendam  cu- 
ravit.  Cui  cum  nemo  praeter  Calonem  obstitTsset,  hunc 
a  rostris  in  vincula  rapi  jussit,  nihil  de  Kbertate  Hnguae 
remittentem,  sed  in  ipsa  ad  carcerem  via  d€  lcge  disse- 
rentem,  atque  commonentem  cive«,  ut  talia  molientibus 
adversarentdr.  Sequebatur  Catonem  moestus  senatiis,  et 
optimus  quisque  «  populo,  tacite  indignantes.  Id  non 
latebat  Caesarem:  sed  expectabat  dum  aut  ad  hiimiles 
preces  Cato  sese  demitteret,  aut  ad  popiilum  provocaret. 
Quod  ubi  frustra  a  se  sperari  animadvertil,  pudore  vlctus, 
e  tribunls  unum  summlsit  qui  Cat-onem  dimitteret.  Flut. 
in  Caton.  Uiic. 

4.  C  Piso  mirifice  et  constanter  consiilem  Igit,  tur- 
bulento  reipublicae  statu ;  ut  narratione  insequenti  pate- 
bit.  M.  Palicani  seditiosissimi  hominis  pestiferis  blan- 
ditils  captus  populus  Romanus,  summiim  dedecus  ad- 
mittere  parabat,  mandtndo  amplissimo  imperid  homini 
ei,  cujiis  factis  supplicium  potius,  quam  honos,  debeba- 
tur :  et  tribuni  satis  per  se  concitatae  multitudinis  temeri- 
tatem  suis  concionibus  inflammabant.  In  hoc  miseiando 
pariter  et  erubescendo  statu  civitatis,  cum  rostra  conscen- 
disset  Piso,  et  interrogaretur  an  Palicaniim  renunciatu- 
riis  esset  consulem,  sl  popiill  suffragia  in  eo  creando  con- 
senslssent ;  primo  respondit :  .Yon  existimare  se  tantia 
tenebria  offusam  esse  rem/iublzcam^  ut  eo  indignitatis  v^nV- 
rdtur.     Delnde  cum  perseveranter  instarent,  ac  dicerent : 


(     167    ) 

Jge^  8t  ventum  fuerit^  guid  fdcies  ?  Mon  renunciabo^  inqujt. 
Quo  quidem  tam  brevT  et  forti  responso  Piso  consulatum 
Palicano,  priusquam  illum  adipisceretur,  eripuit.  Valer. 
l.  iii.  r.  8. 

5.  Cum  Eurybiades  baculum  sustulisset  m  ThemT- 
stoclem,  sententiae  suae  adversantem  ;  Percute,  inquit 
ThemTstocles,  sed  audl.  Eam  animi  moderationem  simul 
et  magnitudinem  mTratiis  Eurybiades,  TheraTstoclem  16. 
quT,  quantum  vellet,  jussTt,  et  ab  eo  ad  meliora  consTlTa  re- 
vocatus  est.     Flut.in  Themist. 

CAPUT  IV. 

Imperdre  stbi  mdximum  impermm  est, 

1.  Vera  et  sapTens  animi  magnitudo  Tn  duobus  cer* 
nTtur,  sT  et  Td  solum,  quod  honestum  sTt,  boniim  judTces, 
et  omni  animi  perturbatione  ITber  sis.  Nam  fortis  animi 
magnTque  est,  et  ea,  quae  plerTsque  exTmia  et  praeclara 
vTdentur,  parvi  ducere  ac  contemnere ;  et  ea,  quac  vTden- 
tur  acBrba,  Tta  ferre,  iit  nihTl  discedat  a  digmtate  sapTen- 
tis.  Non  est  autem  consentaneum,  qui  metu  non  frangaturi 
eum  frangi  ciipTdTtate :  nec  qui  invTctum  se  a  iabore  praestT- 
terit,  vincT  a  voluptate.     Cic.  l  Offic.  n.  67. 

O  quam  magnis  homTnes  erroribus  tenentur,  qui  jus 
domlnandi  trans  maria  cupTunt  extendere,  felTcissTmasque 
se  judTcanti  sT  multas  armis  provTncTas  obtTnent,  et  novas 
veterTbus  adjungunt  1  ignari  imperare  sTbi,  maxTmum  im- 
perTum  esse :  sTciit  servTre  ciipTditatibus,  gravissTma  servT- 
tus  est.     Senec.  E/i.  II S. 

Quid  praecTpuum  in  rebus  humanis  est  ?  VTtia  do- 
tnuisse.  Hac  nulla  est  major  victoria.  Multi  sunt,  qui 
urbes,  qui  popiilos  habuere  in  potestate :  paucissTmi,  qui 
se.     Quast.  l.  iii.  in  firaf. 

Stultiim  est  imperare  caeterTs,  quT  nescit,  sibi. 

P,  Syrus. 

2.  Gentes  barbaras  et  alTeni  imperTi  impatientes  re- 
gere  facTlTus  est,  qudm  anTmum  siium  continere,  Satis 
instructi  contra  hostes,  saepe  contra  fortunam  et  ciipTdT- 
tates  Tnermes  sunt.  Alexander  quTdem  Persas,  Hyrcanos, 
Indos,  et  caeteras  usque  ad  oceanum  gentes  vastavit  fiiga- 
vTtque  i   at  tot  regum  et  populorum   viqtor,  Trae,  tristTtiae 


(     168    ) 

voluptati,  succiibuit:  id  enim  studuerat,  lit  otnnia  pbt^us 
habeiet  in  potestate,  quam  aflfectus.  Quem  arma  Per- 
sarum  non  fregerant,  vitijl  vicerunt.  Victo  ad  Arbela 
Darlo,  palam  cupiditates  suas  solvit,  et  pristinam  modera- 
tionem  ac  continentiam  in  siiperbiam  ac  lasdviam  vertit. 
Purpureum  diadema,  quale  Darius  habiierat,  capiti  cir- 
cumdedit,  vestemque  Persicam  sumpsit.  Et  ille  quidem 
se  Persarum  spolia  gefetare  dicebat:  sed  cum  illis  quo- 
que  eoriim  mores  indiierat,  et  sfiperbiam  habitiis  animl 
insolentia  sequebatur.  Senec.  5.  Benef.  c,  7.  Efiist.  113. 
Quint.  Curt.  l.  vi.  c.  2.  6. 

3.  Hanc  Caesari  laudem  cximiam  tribuit  Cicero,  quod 
iram  siiam  non  minus  fortiter  vicisset,  quam  hostes  vi- 
cerat.  Domuisti,  Caesar,  gentes  immanitate  barbaras, 
multitudine  innumerabiles,  locTs  infinitas,  omni  copiarum 
genere  abundantes.  Sed  tamSn  ea  vicisti,  quae  et  naturam 
€t  conditidnem,  iit  vinci  possent,  habebant.  Nulla  est 
enim  tanta  vls  tantaque  copia,  quae  non  ferro  ac  vlribiis 
debilitari  frangique  possit.  Veriim  animiim  vincere,  Ira- 
ciindiam  cohlbere,  victOriam  temperare,  sl  quis  sciat ;  non 
ego  eum  summls  virls  comparo,  sed  simlliimum  Deo  ju- 
dico.     Cicer.  firo  Mar.  n.  8. 

Bis  vincitj  qui  se  vincit  in  victoria. 

Iracundiam  qui  vincit,  hostem  siiperat  maximum. 

F.  Syrus. 

Cum  Sclpio,  post  partam  de  Syphace  rege  victo- 
Tiam,  vldlsset  Masinissam  intempestlvo  Sophonisbae  cap- 
tlv3&  amore  captum  ;  el  abductoin  secretum  dixit:  J^on  esty 
rnilit  crede,  tdntum  ab  hosttbus  artnatis  atdtt  nostrx  fieri- 
culuniy  quantum  db  circumfusis  undique  volufitdtibus,  Qui 
eds  sud  tem/ierdntid  frandvit  dc  domuitj  na  ille  multo  mc-' 
Jus  decus  majoremque  victoriam  stbi  fiefierit^  qudm  nos  Sy» 
fihdce  vlcto  hdbemua,     Liv.  1.  xxx.  c.  14. 

CAPUT  V. 

Fittdriim  Irrltdmenta  sunt  fugienda. 

1.  Captia,  Campaniae  urbs,  prona  semper  in  luxuri- 
am  fuit,  non  modo  ingeniorum  vitio,  sed  eiiam  affliienti 
copia  voluptatum,  quas  longa  indulgentia  fortunae  et  loci 
amc3enitas   subminlstrabant.     Cvlm  illuc  iter  flexlsset   An- 


(     169    ) 

nibal  victTs  ad  Cannas  RomanTs,  ibi  majorem  partem 
hiemis  sub  tectls  habiiit  exercitum,  duratum  prius  adver- 
sus  mala,  et  nondum  expertum  bona.  Itaque  quos  nulla 
vTs  mali  vicerat,  perdidere  nimia  bona  et  voluptates  im- 
modicae.  Somniis  enim,  et  viniim,  et  epulae,  et  otium 
consuetudine  indies  blandius,  ita  enervaverunt  corpora 
animosque,  ut  vires  ad  deinceps  vincendum  ad6merint ; 
et  Marcelliis  vere  dixisse  videatur  :  Cafiuam  Jnnibali  Can- 
nas  fuisse,  Livius,  1.  xxiii.  c  2/4.  18.  Ibid.  1.  xxiii. 
c.  45. 

2.  Non  tantiim  corporT,  sed  etiam  moribus,  salubrem 
lociim  eligere  debemus.  Inter  popinas  habitare  noiim, 
videre  ebrios  per  littora  errantes,  et  symphoniarum  canti- 
bus  perstrepentes  lacus.  Id  agere  debemiis,  ut  Trrita- 
menta  vitiorum  quam  longissime  profugiamus.  Induran- 
diis  est  animiis,  et  a  blandTmeniis  voluptatum  prociil  ab- 
strahendiis.  Una  Annibalem  hTberna  solverunt :  et 
Campania  enervavit  virum  illum  nivibus  atque  Alpibus 
indomitum.  ArmTs  vTcit,  vitiis  victus  est.  Persequenda  sunt 
vitia  sine  mods,  sine  fTne.  Debellandae  sunt  in  prTmis  vo- 
luptates,  quas  saeva  etiam  ingenia  ad  s6  rapuerunt.  Nihil  de- 
licate,  nihil  molliter  est  f  aciendum :  non  emolliendiis  animiis. 
Itaque  loca  seria  sanctaque  ad  habitandum  eligere  oportet. 
Effoeminat  animos  amoenitas  nimia :  nec  diibie  ad  corrum- 
pendQm  vigorem  aliquid  potest  regio.  Severior  loci  dis- 
ciplTna  firmat  ingenium,  aptmnque  magnis  conatibus  reddit. 
Senec.  Efiist.  51. 

3.  Diatius  Babylone,  quam  usquam,  constitit  Alex- 
ander :  nec  ulliis  loctis  disciplTnse  militari  magis  nocuit. 
Nihil  urbis  ejiis  moribus  corruptms,  nihil  ad  TrrTtandas 
illiciendasque  volupt^tes  aptius  fuit,  Babylonii  quippe 
maxime  in  vTnum,  et  quae  ebrietatem  sequuntur,  effusl 
erant.  Inter  has  deiicias  et  flagitia  exercitiis  ille  domi- 
lor  Asiae  per  trigTnta  quatiior  dies  sagTnatus,  haud  dubie 
debilior  fuTsset  ad  ea  qu3B  sequebantur  bellii,  sT  cum  fort» 
hoste  decertasset.     Quini,  Curt.  L  v.  c.  1, 


Q 


(    ,170     ) 

CAPUT  VI. 

Angusti  ariimt  est  amdre  divtttds,  mdgni  cdntemnere. 

1.  PecunTae  fugienda  cupiditas.  NThil  enim  est  tam 
angusti  animi  tamque  parvi,  qudm  amare  divTtias.  Cicer. 
1  Ojffic.  n.  68. 

NThTl  honestius  magnTficentTusque,  quam  pecunTam 
contemnere,  si  non  habeas  ;  si  habeas,  ad  beneficentiam 
liberarTtatemque  conferre. 

HomTnes  maxTme  admirantur  eum  qui  pecunia  non 
inovetur,  et  illum  quasT  igni  probatum  arbTtrantur.  2  Ojffic. 
n.  38. 

2.  Cum  est  concupTta  pecunTa,  nec  adhTbTta  contTnuo 
ratio,  quasT  quaedam  medTcina,  quae  sanaret  eam  cupTdT- 
tatem  ;  permanat  Tn  venas,  et  inhaeret  Tn  viscerTbus  illud 
malum,  exTstUque  aegrotatio,  cui  nomen  est  avaritTa ; 
quae  evelli  inveierata  non  potest.     4  Tusc,  n,  24.     Itaque, 

PrincTpTis  obsta.     Sero  medTcTna  paratur, 
Cum  mala  per  longas  invSluere  moras. 

Ovid.  de  Remed.  ver,  9 1 . 
Avarttia  pecuniae  studium  habet,  quam  nemo  sapTens 
concupTvit.     Ea  seniper  infinita,  et  insatiabTITs  est :   neque 
copia     neque    inopia    mTnuTtur.       Sallust.    Catil.     c,     11. 
Etenim, 

Avarum  irritat,  non  satiat,  pecunia. 

Avarus  anTmus  nuUo  satiatur  lucro. 

Tam  deest  aviiro  quod  habet,  quam  quod  non  habet. 

Is  mTnTmo  eget  mortalis,  qui  mTnTmum  ciipit. 

P,  Syriis, 

3.  ProvTdeas  oportet,  ut  juventus  probTtaiT  et  indu- 
striae,  non  sumptTbus  neque  dlvitiis,  studeat.  Id  Tta  evenTet, 
si  pScuniae,  quae  maxTma  omnTum  pernTcTes  est,  decus 
dempseris.     Sallust,  \  ad  Cas. 

Ex  quo  pecunTa  Tn  honore  esse  ccepTt,  non  quaeritur 
quale  sTt  alTquid,  sed  quanti  pretTi.  Hsec  ipsa,  quae  magi- 
stratus  et  judTces  fatjTt,  tot  magistratus,  tot  judTces  detTnet 
pecunTa,     Senec.  Epist.  115. 

CuiTa  pauperTbus  clausH  est :  dat  census  honores. 

Ovidius^  3  Amor,  Eleg.  7. 


(   iri   ) 

Admirationem  nobis  parentes  auri  argentique  fece- 
runt :  et  veneris  animis  infusa  ciipiditas,  altius  insedit, 
crevitque  nSbiscum.  Deinde  totiis  populus  in  caeteris 
discors,  in  hoc  convenit.  Hoc  suspiciunt,  hoc  suis  optant, 
hoc  Diis  consecrant  veliit  retum  humanarum  maxTmum, 
cum  grati  videri  volunt.  Denique  eo  mores  sunt  redacti, 
iit  paupertas  probro  sit,  contempta  divTtibus,  invisa  pau- 
peribus,  et  loca  cuncta  his  vocTbiis  personare  vTdeantur  : 
Senec.  ibid. 

O  cTves,  cives,  quaerenda  pecunia  primum  est, 

Virlus  post  nummos Hor.  1  Efiist.  1. 

Aurea  nunc  vere  sunt  saeciila  :  plurTmus  auro 

Venit  honos Profiert.  Z  Efiist.  12. 

Tempore   crevit    amor,    qui   nunc    est   summiis,    ha- 
bendi : 
Vix  ultra  quo  jam  progrediatur,  habet. 
Creverunt  et  opes,  et  opum  fiiriosa  ciipido  : 
Et  cum  possTdeant  pIurTma,  plura  voiunt. 
Sic  quTbiis  intiimiiit  suffusa  venter  ab  unda, 
Quo  plus  sunt  potae,  plus  sTiTuntur  aquae. 
In  pretio  pretium  nunc  est.     Dat  censiis  honores, 
Censiis  amicitias  ;  pauper  ubique  jacet. 

Ovidiusy  l.  i.  Fast,  ver.  95  et  2\\. 
Tam  rarum  est  ITberalitatTs  exemplar,  ea   invasit  homT- 
nes  habendi  ciipTdo,  iit  possTderi  magTs  a  divTtTis,  quam  eas 
possTdere,  vTdeantur.     Pii?iius,  l.  ix.  Eji.  30. 


CAPUT  VII. 

Quod  sdtis  est  cul  contmgit,  nihil  dmplms  optet, 

Horat.  1.  i.  Ep.  2. 

1 .    Non  possTdentem  multa  vocaveris 
Recie  beatum.     Rectius  occiipat 
N5men  beati,  qui  Deorum 
MunerTbus  sapTenter  uti, 
Diiramque  callet  pauperTem  patT, 
Pejusque  letho  flagitium  tTmet : 
Non  ille  pro  caris  amlcis, 

Aut  patria  timTdus  perire.     /.  iv.  Od.  9. 


(     172    ) 

Contemplatus  Cato  major  Manlii  Curii  villam,  qnse 
non  longe  aberat  a  sua,  admlrari  satTs  non  poterat  vel  homi- 
ms  ipsius  continentiam,  vel  temporum  discTplTnam.  Huic 
Curio  ad  focum  sedenti  Tn  a.ofresti  scamno,  et  ligneo  caiillo 
coenanti,  cum  magnum  auri  pondus  Samnites  attulissent  ; 
repudiati  ab  eo  sunt,  dixitque :  JVon  aurum  habere^  sibi 
firacldrum  videriy  sed  ils,  qui  hdberent  aurum^  imfierdre. 
Quo  responso  Ciirius  SamnTdbus  ostendit,  se,  iit  non  acie 
vinci,  sTc  non  pecunia  corrumpi,  posse.  Vater.  l.  iv.  c.  3. 
Cicer.  de  Senect.  n.  55. 

Idem  cum  ex  Italia  Pyrrhum  expulisset,  mhtl  omnTno 
ex  praeda  regia,  quae  exercitum  urbemque  dltaverat,  attigit, 
prxter  guttum  ligneum,  quo  deinde  ad.  sacrificTa  usus  est. 
Cumque  senatiis  cTvibus  septena  jugera  agri  ex  hostibus 
capti  assignasset,  ipsi  autem  quinquaginta  ;  plus  accTpere, 
quam  singulTs  e  plebe  datum  fuerat,  noiuit :  parum  idoneum, 
Trao  euam  pernTciosum  reipublTcx  cTvem  eum  existiraans, 
cui  septem  jugera  non  essent  satis.  Valer.  ibid.  jiuctor.  ds 
Vir.  iLL  f.  33.     Plin.  l.  xviii.  c.  3. 

2.  Non  dTlior  Cuiio  Atilius  Regulus  fuit.  Cum  Yn 
AfrTca  CarthagTnis  opes  ciebrTs  prseliis  contunderet,  Sc 
prorogatum  sibi  6b  res  bene  gestas  imperium  cognovis- 
set,  scripsTt  consiiiibus,  villTcum  agelli,  quem  septem-ju- 
gerum  habebat,  mortuura  esse  ;  et  servum,  quem  ille  con- 
duxerat,  occasionem  nactum,  aufugisse  ablato  rustico  instrii- 
mento ;  Tdeoque  petere  se,  iit  sTbi  successor  Tn  AfrTcam 
initteretur,  ne,  deserio  agro,  non  esset  unde  uxor  et  ITberi 
alerentur.  Quie  postquam  senatiis  a  consiilibus  accepit ; 
res,  quas  Regulus  amiberat,  publTca  imptnsa  redimT  jussit, 
agellum  dari  colendum,  et  aiTmenta  conjiigT  ac  ITberis  prae- 
beri.      Valer.  L  iv.  c.  4. 

3.  Legati  a  SamnTtibus  ad  C.  Fabricium  imperatorem 
Romanorum  venerunt :  et  commemoratis  quae  ille  benevoie 
Tn  SamnTtes  post  reddTtam  illis  pacem  fecerat :  dono  eT 
obtiilerunt  cum  servos  multos-  tum  grandem  peci^nTam, 
atque  orarunt  iit  accTperet  iitereturque.  Id  vero  se  facere 
dixerunt,  <]iidd  viderent  multd  ei  dd  s/ilendorem  domics  et 
vicius  deese  :  ne(jue  firo  magnitudine  ejus  dc  digniidte  lau- 
tum  illi  afifidrdtum  ea&e.  Coenabat  quTppe  ad  focum.  illas 
ipsas  radTces,  herbas,  quas  Tn  agro  repurgando  trTumpha- 
lis  senex  vulserat:  totaque  ejiis  siipellex  argeniea  salTno 
constabat,  et  patella  ad  usum  sacrorum,  quae  tamen  ipsa 
corneo  pediciilo  susiTnebatur.     Tum    FabrTcTum  ferunt  re- 


(     1?3     ) 


'rare 


spondisse:  Quamdiu  cufiiditatibus  obsistere  atque  imperi 
posset^  nunquam  sibi  quidquam  defuturum  :  firopterea  se 
pecuniam^  qud  nihil  sibi  ofius  esset^  non  dccip.cre  db  ils^  quz- 
bus  sclret  eam  usui  esse.  Erat  certe  Fabricms,  continen- 
tise  suse  beneficio,  sTne  pecunia  praedives :  quia  locupletem 
illum  faciebat  non  multarum  rerum  p5ssessTo  sed  pauca- 
rum  desiderium.  Ergo  domiis  ejus,  quemadmodum  ar- 
gento  et  mancTpiis  SamnTtum  vaciia  fuit,  Tta  gloria  ex  his 
contemptTs  parta  referta  fuisse  dici  potest.  ^u/.  Geil,  i. 
c.  12.  Se7iec.  de  Prov.  c,  3.  Faler,  l,  iv.  c.  4.  Ibid.  l, 
iv.  c.  3. 

VTvTtur  parvo  bene,  cui  paternum 
Splendet  Tn  mensa  tenuT  salTnum  ; 
Nec  leves  somnos  timor  aut  cupTdo 
Sordidus  aufert. 

Horat,  /.  ii.  Od.  16. 

Qui  domum  intrSverit,  nos  potTus  miretur,  quara  supel- 
lectTiem  nostram.  Magniis  ille  est,  qui  fictilibus  sTc  utitur, 
quemadmodum  argento  ;  nec  ille  mTnor  est,  qui  sTc  argento 
utTtur,  quemadmodum  fictilibus.  Infirmi  enim  animi  est 
patT  non  posse  dTvTtias.     Senec.  Efi.  S, 

4.  Cum  Caius  Caesar,  cui  cogomen  Caligula,  De- 
metrio  phTlosopho  dQcenta  sestertia  donaret  rTdens  hic 
rejecit,  ne  dignam  quTdem  summam  judTcans,  qua  non 
accepta  gloriari  posset :  mTratusque  Caii  dementiam,  quod 
se  putasset  hac  pecunia  posse  mutari :  Si  tentdre,  inquTt, 
me  constituerat,  toto  illi  fuJ  experiendus  imfierio,  Senec. 
7Benef.  c.  8.  12. 

Sunt  quTdem  exempla  haec  praeclara  :  sed  roores  nostri 
corrupti  depravatTque  sunt  amore  divitiarum  :  quarum  mag- 
nTtudo  illum  fortasse  adjiivat,  qui  habet :  quanquam  ne  Td 
quTdem  semper:  sed  fac  jiivare:  an  propterea  honestTor  est  ? 
Cicer.  2  Offic.n.  71. 

Delectant  multos  magnifTci  apparatus,  vitaeque  cultus 
cum  elegantia  et  copia :  quTbus  rebus  effectum  est,  ut  inf  i- 
nTta  pecuniae  ciipTdTtas  esset.     Cicer,  1  Offic.  n,  25. 


Q2 


(     ^74     ) 

CAPUT  VIII. 

Optimiis  qulsque  Gracdrum  pauperrimiis, 

1.  Viri  inter  Graecos  praestamissimi,  per  vitam  omnem 
in  summa  paup^rtate  versali  sunt,  nec  eorum  virtus  pecunia 
potuit  expugnari.     JEiian.  l.  ii.  f.  43.  xi.  c.  9. 

Ephialtes  Sophonidss  fTliiis  pauperrimus  fiiit.  Cum 
vero  amici  ducenta  talenia  ei  dono  darent ;  ipse  non  accepit, 
dixTtque  :  Hoec  non  accijiio^  firo/Uer  (jua^  si  grattis  videri 
-velim^  cogar  fortasse  alicjuid /irater  ju»  concedere  :  si  vetb 
nihil  gratificer^  habeat  ingratus.  Adeo  autem  eum  inopix 
non  puduit,  ut,  homine  nescio  quo  eam  illi  exprobrante,  re- 
sponderit :  Cur  non  etiam  alterum  exfirbbrasj  qubd  justitiam 
cblam?     Ibid.  1.  xiii.  c.  39. 

2.  Epaminondas  dux  clarissimus  Thebanorum,  unam 
solum  habebat  vestem.  Itaque  quoties  eam  mittebat  ad 
fullonem,  ipse  interea  co:^ebatur  se  continere  domi,  quod 
vestis  altera  deesset.  In  hoc  statu  rerum  cum,  ei  Persarum 
rex  magnam  auri  copiam  misisset,  noluit  accipere.  ST  recte 
judico,  celsiore  animo  fuit  ts,  quT  aurum  recusavit,  quam 
qui  obtiilit.     Ibid.  l.  v.  c.  5. 

Diomedon  Cyzicenus  rogatu  Artaxerxis  Epamin5ndam 
pecunia  corrumpendum  susceperat.  Venit  ergo  Thebas 
cum  mag^no  auri  pondeie,  et  per  Micythum  adolescentiilum 
EpaminSndae  carissimum,  quem  quinque  talentis  corrupe- 
rat,  causam  adventus  sui  ostendit.  At  ille  Diomedonti : 
.Yihil^  inquit,  btius  fiecunid  est.  Kam  si  ea  rex  vuit,  qu£ 
Thebanis  sunt  uti/ia,  gratis  facere  sum  /laratiis ;  sin  autem 
contrariay  non  habet  auri  neque  argenti  satis  :  Namque  orbis 
terrarum  divitias  acci/iere  nolim  /iro  abjiciendd  /idtria^ 
caritale.  7>,  gui  me  incognitum  tentdsti^  tUtque  simiiem 
existimasti-)  non  mlror :  tibique  ignosco.  Sed  egredere 
/irdpere,  ne  alios  corrum/ids,  cu?n  me  non  /ibtueris,  Tu, 
Micythe.)  argentum  huic  redde.  Quod  nist  confestim  fdcis^ 
ego  te  trdddm  magistrdtui.     Corn.  Nep.  in  Epam.  c  4. 

Paupertatem  vero  adeo  facile  perpessiis  est  Epami- 
nondas,  ut  de  republica  nihil  praeter  gloriam  ceperit;  et 
amlcorum  facultatibus  non  ad  siiam,  sed  ad  aliorum  pau- 
pertatem  sublevandam,  usiis  sit.  Nam  cum  aut  clvium 
suorum  aliquis  ab  hostibus  esset  captus,    aut    virl    probi 


(  1"  ) 

vlrgo  nubtlis  propter  paupertatem  collocari  non  posset ; 
amicorum  consilmm  habebat,  ab  iTsque  postiilabat  atque  im- 
petrabat^  tit  pro  suis  quisque  facultatibus  conferret  ad  confi- 
ciendam  pecuniae  summam,  qua  opijs  esset.  c  3. 

3.  EtsT  s^pe  exercitlbus  praefuit,  summosque  magT- 
stratus  gessit  Phocion  Alheniensis,  fiiit  tamen  perpetuo 
pauper,  nec  dTiior  fieri  voluit,  cum  facTle  posset.  Attiile- 
rant  eT  legati  PhilTppi  Macedonum  regis  magnam  pecuniae 
vim.  Quam  quia  magno  animo  repudiabat,  eum  admo- 
nuerunt,  tit,  si  ipse  pecunia  facile  careret,  ITberis  tamen 
suis  prospiceret,  quTbus  difficile  futurum  esset  in  summa 
paupertate  paternam  gloriam  tiieri.  His  ille :  Si  mei 
ahnz/esj  inquit,  crufit  Jilih  idem  hic  agellus  eos  alet^  qui  me 
ad  hanc  dignitatem  perduxit :  SJn  dissimiles  sint  Juluriy 
nolo  7neis  imficnsls  illdrum  alT  augerique  luxuriam,  Corn. 
Nep.  in  Phoc.  c.  1. 

ETdem  Phoc^oni  Alexander  PhilTppi  filius  centum 
t^lenta  dono  mTsit.  Oblati  muneris  magnTludine  nihTl  mo- 
tus  Pliocion,  eos,  qui  pecuniam  atttilerant,  percontatus 
est,  cur  stbi  uni  inter  tot  jithenienses  dona  jniiteret  Jlexan- 
der  P  QuTbus  respondentibus,  eum  unutn  Jlexandro  videri 
vzrum  honestum  et  bonu7n.  Ergo  stnaty  inquTt  ille,  me  talem 
€t  hab^rf  et  esse,  Institerunt  tamen  legati,  ut  allatum  auri 
pondus  accTperet,  maxTme  libT  domum  ejus  ingressi,  vT- 
lem  ubique  supeliectTlem  et  uxorem  ejus  pinsentem  vTde- 
rvmt :  ipseque,  hausta  in  eorum  conspectu  aqua  e  puteo, 
pedes  lavit.  At  ille  non  mutata  sententia :  Si  ea?n,  inquTt; 
gua?n  offertis  obtruditisgue  mthi^  pecuviam  accejiero^  negue 
ed  utar^  frustra  tantus  thesaurus  in  inanus  mcas  venerit  : 
«i  vero  utar^  ct  mihiet  Mexandro  malam  afiud  Athenienses 
famam  comfid.rabo.  STc  Tn  AsTam  ad  Alexandrum  reporta- 
t'4  fuit  illa  pecunia  ;  et  dilTor  est  vTsus,  qui  ea  aequo  animo 
carere  potuit,  quam  qui  obtiilTt. 

Munera  siia  fuTsse  a  Phocione  repiidTata  moleste  fe- 
rens  Alexander,  scrTpsTt  ad  eum  :  Aow  habere  se  firo  dmi" 
cis  eos^  qui  nzhil  a  se  veUent  acczfiere.  Eandem  pecunTam 
<ifnuo  offerri  jussTt,  et  quatiior  AsTae  urbes  nomTnari, 
quarum  tinam  pro  arbTtrio  elTgerct,  cQjus  redTtibus  fruere- 
tur.  PhocTon  ne  sTc  quTdem  quTcquam  accepit.  Ne  ta- 
nien  plane  Alexandrum  contemnere  vTderetur,  hoc  regiae 
majestati  dedit,  ut  ITberos  dimitti  rogaret  vTr5s  quatuor, 
qui  Tn  arce  SardTum  vTncti  tenebaniur:  quod  extcmpio 
praestuTt  Alex^nder. 


(     i76    ) 

AntTpater  dicebat  diios  se  AthenTs  habere  amicos, 
Phocionem  et  Demadem :  quorum  alteri  persuadere  non 
posset  iit  quTcquam  accTperet;  alteriim,  multa  dando,  ex» 
plere  nequTret.  Fiut.  in  Phocione.  JElian^  l,  xi,  c.  25.  /. 
xi.  c.  9. 


CAPUT  IX. 

Farvo  cdntentiis  sapwns,  paupertdtem  non  tmet. 

1.  Quam  parvo  contentus  est  sapiens  !  quam  parum 
paupertatem  timet !  Etenim  quae  res  pecunTae  cupTdTtatem 
afferunt,  giila,  ambTtio,  ITbTdo,  cum  procul  ab  TIs  omnibus 
rebus  absit ;  cur  pecunTam  magnopere  desTderet,  vel  p6- 
tius  cOret  omnTno?  Ducebat  certe  pro  nThTl5  pecunTam 
Anacharsis  Scythes  cujus  extat  epTstola,  hTs  verbTs  : 
Anacharsls  Hannoni  salutem.    Mihi  amictus  est^  ut  ScythJs, 

fera  fiellis  :  calceamentum,  fiedum  callum  :  cubT/e^  terra  : 
obsonium^  fames  ;  Idcte^  caseo^  carne^  vescor  :  Quare  ut  ad 
quietum  me  Licet  venias.  Munera  autem  ista  tud^  vel  civi" 
bus  ticis,  vel  Diis  immortdlibus  dond,  Cicer.  5.  Tusc. 
n.  89. 

Socrates,  quT  eum  DTIs  proxTmum  dTcebat,  cui  quam 
paucTssTma  satTs  essent,  cum  alTquando  Tn  pompa  magnam 
vim  auri  atque  argenti  ferrT  vTderet :  Qudfn  multa  non  de- 
sidero !  inquTt.  Diog.  Laert.  in  Socrat.  Cicer,  5.  Tusc. 
n,  90. 

2.  Xenocrates,  cum  legati  ad  Alexandro  quTnquaginta 
eT  talenta  atlulissent,  quae  erat  peciinTa  teraporibus  TllTs, 
Athenis  praesertim,  maxTma ;  abduxit  legatos  ad  coenam 
Tn  academiam,  TTsque  apposuit  tanttim  quod  satTs  esset, 
nullo  apparatu.  Cum  postrTdie  rogarent  eum,  cui  niime- 
rari  pecunTam  jiiberet  ?  Quia?  vos  hesterndjinquit,  ccgniild 
7ion  intellexistis^  me  pecunid  non  egere  ?  Quo  responso 
factos  illos  tristTores  iit  vTdit :  triginta  minas  accepTt:  ne 
aspernari  regTs  llberalitatem  vTderetur.     Cicer.  ibid, 

3.  Diogenes  Alexandro  roganti,  iit  dlceret,  si  quid 
sTbi  opiis  esset,  Ilbere,  iit  CynTciis,  respondit :  J^func  qui- 
dem  paulum  d  sole  absis.  Offecerat  videlTcet  aprlcanti. 
HTs  audTtis  Alexandriim  dixTsse  ferunt :  JVist  Alexdnder 
essem,  libenter  essem  Diogenes.     Multo  potentTor  muUoque 


(     1?!^     ) 

locupletior  tunc  erat  Diogenes  omnTa  possTdente  Alexan- 
dro.  Etenim  alTquid  niajus  erat,  illum  nolle  accTpere 
quod  offerretur,  quam  hunc  posse  dare.  Et  qui  gloriari 
solebat,  a  nuHo  se  beneficiis  victum,  eo  dTe  victiis  est,  quo 
vTdTt  alTquem,  cui  nec  dare  quicquam  posset  nec  erTpere. 
Jbid.  Senec,  5  Benef.  c.  4  e^  6. 

Diogenes  quidem  praedTcare  solebat,  quanto  ipsum 
regtm  Peisarum  felicitate  superp^ret :  Sibi  nihil  deesse, 
illi  nihiL  satis  unquam  fore  :  se  ejus  volufitates  non  destde' 
rare<i  ijuibus  nunquam  satidri  ille  fiosset  :  suas  euju  consequi 
nullo  modo  fiosse.  Haec  veie  Diogenes ;  Nam  Xerxes  re- 
fertus  omnibus  praemTls  bonisque  fortunae,  non  pedTiatu, 
non  equestribus  copiis,  non  navium  multTtudTne,  non  infi- 
nlto  pondere  auri  contentus,  praemTum  proposuit  ei  qui 
invenisset  novam  voluptatem.  Qua  inventa  ipse  non  fuTt 
contentiis.  Neque  enim  unquam  finem  invenit,  ITb^ido. 
Cicer.  5.  7««c.  7i,  92.     Ibid.  n,  20. 

CAPUT  X. 

Divifia  atque  otmm  pestes  vlrtutis. 

1.  Ut  Lacedaemoniis  nThil  superesset  quod  magno- 
pere  quaererent,  prster  laudem  vTrtutis,  auri  argentique 
Tisum,  velut  oranTum  scelerum  mateiTam,  sustiilit  Lycur- 
gus.  Hocque  adeo  severe  ab  illo  interdictum  scribunt, 
lit  inquTreietur  de  auri  possessione,  tanquam  de  gravi  sce- 
lere :  et  qui  hac  Tn  re  contra  leges  peccasse  deprehensus 
esset,  morte  poenas  daret.  Solo  ferreo  nummo  uii  per- 
mTsTt,  qui  ita  gravTs  pondere  et  moie  aniplus  erat,  tit  ad 
transferendum  non  Tta  magnum  ejusmodi  nummorura 
numerum  plaustro  opiis  esset.  EmT  autem  pleraque  non 
pecunia,  sed  niutaiTone  mercTum  jussTt.  Fundos  aequalT- 
ter  inter  omnes  divisTt,  iit  aequata  patrTmonTa  nemTnem 
altero  potentiorem  redderent.  Justinus^  l,  iii.  c.  2.  riutar. 
in  Lycurg.  Xenofih.  in  Lacon. 

Cum  LacedaemonTis  soiTtum  esset  non  solum  Tn  acTe  ad- 
verstis  hostem,  sed  etiam  donJ  adversus  dlvTtias,  invictum 
anTmum  gerere  :  Lacedaemonius  adolescens,  qui  vilissTmo 
piCiTo  fundum  emerat,  Tn  judicium  vocatus  est  apiid  magl- 
stratus,  et  damnatiis.  Mali  quipp^  exempli  vlsijip  est,.  juv«- 
nem  lucri  studTO  teneri.     JElian.  l.  xiv.  c.  41. 


(      1?8     ) 

Alter  Lacedaemonius,  nomine  Timandridas,  peregr^ 
abiens,  domus  suse  ac  rei  familiaris  curam  filio  rellquit. 
Reversus  postea,  ab  eo  rem  suam  multo  ampliorem  fac- 
tam  cum  comperisset ;  dixTt :  Magnam  ab  ilio  Diis,  pro- 
fiinquis,  amicisy  hostntibus^  ac  fiaufieribua  factam  csseinju- 
riam  ;  qu<e  enim  infdcultatibusproiternecessaria  ddvitam 
abunddrefity  ed  in  illos  esse  erogdnda,     Ibid.  c.  32. 

2.  Taradiu  gloria  et>  potentia  floruit  Lacedaemoniorum 
respublica,  quamdiu  apud  eam  paupertatTs  amor  vTgiiit. 
Invictam  per  quingentos  annos  praestiterat  severa  Lycur- 
gi  discTplIna  :  intra  annos  haud  multos  dlvTuae  pessumde- 
dere.  Primus  Lysander  Tis,  quTbus  carebat  ipse,  vTtiis 
patrTam  infecit  ;  et  pecuniae  abstTnens,  ejus  cupTditatem 
injecit  civTbus.  QuidquTd  auri  et  argenti  ex  praeda  hostili 
redegerat,  non  sTbi  vindicavit,  sed  Lacedaemonem  defe- 
rendum  curavit,  quae  antea  ferreis  tantum  nummis  uteba- 
tur.  Tum  vero  exortum  est  inter  privatos  studium  ha- 
bendi,  et  sic  interiTt  pristina  eorum  virtiis :  suoque  ipsi 
damn.o  intellexere?  quam  verum  esset  quod  olim  Lycurgo 
interroganti  Pythia  responderat ;  >4uro  et  argento  indcces- 
sam  esse  Sfidrtdm  bjiortere.  jEIian.  1.  xiv.  c.  29.  Plut.  in 
Lycurgo  et  Sylla. 

3.  Quomodo  priscorum  quoque  Romanorum  vTrtus 
labefactata  fuerat,  narrant  his  verbls  SallustTus  et  Pater- 
culus.  Ubi  labore  atque  justTtTa  respublTca  crevit,  reges 
magni  bello  domTti,  populi  ingentes  vi  subacti,  et  Car- 
thago  aemula  imperii  Romani  interiit  ;  tum  Tis  qui  laboies, 
pericula,  dubias  atque  asperas  res  facTle  toleraverant,  oti- 
um  et  dlvTtiae  oneri  mTseriaque  fuere.  Non  lento  gradu, 
sed  praecTpui  cursu  a  virtute  descitum  est,  et  ad  vTtTa 
transcursum  :  vetus  disciplina  deserta,  nova  inducta  :  a 
vTgTliis  ad  somnum,  ab  armls  ad  voluptates,  a  negotiis  Tn 
oiTum  conversa  civTtas.  Primo  pecunias,  dein  imperii  cu- 
pldo  crevTt.  Ea  quasT  materies  omnTum  malorum  fuere. 
Postquam  divTiTae  honori  esse  coeperunt,  et  eas  magistra- 
tus  atque  imperia  sequebantur,  hebescere  virtiis,  pauper- 
t-as  probro  haberi  coepit :  juventutem  luxuria  atque  avarTtia 
cum  superbia  invasere.  Sallust,  Cat.  c.  10.  12.  Fatercul. 
l.  iv.  c.  1. 

Vidit  P.  ScipTo  posterior,  quantum  periculi  patriae 
immTneret,  ab  nTmils  opTbus.  Nam  cum  censor  lustrum 
conderet,  et  Tn  solTto  fievi  sacrTfTcio  scrlba  solenne  pre- 
catTonTs  carmen  el  praelret,  quo  Dii  rogabantur,  ut  populi 


(    i^a   ) 

RSmani  res  meliores  amplioresqiie  f acerent :  Sadsi  inquit, 
bonce  ac  magna  sunt  :  Itague  firecor  ut  eas  fier/ietuo  incdlu' 
mes  servent,  Ac  protinus  ad  hunc  modum  carmen  emen- 
dari  jussit.  Qua  votorum  verecundia  deinceps  censores  Tn 
condendis  lustris  usi  sunt.     Valer.  /.  iv.  c  1. 


CAPUT  XI. 

fera  bona  virtus  et  doctrina. 

1.  Urbera  Megaram  ceperat  Demetrius,  cui  cogno- 
men  Poliorcetes  fuit.  Ab  hoc  Stilpon  philosophus  inter- 
rogatus,  num  quTd  perdidisset  ?  Jyihil^m<\w\ii  omnia  namm 
que  med  mecum  sunt :  Atqui  et  patrimonium  ejus  Tn  prae- 
dam  cesserat,  et  filTos  rapuerat  hostTs  et  patriam  expug- 
naverat.  Ille  tamen  nThTl  se  damni  passum  fuisse  testa- 
tiis  est.  Habebat  enim  secum  vera  bona,  doctrinam  scT- 
ITcet,  et  virtutem,  Tn  quae  hostTs  manum  injTcere  non  p6- 
terat,  et  ea,  quae  a  milTtibus  dirTpiebantur,  non  judTcabat 
sua.  Omnium  scilTcet  bonorum,  quae  extrinsecus  adve- 
niunt,  incerta  possessio  est.  Ita  inter  micantes  ubique 
gladios  et  riientium  tectorum  fragorem  uni  homini  pax  fuit. 
Senec.  de  Const.  c.  5. 

2.  Nunquam  vTr  sSpTens  existTmavTt  Tn  b5nis  rebus 
ponenda  esse,  atque  expetenda  imperia,  tecta  magnTfica, 
pecunias,  et  eas,  quTbus  plerique  homTnum  maxTme  ad- 
stricti  sunt,  voluptates :  quoniam  ea  qui  habent,  non  so- 
liini  augendi  ITbiciTne  crucTantur,  sed  etTam  amittendi 
metu:  et  illa  omnTa  esse  talia  vTdemus,  iit  etiam  improbi 
habeant,  et  obsint  probis.  PIus  apGd  sapientem  vera  ra- 
tio  valet,  quam  vulgi  opinio ;  neque  unquam  quTs  illum 
bona  perdidisse  dicet,  qui  pecus  aut  supellectTlem  amise- 
rit.  Haec  eiat,  sententia  BiantTs,  qui  inter  septem  illos 
Graeciae  sapTentes  niimeratur.  Cum  patriam  ejus  Prienem 
cepisset  hostTs,  caeterique  clves  multa  e  suis  rebus  secum 
asporiarent ;  admonTtus  a  quodam  iit  Tdem  ipse  faceret: 
£go  verdj  inquTt,  facio.,  nam  omnia  mea  fiorto  mecum, 
lUe  haec  munera,  vel  potius  iudibria  fortunae,  non  piitavit 
sua.  Ea  vero  tantum  esse  sua  existimavit  quae  pectore 
gestabat,  virtutem  scTlTcet  et  doctrTnam.  Cicer,  1  Farad, 
Valer.  l.  vii.  c.  2. 


(      180     ) 

3.  QuTdquid  auri  supra  et  infra  tSrram  est,  nulliiis 
pretii  est,  si  cum  virtute  comparetur,  inquit  Plato.  Et 
viris  probis  illud  SolonTs  Tn  mente  semper  habendum,  et 
verbls  usurpandum :  Alti  sibi  divitias  habcanty  nos  virtu- 
tem.     Plat.  de  util.  ex  inim. 

CAPUT  XII. 

Cavenda  est  gloria  cupiditas,  neque  imperia  expe- 
tendcu 

1.  Cavenda  est  gloriae  cupTdTtas:  eripTt  enTm  ITberta.- 
tem,  pro  qua  magnanimis  virTs  omnTs  debet  esse  conten- 
tio.  Nec  vero  imperia  expetenda:  ac  potius  aut  non  ex- 
cTpTenda  inlerdum,  aut  deponenda  nonnunquam.  Cicer,  1 
Offic.  n.  63. 

Timoleon  CorinthTus  magniis  omnTum  judicio  vTr  ex- 
titit.  Namque  huic  contTgit  quod  nescio  an  uili,  iit  patrTam 
oppressam  a  tyrannis  ITberaret,  et  depulsa  a  SyracusTs, 
quibus  auxilio  erat  raissus,  inveterata  servitute,  totam 
STcTliam  Tn  pristinum  statum  restTtuerit.  Cum  frater 
ejiis  Timophantes  tXrannTdem  Corinthi  occupasset,  ipse- 
que  partTceps  regni  cum  illo  posset  esse :  tantum  abfuTt 
a  societate  scelerTs  iit  antetiilerit  civium  suorum  liberta- 
tem  saluti  fratrTs :  et  patrTae  legibus  obtemperare  satTus 
'cluxerit  quam  imperare.  Itaque  fratrem  tyrannum,  saepT- 
us  frustra  oratum  iit  cTvibus  Iibertatem  restTtueret,  inter- 
ficiendum  ciiravit.  Quae  caedes  aliis  praeclarissTmum  fa^ 
cTniis  vTsa  est,  alTi  Jaesam  a  Timoleonte  pTetatem  frater- 
nam  putavere.     Corn.  JVe/}.  et  Plut.  in  Timol. 

Missiis  a  CorinthTis  ad  ferendam  opem  Syracusanis. 
Dionysium  lyrannum  tota  STcilia  depulit ;  cTvTiatibus 
leges  ITbertaiemque  reddTdit:  et  ex  maxTmo  bello  tantum 
otium  toti  insiilae  conciliavit,  ut  urbTum  conditor  vTde^-etur. 
Cum  jam  tantis  esset  opTbus,  iit  STculis  etiam  invTtis  impe- 
rare  posset ;  tantum  autem  haberet  amorum  omnTum,  ut, 
nullo  recusante,  summam  potentiam  obtTneret :  cum  prT- 
mum  poiuit,  imperTum  dep6suit,  et  prTvatiis  SyraciisTs, 
quod  relTquurn  vitae  fuTt,  vixTt.  Nulliis  tamen  ei  honos, 
qui  haberi  virtuti  solet,  defuit:  neque  postea  res  ulla  gesta 
est  publica,  de  qua  prius  sTt  decretum,  quam  TimoieontTs 
sententia  cognita  fulsset.     AcceptTus  prsestantiQsque  nThii 


.  (     181     ) 

est  tyrannorum  depulsonbus,  maxTme  si  modesti  ipsi  absti- 
nentesque  sint.     s4ut.  Vict.  c.  40. 

2.  Cum  Romae  fama  exorta  esset  Etriiscos  SamnT- 
tesque  conscribere  ingentes  exercitus,  et  Illustres  viri  consu» 
latum  peterent ;  omnTum  animi  atque  oculi  conversi  sunt 
Tn  Q.  FabTum  MaxTmum,  prlmo  non  petentem,  delnde  etTam 
recusantem.  Acuebat  hac  moderatione  tam  justa  civTum 
studTa:  quae  verecundia  legum  restlnguenda  ratus,  legem 
recTtari  jussTt,  qua  intra  decem  annos  eundem  consulem 
ref  ici  non  ITceret ;  tot  vero  anni  non  effluxerant  ab  ultimo 
ejus  consulatu.  Vix  pras.  strepTtu  audlta  lex  est.  Tribu- 
nique  plebis  nihil  id  impedimenti  futurum  aiebant:  se 
enim  laturos  ad  populum,  ut  legibus  solveretur.  Ille  Tn 
recusando  praestabat,  rogTtans :    Quid  ergo  attineret  leg-es 

ferri^  quibus  per  ^osdem^  qui  tultssent^  fraus  fieret?  et 
querens,  jam  regi  leges,  7ion  regere.  Populus  nThTlomTnijs 
suffragia  Tnibat,  et  slngulae  centurTge  consiilem  haud  dubie 
Fabium  jubebant.  Tum  demum  consensu  clvitatis  vlctus, 
consulatum  accepTt,  elque  Ts  collega  est  datus,  quem  petTerat. 
Liviusy  l.  X.  c.  13. 

Idem  FabTus,  cum  a  se  quinquTes,  et  a  patre,  avo, 
proavo,  majorTbusque  suls  consiilatum  gestum  animadver- 
teret,  Tn  comTtTis,  quTbus  filTus  ejus  summo  consensu  consul 
creabatur,  flagTtavit  a  populo,  sed  frustra,  iit  vacationem 
hujus  honorTs  FabTae  gentl  daret.  Non  quod  fUTI  virtutibus 
difflderet ;  sed  ne  maxTmlim  imperium  in  una  f  amTlTa  con- 
tTniiaretur.  QuTd  haec  moderatTone  valentTiis  et  mirabilius 
invenlri  potest ;  qu?e  etiam  patrios  affectus,  qui  potentlssTml 
habentur,  superavit?      Valer,  /.  iv.  c.  1. 

3.  ComitTa  consiilibus  creandis  habente  FulvTo,  cen- 
tiirTa  jiiniorum,  quae  prlma  sententTam  rogata  fuerat,  de- 
claravit  consiiles  T.  Manlium  Torquatum  et  T.  Otacili- 
um.  Cum  diibTus  non  essetconsensus  totius  popiili ; 
ManlTus,  qui  praesens  erat,  ad  trTbunal  FuIvTl  venTt,  mag- 
na  circumfusiis  turba,  quae  gratulandl  causa  venerat,  pe- 
tiltque  ab  eo,  iit  pauca  verba  auditet.  Erectls  omnTbus 
expectatTone  quidnam  postiilaiutus  esset,  ociilorum  vale- 
tudTnem  excusavit.  Dixit:  Imfiudentem  et  guderndtorcm 
et  ifnfieratorem  futurum  esse^  qui  cum  alienis  oculis  ei  om- 
nia  agendd  esseJit^  aiit  fiostuldret  aut  fidter^iur  sibi  dlidrum 
cdfiitd  et  fortunds  commJtti.  Oravltque  et  centuria  junio- 
rum  Tn  suffriigium   redlret,  et  Tn  consiilTbus  creandls  me- 

R 


(     183     ) 

minisset  belli,  quod  in  Italia  esset,  gravTssimi.  Succlamavit 
centuria  fiequens  nihil  se  mutare  sententiae,  seque  eosdem 
consules  dicturum  esse.  Tum  Torquatus  :  Keque  ego  ves" 
tros,  inquit,  mores  consul  ferre  fibtero,  neque  voa  imfierium 
meum.  Hedlte  tn  suffrdgium,  et  cogitdte  bellutn  Punicum 
in  Italzd,  et  ducem  jlnntbaletn,  esse»  Tandem  centUria 
autoritate  viri  mota,  post  petitum  atque  habitum  cum  se- 
nioribus  colloquium,  ex  eorum  consilio  alios  consules  dixit 
jam  praeclare  gestis  cognitos  :  ejusque  sententiam  omnes 
centuriag  secutae  sunt.     Livius,  l.  xxvi.  c.  22. 

4.  Maxima  superioris  Africani  merita  in  patriam 
paribus  ornamentis  decorare  conati  sunt  Romani.  Volu- 
erunt  illi  statuas  in  comitio,  in  rostris,  Tn  curia  in  ipsa 
denique  Jovis  aede  ponere.  Voliierunt  imaginem  ejus 
triumphali  ornatu  induiam  inter  Deorum  slmulacra  collo- 
care.  Voluerunt  ei  continuum  per  omnes  vTtae  annos  con- 
sulatum,  perpeiuamque  dTctaitiram  tribuere.  Quorum 
sibi  nullum  neque  plebTscTto  dari,  neque  senatusconsulto 
decerni  patiens,  pene  tanttim  in  recusandis  hondri- 
bus  se  gessTt,  quantum  gesserat  in  emerendis.  Valer, 
l.  vi.  c.  1. 

5.  Diocletianus,  sponte  deposTtTs  imperialTbus  fascT- 
bus,  Tn  propriTs  agrTs  consenuTt.  Quum  alTquando  ab 
Herculio  et  GalerTo  ad  recTpTendum  imperTum  excTtaretiir : 
illud  tanquam  pestem  detestans,  hoc  quoque  respondit: 
Utinam  Salona  fiossetis  visere  otera  nostris  manibus  con- 
siea  et  diJnensOf  fird/ectd  nunquam  istud  tendandum  judicd' 
retis.     Aur.  Vict.  Ep.  c  54. 

6.  FuTt  incertum  vTr  melior,  an  dux,  esset  Epaminon- 
das.  Nam  et  imperium  'non  sibi,  sed  patrTae,  seraper 
quaesTvTt ;  et  pecuniae  adeo  neglTgens  fuTt,  ut  sumptus  funeri 
defuerit.  Gloiiac  quoque  non  cupTdior,  quam  pecuniae : 
quippe  recusanti  omnia  imperia  ingSsta  sunt :  honoresque 
ita  gessit,  ut  ornamentum  non  accTpere,  sed  dare  ipsT  dignT- 
tati,  vTdeietur.     Justin,  l.  vi.  c.  8. 


(     183     ) 

CAPUT  XIII. 

Hbc  est  regndre,  fwlle  regndre,  €um  possls* 

Senec.  6  Benef.  c.  37. 

1.  Cum  P.  Cornelius  ScTpTo  praelTo  vTctor,  se  erga 
HTspanos  gessTsset  perhumanTter,  circumfusa  multitudo 
regem  eum  Tngenti  consensu  appellavTt..  Tum  ScTpTo,  sT- 
lentTa  per  praeconem  facto,  dixTt:  A''dmen  Imperatoris^  quo 
se  milites  sut  afifielldssent,  sibi  maximum  esse  :  Regium  nO' 
men,  dlibi  magiium,  Romx  intolerabile  esse  :  Si  id  amfilissi' 
mum  ducerent  quod  regale  esset ;  regalem  animum  in  se  esse 
tdcite  judicdre  eos  fiosse  :  ut  autem  d  regis  afifiellqttone 
dbstinerent^  se  ordrp.  Sensere  etiam  barbari  magnTtudTnem 
animT  Td  nomen  aspernuntis,  cujus  admTrritione  aliT  mortaies 
stuperent.     JJvius,  l.  xxvii.  c.  19. 

2.  Inter  Romanorum  le;^atos,  quT  ad  Pyrrhum  de 
captTvTs  redTmendTs  aut  commutandTs  venerant,  C.  FabrT- 
cTus  fuit.  Cujiis  postquam  audTvTt  Pyrrhus  magnum  esse 
apud  Romanos  nomen,  ut  vTn  bonT  et  bello  insignis,  sed 
admodiim  pauperTs  ;  eum  prae  caeteiTs  benigne  habuit, 
contendTtque  iit  munera  atque  aurum  abs  se  accTperet,  Tn 
hospTtii  tantum  et  amTcTtiae  pigniis.  Cuncta  oblata  re- 
spuit  FabrTcTiis.  Posiero  dTe  cun»  Tllum  exterrere  ciiperet 
Pyrrhiis  siibTto  conspectu  elephantTs,  cujiis  specTmen  nun- 
quam  vTderat ;  imperavTt  siiis  lit  bellua,  quoe  cseieras  mag- 
nTtudTne  praestaret,  FabrTcTo  secum  coUoquenti  admoveretur 
a  tergo  post  aulaeum.  Quod  ubT  factum  est,  signo  dato, 
remotoque  aulaeo,  repente  bellua  stridorem  horrTdum 
emTsit,  et  proboscTdem  siiper  FabrTcTi  caput  suspendit 
mTnacTter.  At  ille  placTde  ad  belliiam  conversiis,  subrTsit, 
dixTtque  Pyrrho  :  J^on  me  hodie  mdgis  commovet  tu.,a 
beliad,  quam  heri  aurutn  tuum  movir.  AdmTratus  Pyrrhiis 
FabrTcTi  fortitudTnem  anTmi  et  gravitatem,  illum  privatim 
invTtavit,  iit,  post  factam  cum  RomanTs  pacem,  secum  veliet 
vTvere,  prTmumque  eT  inter  amTcos  locum  atque  etTam 
imperTT  partem  obtiilTt.  Cui  submissa  voce  fertur  Fabricius 
respondisse :  Hoc  tibi^  6  rex^  non  exfiedit.  JVam  illi  ifisi, 
qui  te  nunc  tantofiere  cblunt  dc  mirantur,  si  me  cogndveri?it 
dc  fircbdverintymdgis  d  mc  regi,  qud?n  d  te  volent.  Plut.  in 
Pyrrbo.     Florus,  1.  i.  c.  18. 


-         (     184     ) 

3.  Cum  Strato  Sidonis  rex  urbis  deditionem  Alexanr 
dro  fecisset  magis  civium  voluntate,  quam  sua  sponte  ;  gi 
vTsiis  est  indignus  regno,  HepiiaestTonTque  est  permissum, 
ut  regem  a  SidonTTs  constitueret  eum,  quem  illo  fastigio 
dignissTmum  arbitraretur.  Erant  Hephaesiioni  hospTtes,  ju- 
venes  inter  suos  cJari :  qui  faQta  ipsTs  ab  Hephaestione  p6- 
testate  regnandi,  negaverunt  quemquam  patrTo  more  ad 
hanc  dignitatem  eveni  re  posse,  nisT  regia  stirpe  ortum.  Ad- 
niTratus  Hephaestion  magnitudTnem  animi  spernentTs  quod 
alii  per  ignes  ferrumque  peterent :  O  fortes  !  6  fellces,  in- 
quh,  Jux>enes  /  qui  firimi  intellexlstis  quanto  majiis  esset 
regnum  fastidire^  quam  accifiere.  Cceterum  ddte  aliquem 
regice  stir/ns  qui  meminerit  a  vobis  accefitum  hdbere  se  reg'' 
num.  At  illT,  cum  vTderent  multos  avTda  regnandT  cupTdT- 
taie  teneri,  judicarunt  nemTnem  esse  tanto  honore  dignio- 
rem,  quam  Abdalonimum  quendam,  stTrpT  quTdem  regTae 
annexum,  sed  quT  6b  TnopTam  suburbanum  hortum  exTgiia 
mercede  c61eret.  Causa  el  paupertatTs,  sTciit  plerisque> 
probitas  erat :  intentusque  6peri  dTurno,  strepTtum  armorumj 
qui  totam  Asiam  concusserat,  non  exaudiebat.  Q>  Curt- 
l.  iv.  c.  1. 

Jiivenes,  de  quTbus,  ante  dJcttim  est,  cum  regia  veste 
hortum  intrant,  quem  tum  forte,  sterTles  herbas  evellens, 
Abdalonimus  repurgabat ,  et  rege  eo  salutato,  aher  ex  his : 
Vestis  h<ec,  inquTt,  quam  cernis  in  meis  mdnibus^  cum 
squalidis  istls  fiannis  permutanda  tibi  est.  Cdfie  regis  ant' 
mum^  et  in  eamfortundm.,  qud  dignus  es^  istam  continentiam 
profer.  Atque  cum  in  regali  solio  residebisy  vita  necisque 
omnium  civium  dominus^  cdve  obliviscdris  hujus  statds  in 
quo  accifiis  regniiniy  imo  herciile  firofiter  quem. 

SomnTo  sTmTlis  res  AbdalonTmo  vTdebatiir :  et  a  jiive. 
nibus  quaerebat,  an  sanae  mentTs  essent  qui  tam  pr6terve 
sTbi  illuderent.  Sed  ut  ei  cunctanti  squalor  ablutus  est, 
et  injecta  vestis  purpura  auroque  distincta,  et  jurantTbus 
seriam  rem  esse  credidit :  iTsdem  comTtantTbus  Tn  regiam 
pervenit.  Admitti  eum  Alexander  piotiniis  jussTt,  diuque 
contemplatus:  Corfioris^  inquTt,  tui  hdbitus  fdma  gencris 
non  refiUgndt,  Sed  velim  scire,  inbfiiam  qud  fidtientid  tule- 
ris.  Tum  ille  ;  Utindm,  inquTt,  eodem  dnimd  regnicm  fidtt 
fiossim.  Hx  mdnus  suffecere  desiderio  meo.  J^fihil  hdbenti 
nihil  defuit.  Hoc  responsum  magnae  indolTs  specTmen 
Alexandro  est  visum.  Itaque  non  Stratonis  modo  regTam  su- 
pellectilem  tribiii  Abdalommo  jussTt,  sed  pleraque  etiam  ex 


(     185     ) 

Persica  praeda.  Regionem,  quoque  Sidoni  viclnam,  ditioni 
ejus  adjecit.  Nec  sane  quidquam  ingenium  AlexandrT  soli- 
dius  et  constantius  habuit  quam  admirationem  verae  laudis 
St  glori».     Quini.  Curt.  l,  viii.  c.  14. 


CAPUT  XIV. 

Gldrta  et  fdrrKS  jactura  facienda  est  puhlicce 
utilitatis  cdusd* 

1.  Inventi  sunt  muUT,  qui  non  modo  pectiniam,  sed 
etiam  vTtam,  pro  patria  profundere  parati  essent  ;  iidem . 
gloriae  jacturam  ne  minimam  quTdem  facere  vellent,  etiam 
republici  postulante.  Ut  Callicratidas,  qui,  ciim  Lace- 
daemoniorum  dux  filisset  Peloponnesiaco  bello,  multaque 
f  ecisset  egregie  :  vertit  ad  extremum  omnia,  cum  con- 
sTITo  non  pariiit  eorum,  quT  classe  cum  AtheniensTbus  ne 
dimTcaret,  suadebant:  QuTbus  ille  respondit :  Ldcedamo- 
nios^  classe  illd  dmissd,  aliam  fidrdre  fiosse  ;  se  fugere  sine 
siio  dedecof-e  non  fiosse :  Quanto  melTus  fecit  Q.  FabTus 
MaxTmus  !  de  quo  EnnTus  : 

Unus  homo  nobis  cunctando  rcstituit  rem : 
Non  ponebat  enim  rumores  ante  salutem. 
Ergo  postque  magisque  vTri  nunc  pjloria  claret. 

Cic,  1  Offic.  n.  84. 
Etenim  adversus  AnnTbalem  callTdum  imperatorem 
toties  victorem,  dux  a  Romanis  electus  Q.  Fabius,  novem 
vincendi  artem  commentus  est,  non  pugnare,  et  hostem 
mora  frangere.  Unde  Cunctator  est  dictus.  Florus^  l.  ii. 
c.  6.  Liviusy  l.  xxii. 

Non  ignorabat  suam  cunctationem  Romae  infamem 
csse,  seque  tTmTdum  pro  cauto,  imbellem  pr5  perito  belli 
haberi.  At  maluit  ut  se  hoslis  metueret,  quam  stulti  cTves 
laudarent.  ObstTnatus  Tn  Td  quod  vTdebat  patriae  saluti 
fiiturum  esse,  eodem  consTliorum  tendre  semper  bellum 
gessTt.  Q.  Minucium  magistrum  equTtum  jure  imperii 
aequari  Fabio  dictatori  jussit  popttlus,  verae  virtutis  malus 
aesttmator.  Quam  legem  omnes  qui  Romae  aut  in  cas- 
tris  erant,  aequi  atque  iniqui,  praeter  ipsum  dictatorem, 
in  contiimeliam  ejus  latam  esse  judTcaverunt.  Ipse  qua 
gravitate  crimTnantes  se  ad  multiiudTnem  inimicos  tulerat, 

R2 


(     186     ) 

cadem  et  popiili  in  se  saevientis  injuriam  tulit.  Invictum 
tam  a  civibus  quam  ab  hoste  animum  retinuit,  et  patrise 
consulere  etiam  famae  suae  dispendio  non  destitit. 

Ea  caritas  patriae  esse  debet,  ut  tam  ignominia  eam, 
quam  morte  nostra,  si  opus  sit,  servemus.  Lixnus,  l.  ix. 
c.  4. 

2."  Et  honores  et  contumeliae  vulgi  in  promiscuo  ha- 
bendi  sunt ;  nec  his  dolendum,  nec  illis  gaudendum.  Alio- 
quin  multa  timore  aut  taedio  contumeliarum  necessaria 
omittemus  ;  et  publicis  privatisque  officiis  deerimus,  dum 
muliebris  nos  cura  anget  aliquid  contra  animum  audiendi. 
Senec.  de  Constant.  c.  xix. 

Vera  et  sapiens  animi  magnitudo  honestum  tn  factis 
positum  esse»  non  in  gloria,  judicat.  Qui  ex  imperitae 
muUitudinis  judicio  pendeat,  hic  in  magnls  virTs  non  est 
habendus.     Cicer.  1  OJic.  n.  65. 

Gloriam  quT  spreverit,  veram  habebit.  Livius,  l.  xxii. 
c.  29. 

3.  Sunt  quT,  quod  sentiunt,  etiamsT  optimum  sit,  ta« 
men  Tnvidix  metu  non  audent  dicere.  Quod  geniis  peccan- 
<Ji  vTtandiim  est  in  rebiis  urbanis :  et  T.  Quintius  Capito- 
ITniis  vTtavit.  Cum  Romae  patrum  ac  plebis  certamina  cTvT- 
tatem  dTstraherent,  -£qui  Volscique  popiilabundi  accessere. 
Unde  pdstquam  priedas  inulti  egere,  tribunTs  delectum 
mTiitum  impedientibus  ;  T.  Quintius  CapitolTniis  quartum 
consii!,  popiilum  ad  concionem  vocavit ;  eumque  graviter 
objurgatum  cum  iTbere  monuTsset  quae  agenda  essent  haec 
subjunxit:  His  ego  gratiora  alta  dictu  es&e  scio  :  sed  me 
verd  /iro  gratts  lor/ui^  etsi  meum  ingenium  non  monerety 
necessitds  cogit.  Vellem  egutdem  vobls  /ddcere^  Quirites  ; 
sedmdlo  vos  salvos  esse^  qudlicunque  ergd  me  animd  'futuri 
estis.     Cicer.  1  Offic.  n.  84.    Livius,  1.  iii.  c.  68. 


CAPUT  XV. 


Mdrtem  ac  dolorem  contemnere  fortis  ammi  est, 

1.  Fortitudinis  munus  duplex  ;  maximiim  mortis  do- 
Jorisque  contemptio.  Fungendum  est  utroque,  sT  vTrtutis 
compotes,  vel  potiiis,  si  viri  esse  voliimus.  Cicer.  3  Tusc. 
n.  43. 


( 


(     187     ) 

Hoc  meditatiim  ab  adolescentia  debet  esse,  mortem 
ut  negligamus.  Moriendum  enim  certe  est :  et  id  incertum, 
un  eo  ipso  die.  Qui  autem  id,  quod  vTtari  non  potest,  me- 
tiiit,  is  vivere  animo  quieto  nullo  modo  potest.  De  Senec^ 
n.  20.    2  Tusc.  n.  2. 

Stultum  est  timere  quod  vitare  non  potes. 

A  morte  semper  homines  tantundem  absiimiSs. 

Homo  vit3B  commodatus,  non  donatus  est. 

P.  Syrus. 
Non  terret  sapientem  mors,  quae  propter  incertos 
casus  quotidie  imminet,  propter  brevitatem  vitae  nunquara 
longe  potest  abesse.  Dedit  nobis  natura  usuram  vitae  tan- 
quam  pecuniae,  nuUa  praestituta  die.  Quid  est  igitiir  quod 
querare,  si  repetit  cum  vult  ?  ea  enim  conditione  accepe- 
ras.  Quae  vero  aetas  longa  est  ?  aut  quid  omnino  homini 
longum  ?  Apud  Hypanim  fliivium,  qui  in  Pontum  influit, 
Aristoteles  ait  bestiolas  quasdam  nasci,  quae  uniim  diem  vi- 
vant.  Ex  his  igitur  quae  hora  diei  octava  mortiia  est  pro- 
vecta  astate  mortua  est ;  quae  vero  occidente  sole,  decrepita. 
Confer  nostram  longissimam  aetatem  cum  aternitate,  in 
majore  brevitate,  quam  ill»  bestiolae,  reperiemur.  1  Tusc, 
n.  91,  ^c. 

2.  Contemnamus  omnes  ineptias,  beatan^que  vTtam 
in  animi  robore  ac  magnitudine,  et  in  omnium  rerum 
humanarum  despicientia,  ac  mortis  contemptione  pona- 
mus.  Nunc  quidem  cogitationibus  mollissimis  sTc  effGe- 
roinamur,  lit  sT  mors  celerius  opinione  nostra  adventet, 
spoliari  magnTs  quibusdam  bonTs  nobis  videamur.  Quod 
sT,  dum  vTvimus,  expectando,  dcsTderando,  metuendo, 
pendemiis  animis,  cruciamur,  angimiir  :  pro  Dii  immor- 
tales !  quam  inter  illud  jucundum  esse  debet,  quo  con- 
fecto,  nulla  refiqua  cura,  nulla  sollicitudo  fiitura  sit.  Ibid, 
72.    95. 

Quam  me  delectat  Theramenes !  quam  elato  est  ani- 
mo  1  Etsi  enim  flemus,  cum  ejiis  exitum  legimus,  tamen 
non  miserabiliter  vir  clarus  emorTtur.  Qui  cum  conjec- 
tus  in  carcerem  jussu  triginta  tyrannorum  Atheniensium, 
venenum,  ut  sitiens,  bibTsset ;  relTquum  sic  e  pociilo  eje- 
cit,  iit  id  resonaret :  quo  sonitu  reddito,  rTdens,  Pro/iino, 
inquit,  hoc  fiulchro  Critia :  qui  in  eum  fuerat  e  tyrannTs 
teterrimus.  GrtEci  enim  in  conviviis  solebant  nominare 
cui  poculiim  tradituri  essent.  Tum  servo  publico,  qui 
venenum  praebuerat,  poculum  dedit  praeferendum  Critiae. 


(     188     ) 


Lusit  vir  egregius  extremo  spiritu,  cum  jam  prsecordiis  con- 
ceptam  mortem  contmeret,  vereque  Critiae  mortem  est  eam 
augfiratus,  quae  brevi  consecula  est.     Valer,  l.  iii,  c.  2. 


CAPUT  XVI. 


Non  quam  diu,  sed  quam  bene,  vlxeriSy  refert. 

1.  Nemo  tam  imperitus  est,  ut  nesciat  sibi  aliquan* 
do  moriendum.  Tamen  cum  ad  mortem  prope  accesse- 
rit  tergiversatur,  timet,  plorat.  Nonne  tibi  videretur 
stuItTssimus  omnium,  qui  fleret  quod  ante  annos  mille  non 
vixisset  ?  iEque  stultiis  est,  qui  flet  quod  post  annos  milie 
non  vi\et.  Utrumque  tempus  alienum  nobis  est.  Non 
eris,  nec  fulsti.  Quid  fles  ?  E6  ibis,  quo  omnia  eunt. 
Senec.  Efiist.  77. 

Omnia  debentur  morti :  paulumque  morati, 
Serius  aut  citius  sedem  properamus  ad  unam  : 
Tendimus  huc  omnes,  haec  est  domiis  uUima. 

Ovid.  Metam.  l.  x.  c.  32. 
Fata  manent  omnes,  omnes  expectat  avarus 

Portitor,  et  turbae  vix  satis  una  ratis. 
Tendimus  huc  omnes  ;  metam  properamus  ad  unam  : 
Omnia  sub  leges  mors  vocat  atra  siias. 

..4d  L,iviam^  ver.  357. 
Lex  tiniversa  est,  quae  jubet  nasci  et  mori.  P.  Syrus. 
Ad  hanc  legem  natus  es  :  hoc  patri  tuo  accldit,  hoc  ma- 
tri,  hoc  majoribus,  hoc  omnibus  ante  te  :  hoc  omnibus  post 
te  accidet.  Quantus  te  popuius  moriturorum  sequetur  I 
quantus  comitabilur !  multa  millia  hominum  et  animalium 
hoc  ipso  momento,  quo  tu  mori  dubuas,  animam  vario  mor- 
lis  genere  emittunt.  Quomodo  fabula,  sic  vita  :  non  quam 
diu,  sed  quam  bene,  acta  sit,  refert.     Senec.  ibid. 

Quod  cuique  lempus  ad  vTvendum  datur,  eo  debet  esse 
contentiis.  Breve  tempus  aetatis  satis  est  longum  ad  bene 
honesteque  vivendum.     Cicer.  de  Senect,  n.  69,  70. 

Stat  stia  cuique  dies  ;  breve  et  irreparabile  tempus 
Omnibus  est  vTtae  :  sed  famam  extendere  factis, 
Hoc  vTrtutis  opus.      Firg".^  Mn.  x.  ver.  497. 

2.  Major  pars  raortalium  de  naiura  conqueritur  quod 
hominT   tam  breve   ad  vTvendum    tempus   detur.     Vcrum 


(     189     ) 

non  tnopes  vTtaEj  sed  prodigi  sumus :  eam  nulli  bonae  rei 
impendimus,  et  per  luxum,  et  negligentiam  defliiere  nm- 
inus.  Sicut  amplae  opes,  tibi  ad  malum  dominum  per- 
venerunt,  momento  dissipantur ;  at  quamvls  moclicae,  si 
bono  custodi  traditae  sunt,  sufficiunt,  atque  etiam  usu  cre- 
scunt :  ita  vUa,  sT  scias  utT,  longa  est.  IT  vero  soii  uti  sciunt, 
qui  sapientiae  vacant.  Vivere  bonum  non  est^  sed  bene  vlve" 
re.  Itaque  non,  ut  diu  vTvamus,  curandum  est,  sed  ut  bene. 
Longa  est  vTta,  sT  plena  est.  Quid  bominem  juvant  oc- 
togTnta  anni  per  inertiam  exacti  ?  Sapienter  et  fortiter 
lactTs  metiamur  cujusque  vTtam,  non  tempore.  Laudemus 
et  in  niimero  felTcium  rep5namtis  eum,  cui  quantulumcun- 
que  temporis  contigit,  bene  collocatum  est.  Senec,  de  Brev, 
c.  1,  2.     Efiist.  70.97. 

Eo  temporS,  quod  ad  vTvendum  datiir,  sT  bene  utT  velis, 
etiam  parvum  amplTssimum  efficies,  niimerum  annorum 
multitudine  operum  superando.      Valer.  l.  ix.  c.  10. 

Exciitienda  tibi  vTtae  cupTdo  est,  dTscendumque,  quam 
bene  vTvas,  referre,  non  quam  diu.     Senec.  Efi.  101. 

CAPUT  XVII. 

Mdrtem  aquo  animo  oppefit^   qui  beri^  vlxtt, 

1.  Profecto  mors  tum  aequTssimo  animo  oppetitur 
cum  siiTs  se  recte  factTs  vTta  occidens  consolari  potest 
Nemo  parum  diu  vixit,  qui  virtutis  functiis  est  mtinere 
Quare  sT  ipsa  ratio  minus  perficiet  iit  mortem  negliga 
miis ;  at  vTta  acta  perficiat,  Ct  saiis  superque  nobTs  vTxisse 
videamur.     Cicer.  1  Tusc.  n.  109. 

Cum  sapientTssimus  esset  Socrates,  sanctTssimeque 
vixTsset ;  ita  in  judicio  capitis  pro  se  dixit,  lit  non  supplex 
aut  reils,  sed  magTster  aut  dominus  jiidicum,  esse  videre- 
tur.  QuTnetiam  cum  eT  scrTptam  orationem  attiilTsset 
disertissimiis  orator  Lysias,  demTssam  et  supplicem,  et 
praesentT  procellae  accomm»datam,  quam  edisc^ret,  sT  ei 
vTderetur,  et  qua  pro  se  apiid  jQdices  uteretiir,  non  invT- 
tus  legit,  et  bene  scrTptam  jQdicavit.  Sed^  inquit,  quemad- 
modum  si  mihi  calceos  Sycionios  (qui  tum  erant  omnium 
elegantTssimi)  a/^w/fs5e5,  non  uterer^  quamvis  essent  habiles 
et  afiti  ad  fiedem^  quia  non  esslnt  virtles  :  sic  illd  oratio  tua^ 
diserta  mihiet  oratoria  videturj/ortis  etviriUs  nonvidetur* 


(     190     ) 

Causam  ipse^iiam  sTc  egit,  ut,  judicibus  quid  pcenae  st 
commeruisse  existimaret  interrogantibus,  responderit: 
Id  se  merulssCy  ut  stbi  victus  qudtididnus  in  Prytanxo  fixib- 
lice  firaberetur  :  qui  honos  apud  Graecos  maximiis  habe- 
batur,  quo  responso  sic  judTcEs  exarserunt,  iit  capitis 
hominem  innocentissimum  condemnarent.  NuncTanti 
quod  eum  judTces  morte  damnassent :  Et  illos^  inquTt, 
natura.  Uxorique  cijm  lacrymTs  exclamanti  :  Ergone  in- 
juste  mbrieris  ?  jin  tu,  respondit,  juste  malles  ?  Cicero 
de  Orat.  n.  231.  Quintil.  1.  ii  c.  1.  Valer.  1.  vi.  c.  4. 
Diog.  Laert.  in  Socr. 

Non  patronum  ergo  quaesTvTt  ad  judTcTum  capTus  So- 
erates,  nec  judTcibus  supplex  fiiit :  adhibuTtque  ITberam" 
coniiimaciam,  a  magnTtudine  anTmi  ductam,  non  a  siiper- 
bia.  Cum  facTle  posset  educi  e  custodia,  et  essent  qui 
promTtterent  fugam,  noluit :  remansTtque  dTes  trTgTnta  Tn 
carcere  et  Tn  expectatione  mortis,  iit  duarum  rerum  gra- 
vissTmarum  homTnibus  raetum  demeret,  mortis  et  carcerTs. 
Supremo  vTtae  die,  cum  pene  Tn  manu  jam  inortTferum 
teneret  pociilum,  lociitus  Tta  est,  Gt  non  ad  mortem  tradT, 
Terum  Tn  cceliim  vTderetiir  ascendere.  STc  enim  censebat. 
dTcebatque  :  Duas  esse  vtSs  an}morum  e  corfiore  exceden- 
tium.  JVam  eos^  qui  se  vttils  contamtnavissent^  devium  guod' 
dam  tter  tngredi,  seclUsum  d  concilio  Deorum  :  contrd  verdy 
Jfacilem  ad  Deos  dditum  fidtere  illis^  gui  se  integros  justds' 
gue  servdvlssentj  essentgue  in  corfioribus  humdnis  vltam 
imitdti  Deorum,  Ciccr.  3  Tusc.  n.  71.  Senec.  Epist.  xxix* 
et  Ixx. 

Interrogatiis  Anstippiis  quomodo  Socrates  diem  obiTs» 
set  ?   Ut  ego^  inquTt,  dfitdrim.     Diog.  Laert.  in  Aristipp. 

Nunquam  magnTs  vTrTs  cara  Tn  corpore  mora  est : 
cxTre  atque  erumpere  gestTunt,  aegre  has  angustTas  f  erunt. 
Senec.  ad  Marc,  c.  23. 

2.  Cum  Athenienses  Tn  concTone  et  PhocTonem,  et 
nonnullds  alTos  morte  damnassent :  hT  quTdem  inter  amT- 
corum  et  propTnquorum  complexiis  lamentantes  ejiilantes- 
que  trahebantur  Tn  carcerem  :  ille  vero  eodem  ammo 
vultuque  Tbat,  quo  qu5ndam  publTce,  accepto  exercTtus 
imperio  domum  deducebatur:  Tta  iit  gravTtatem  vTri  et 
constantiam  mTrari  nemo  satTs  posset.  Emphyletus,  quo 
familiariter  fuer^t  usiis,  cum  eT  obvTus  dixTsset  lacry* 
mans.  O  guam  indignd  fierpeteris^  Phocion  !  HuTc  ille,  Jtt 
non  inofiindtdy  inquTt,  iunc  enim  exitum  filerigue  cldri  habu' 


(     191     ) 

erunt  Athentenses,  Inimici  praetercurrentes  incessebant 
eum  conviciis.  Unus  etiam  inspuit  in  faciem  ejiis.  Ibi 
fama  est  Phocionem  conversum  ad  Archontas,  id  unum 
dixisse:  An  nemo  hujus  hominis  comfiescet  fietulantiam  ? 
Rogante  quodam  ex  amicis,  nunquid  filio  suo  Phoco  man* 
daci  velit  1  Maxime^m<\\x\X^jubeoenimeumfiofiuli  Atheni^ 
ensts  injuriarum  in  me  oblivisci.  Quod  mandatum  qui  non 
admiratur,  is  mihi  nihil  egregium  sapere  videtur,  inquTt 
^lianus.     Corn.  M/i.  in  Phoc,     jEiian.  L  xii.  c.  49. 

Postquam  Tn  carcerem  ventum  est,  et  cTcuta  -teri 
coepta,  PhocTonem  Nicocle  amico  fidissTmo  rogante,  sTbi 
ut  permitteret  priori  venenum  haurire:  Ista  quidem\  in- 
quTt,  6  JVicoclei  molesta  mthi  vdlde  et  gravis  est  postuldtio 
tua  :  verhm  quia  nihil  ttbi  unquam  denegdvi^  hoc  quoque 
largiar,  Ubi  caeteri  venenum  biberunt,  def  ecTt :  negavTtque 
carnifex  se  alTam  cTcutam  triturum,  nisT  diiodecim  drach- 
mae  sTbi  essent  numeratae.  Tum  Phocion,  accersito  quo- 
dam  amico,  petTit  ut  carnTfTci  illud  pecuniae  daret:  quo' 
niam  ne  grdtis  quidem  mori  Athenis  licebdt. 

3.  Quum  CanTus  lulus,  vTr  Tn  primTs  magntis,  cum 
Caio  Csesare  CalTgiila  fuisset  altercatus :  abeunti  crudelTs 
ille  imperator  dixTt :  J^eforte  inefitd  sfie  tlbi  blandidris^  ad 
mortem  te  duci  jussi.  Tum  CanTus  magno  anTmo :  Grd' 
tiasy  inquTt,  dgo^  ofittme  firincefis,  Decem  medios  usque 
ad  supplTcTum  dT6s  sine  ulla  soUicitudTne  exegit.  Vix 
credi  potest,  quae  interea  dixerit,  quae  fecerit,  quam  in 
tranquillo  fuerit.  Ludebat  latrunculis,  cum  centurio  tra- 
hens  ad  supplTcium  agmen  homTniim  morte  damnatorum, 
illum  quoque  accersT  jussTt.  Vocatus,  numeravTt  calculos, 
ct  ei  quicum  ludebat,  Vide^  inquTt,  ne  fiost  mortem  meam 
mentidriste  vTcisse,  Tum  centurTonem  compellans,  Tea- 
tis^  inquTt,  erts^  me  uno  calculo  antecedere.  O  mlram  Tn 
media  tempestate  tranquillTtatem  !     Senec.de  Tranq.  c.  14. 

4.  Eorum  qui  mortem  fortiter  oppetierunt,  exemplTs 
incTtati,  mortem  tandem  vel  optare  incTpiamus,  vel  certe 
tTmere  desistamiis.  Nam  cum  siipremiis  ille  dTes  non 
anTmi  extinctTonem  sed  commiiiatTonem  tantum  afferat 
locT :  quTd  optabTlTus  ?  Itaque  si  quTd  tale  accTderit,  iit  a 
Deo  nobTs  denuncTatum  vTdtatur  exTre  e  vTta ;  laeti  et 
agentes  gratTas  partanniis,  emittique  nos  e  custodia,  et 
levari  vinculis  arbTtremur,  ut  Tn  aeternam,  et  pland  Tn 
nostram  domum  reniTgremus.  Mortem  portum  nobis  et 
perfiigTum  piitemiis.     Cic.  l  Tusc.n.  116,  £j*c. 


(     192     )        . 

,Vir  sapiens  mortem,  morbos,  at  alTa,  quae  in  vitam 
hQmanam  incurrunt,  feret,  non  solum  paiienter,  sed  eti- 
am  libenter,  iit  pareat  legi  naturae  :  quemadmodum  bo- 
nus  miles  fert  vulnera,  et  transverberatus  telTs,  moriens 
amat  eum,  pro  quo  cadit,  imperatorem.  Habebit  Tn  anT- 
nao  illud  vetiis  praeceptum :  Deum  sequere.  Senec.  de 
Beat.  c.   15. 

CAPUT  XVIII. 

Hiimatw  contemnenda  in  nobiSy  non  negtigenda  m 
nostris. 

1.  Cum  Socrates  jam  jam  moriturus  esset,  rogatus  a 
Critone  quemadmodum  sepeliri  vellet,  haec  respondit,  ut 
se  ostenderet  hac  de  re  nihTl  laborare.  Diogenes  durTor, 
iit  CynTcus,  projTci  se  jussTt  Tnhumatum.  Tum  amlcl : 
Volucribusne  etferls  ?  Minime  vero,  inquTt :   Sed  bacillum 

prbfii  me,  guo  abigam^  pdniidte.  QuT  pbteris  ?  illi  :  non 
enim  senties.  Quid  tgitur  mihiferdrum  lanidtus  oberit  ni» 
hilsentienti?     Cic.  1  Tusc.  n.  103,  109. 

2.  Minabatur  Theodoro  philosopho  tyrannus  mor- 
lem,  et  quTdem  sTne  sSpultura.  Cui  Theodorus :  O  te 
inefitum^  si  fiiitds  inCeresse  sufird  terram  aii  infrd^  putre» 
scam  !  Magniis  animiis  egressiiriis  corpore  nihTI  ad  se  judT- 
cat  pertTnere,  quo  illud  conferatur,  an  ignTs  exurat,  an  ferae 
distrahant,  an  terra  contegat.  Senec.  de  Tranq,  c.  14.  Senec, 
Efiist.  c.  92. 

Praeclare  Anaxagoras  :  qui  cum  Lampsaci  morSretur, 
quaerentibus  amicis,  vcUetne  Clazomenas  Tn  patriam,  si 
quTd  ei  accTdisset,  ref  erri  ?  ^''ihil  neccsse  est^  inquTt,  undi' 
gue  entm  dd  inferos  tdntundem  via  est.  RogantTbus  quo- 
que  civUatis  princTpTbus,  niim  quid  fieri  post  mortem  man- 
daret  ?  jussTsse  fe.unt,  Ht  fiiieri  (juotdnnis  eo,  quo  e  vTvta 
abiTsset^  die.  ludendi  cofnam  hdberent.  Quod  deinde 
Lampsaci  observatum.  Cic.  1  Tusc.  n.  104.  Diog.  Laert. 
in  Anax 

3.  De  hiimatTone  Ciniim  tenendum  est ;  contemnen- 
dam  Tn  nobis,  non  neglTgendam  in  nostris :  Tta  tanien 
mortuorum  corpora  mhTI  sentire  intellTgamiis.  Quantum 
autem  consuetudinl  famaeque  dandura  sTt,  Td  curent  vivi. 
Cic.  1  Tusc.nx  108. 


(     193     ) 


CAPUT  XIX. 

Tdlldtur  fbrtunce  discrlmen  tn  morte. 

1.  Maxime  e  natiira  est  tolli  fortunae  discrlmen  in 
tnorte  :  et  ut  caeterorum  sumptiium,  sic  etiam  sepulchro- 
rum,  modus  recte  requiritur.  Credo  minimam  olim 
hujus  rel  fuTsse  cupiditatem :  alioquin  multa  extarent 
exempla  majorum.  Nec  hoc  a  sapientissimis  legum 
scriptoribus  neglectum.  Athenis  ille  mos,  jam  a  Ce- 
crope  ductus,  diu  permansit,  corpora  humandi  terra, 
quam  proximi  injiciebant.  Sequebantur  epulae,  quas  inT- 
bant  coronati :  et  apud  quas  de  mortuT  laude,  cum  quid 
veri  erat,  praedicari  solitum :  Nam  mentiri  nefas  habe- 
batur.  Cum  deTnde  sumptuosa  fieri  funera  et  lamenta- 
bilTa  ccepTssent,  Solonis  lege  sublata  sunt.  Cic.  2  de  Leg, 
n,  62. 

2.  Cyriis  morti  proximus  fTliTs  mandavit,  iit  postquam 
obiTsset,  corpus  siium  neque  auro  neque  argento,  neque 
ulla  alia  re  pretiosa  conderent,  sed  terrae  quam  prTmum 
redderent.     Xenofih.  Cyrofi.  l.  viii. 

Alexander  AsTae  fTnes  ultimos  victor  peragrans,  CyrT 
regis  sepulchrum  jussit  aperTrT,  in  quo  erat  conduum  ejus 
corpus,  cui  dare  volebat  inferias.  Auro  argentoque  re- 
pletum  esse  crediderat  ?  quippe  Persae  Tta  vulgaverant, 
Sed  praeter  clypeum  ejiis  putrem,  et  arcQs  diids  Scythicos, 
et  acTnacem,  nihil  reperit.  Caetei  um  amiciilo  siio  lociilum, 
in  quo  jacebat  corpiis,  velavit,  coronamque  auream  impo- 
siiit:  mTratus  tantT  nomiflis  regem,  tantTs  praedTliim  opTbus, 
haud  pretTosTus  sepultum  esse,  quam  sT  fuTsset  e  plebe. 
Q.  Curt.  l.  X.  c.  I  .• 

3.  BabylonTorum  regTna  NitocrTs,  supra  portam  ur- 
bis  celeberrTmam,  loco  edTto  et  conspTciio,  sepQlchriim 
sTbi  extriiT  jussTt,  atquT  his  verbTs  inscrTbT :  Si  cui  regum^ 
qui  post  me  afiud  Babylonios  imfierium  dbtinebuntypecunt(e 
tnopia  fuerit ;  dperto  sepulchro^  sumito  quantum  libueriC 
JVe  tamen  aperito,  nisi  indiguerit :  non  enim  proderet  dpe- 
rutsse.  Hoc  sepUlchrum  intactum  permansTt,  donec  reg- 
niim  pervenit  ad  DarTum  HystaspTs  fTlTum  :  quT,  reserato 
moniimento,   non    quTdem    pecunias    quas    speraverat    in- 

S 


(     194     ) 

venit :  sedcadaver,  et  haec  verba  exarata  :  JVisi  turfiis  lucrt 
8tudio8U8  esaes^  et  te  inexiilebilia  pecunix  ciifiiditas  tene^ 
ret^  mortuonim  sefiulchro  non  violdsses.      Herodot.  1.  i. 

4.  Refert  Diodoriis  STculiis  hunc  apiid  veteres  ^gyp- 
tios  morem  fuisse,  iit  mortui  regis  corpiis  non  ante  se- 
piilchro  c5nderetur,  quam  cuncta  ejiis  facta  expensa 
essent.  VolentT  cuTque  facihltas  dabatur  defunctum  accu- 
sandi.  InsiTtuebatur  jiidTcium :  et  sT  plura  male  fecTsse 
rex  coargueretur,  carebat  sepulchro.  -  Cujiis  dedecoris 
tTmore  factiim  est  iit  multT  pTe  justeque  imperaverTnt. 
Diod.  Sic.  /.  1 . 


CAPUT  XX. 

Vtro  forti  fbrtiter  ferendus  est  dolor, 

1.  Inter  omnes  hoc  constat,  non  doctos  homines  solum, 
sed  etTam  indoctos,  vTrorum  esse  fortium  toleranter  dolorem 
pati.  Nec  vero  quTsquam  fuTt,  qui  cum  non  laudandum 
piitaret,  qui  Tta  pateretur.  Itaque  doiorem  aut  extimescere 
venientera,  aut  non  ferre  praesentem,  nonne  turpe  est? 
Cic.  3  Tusc.  n.  43. 

In  dolore  cogitandum  nobTs  est,  quTd  fortitiidTne, 
quTd  magmtiidTne  animi  dignum  sTt :  et  maxTme  provTden- 
dum,  ne  quTd  abjecte,  ne  quTd  timTde,  ne  quTd  ignave,  ne 
quid  servTiTter  miilTebrTterve  facTamus.  IngemTscere  vTro 
concessum  est,  Tdque  raro:  ejulari,  ne  miilTeri  quTdem. 
2  Tusc.  n.  53,  58. 

2.  Dolorem  placTde  et  sedate  ^res,  sT  cogTtes  quam 
Td  honestum  sit.  Siimiis  enim  natura  stiidiosissTmi  ap- 
peientTssTmTque  honestatis,  pro  qua  nThTl  est  quod  non 
parati  sTmus  et  facere  et  perpeti.  Hirrc  perTciila  adetin- 
tiir  Tn  proeliTs.  Non  sentiiint  vTrT  fortes  Tn  acTe  vulnera  ; 
vel  sentiunt,  sed  morT  malunt  qu^m  tantTIium  modo  ab 
eo,  quod  eos  decet,  dTmoveri.  Fulgentes  gladios  hostTum 
vTdebant  DeciT,  cum  Tn  acTem  eorum  irruebant  :  hTs  leva- 
bat  omnem  vulnerum  metiim  ac  doldrem  nobTlTtas  mortis 
et  gloiTa.  Num  tum  ingemiiTsse  EpamTnondam  piitas, 
cum  una  cum  sanguTne  vTtam  effluere  sentTiet  ?  MinTme 
sane:  patrTam  enim  siiam  Lacedaemoniis  imperantem  re- 
ITnquebat.  Hac  sunt  sdlatTa,  haec  fomenta  summorum 
doioium.     2  Tusc,  ibid. 


C     195     ) 

3.  Acerrimus  virtuti  adversarius  esse  vTdetiir  dolor : 
is  ardentes  faces  intentat,  is  fortitudinem  animT  se  debili- 
taturiim  mmatur.  HuTc  Tgitiir  succumbet  vTrtus  ?  Quam 
turpe,  6  DTT  bonT,  fiiturum  esset.  Piieri  Spartiatae  non 
igemTscunt  verberTbus  lanTati.  Adolescentium  greges 
Lacedaemone  vTdTmus  ipsT,  inquTt  CTcero,  incredibTli  con- 
lentione  certantes  pugnTs,  calcTbus,  unguTbus,  morsu  denique, 
Tta  ut  exammarentur  prTus,  quam  se  vTctos  f  aterentur.  In 
IndTa  TT,  qui  sapTentes  habentur,  nudi  aetatem  agunt,  et 
CaucasT  nTvis  perfeiunt,  cumque  ad  flammam  se  applTciie- 
rint,  sTne  gemitu  aduruntiir.  MiilTeres*  vero,  cum  est  cujusw 
que  earnm  vTr  mortuus,  Tn  certamen  judTcTumque  venTunt, 
quam  plurimum  ille  dilexSrit:  plures  enim  unT  marTto 
solent  esse  nuptae.  Quae  est  victrix,  ea  laeta,  prosequentibus 
siiTs,  una  cum  vTro  Tn  rogum  imponTtur:  victae  moestae  dis- 
cedunt.-  Quanto  magTs  dolorem  non  formTdabit  sapTeniTs  et 
eonstantTs  vTrT  vTrtus  ?    Ck.  5  Tusc,  n,  76.     Fide  infra  lib.  v. 

CAPUT  XXI. 

Dolorem  ferri  fortiter  poss^^  multorum  exempld 
docent, 

1.  Ut  liibentTus  dolori  obsistere  possTmiis,  obversentiir 
animo  fortTum  vTrorum  exempla  Zeno  propoi^atur  Eleates, 
qui  perpessijs  est  omnTa  pouus,  quam  conscTos  delendae 
Nearchi  tyrannidis  indTcaret.  De  Anaxarcho  DemocrTtTo 
cogTtetur,  qui  cum  CyprT  in  manus  Nicocreontis  legTs 
incTdisset,  nulliim  geniis  supplTcTT  cleprecaiiis  est.  Conjec- 
tiis  Tn  mortarium  saxeum,  TbTque  ferreis  malleTs  contusiis, 
TundCi  inquTebat,  jinaxarchi  culeum  (sTc  corpiis  vocabat) 
tunde  :  Anaxarchum  vero  i/isum  non  tundes.  Ad  ultimum 
ampiitationem  linguae  tyranno  mTnTtante,  prounus  eam 
deniTbus  obscTssam  et  commTnutam  Tn  os  illius  Tra  tumidum 
conspuTsse  dicTtur.  Cic.  2  Tusc.  n.  52.  Valer,  l,  iii.  c.  3. 
Diog.  Laert.  in  Anax. 

2.  Romam  obsTdebat  rex  Porsena,  seque  urbem  prop- 
ter  frumenti  Tnopiam  expugnaiurum  spem  habebat,  cum 
C.  MucTus  adoiescens  nobTjis  audaci  alTquo  facTnore  pa- 
trTam  esse  a  perTciilo  ITberandam  ratus  est.  Itaque  pene- 
trare  Tn   hostTum   castra   constitiiit.      Sed   meiuens  ne,    sl 

*  Imo  usque  in  nostrum  tem/ius  mundi  continuatur  hic  mosJ 


(     196     ) 

cpnsuluin  injussu  et  omnibus  ignarTs  Iret,  pro  transfiiga 
habeietur ;  senatum  adiit.  Transire  Tiberim^  inquTt,  /Ja- 
tres^  et  intrare,  st  fiossim^  castrd  hostium  volo,  nonfuturua 
prado,  neque  {lostulationum  hostilium  ultor,  Majus^  st  Dil 
jiivant^  in  dntmo  est  fdctnus»  Approbant  patres.  AbdTto 
intra  vestem  ferro  profTciscTtur.  UbT  Tn  hdstium  castra  ve- 
nit,  Tn  confertissTma  turba  prope  regTum  trTbunal  constT- 
tTt.  Tum  forte  stTpendTum  mllitibus  dabatur,  qui  propterea 
adibant  scnbam  cum  rege  pari  fere  ornatu  sedentem,  et 
multa  agentem.  TTmens  MucTus  sciscTtari  iiter  eorum, 
qui  sedebant,  Porsena  esset,  ne  talTa  interrogando  se  Ro- 
manum  esse  aperiret:  re  fortunse  permissa,  Scribam  pro- 
rege  obtruncavit. 

Inde  cum  vTam  sTbi  criiento  mucrone  per  trepTdam 
turbam  faceret,  comprehenSus  a  regiis  satellTtTbiis,  ad  trT- 
bunal  adductus  est.  Tum  ille  nihTl  metuens:  Romdnus 
aum,  inquTt,  civis :  C.  Muctum  vocdnt,  Hostis  hostem  OC" 
cidere  volui ;  nec  dd  niortem  ferenddm  mtniis  dnimi  est^ 
guam  dd  cadem  /idtrandam  fuit.  Et  fdcere  et  fidti  fortiay 
Romd7ium  est.  Addldit  delnde,  non  se  unum  occldendi 
P^rsena  gloriam  fietere  :  tdem  periculum^  easdemgue  tnst' 
dids,  et  imminere  d  juventute  Romdnd.  Cum  rex  ira  percT- 
tus,  perTculoque  conterrTtiis,  circumdarT  ignes  jiiberet,  nisT 
propere  et  clare  exprOmeret  eas,  quas  mTnabauir,  Rdmanae 
juventutTs  insTdias:  Vtde^  inquit  MQcTiis,  quamviLe  corfius 
tts,  qui  magnam  gloriam  sfiectant.  Dcxtramque  accenso  ad 
sacrTfTcTum  ignT  injecit.  Quam  cum  veliit  sTne  ullo  doloris 
sSnsu  torreret,  attonTtiis  reT  mTraciilo  rex  ab  sede  siia  prosT- 
liiit,  amotumque  ab  igne  jiivenem  dTmTsTt  invTolatum  :  sT- 
mulque  Romam  missT  legati  ad  pacTs  conditiones  off  erendas. 
JJviusj  l.  ii.  c.  12. 

Cum  peteret  regem  decepta  satellTte  dextra, 
Injecit  sacrTs  se  peritura  focTs. 

Sed  tam  saeva  pTus  mTraciila  non  tiilit  hostis, 
Et  raptum  flammTs  jussTt  abTre  vTrum. 

Urere  quam  potuTt  contempto  MucTiis  igne, 
Hanc  spectare  manum  Porsena  non  potiiit. 

Major  deceptae  f  ama  est,  quam  gloria  dextrse  : 
Si  non  peccasset,  fecerat  i4ia  minus. 

Martial.  l.  i.  Efiig.  22. 

Vetust5  MacedOnum  more,  regi  Alexandro  sacrTfT- 
canti  praesto  erant  BobTlissTmT  pueri.  E  quTbus  uniis,  cum 
thurTbiilum    tenens    anie    regem  astTtTsset,  Tn  TpsTiis    bra- 


(     19?     ) 

chium  carbo  ardens  delapsijs  est :  quo  etsl  ita  adureba- 
lur,  Gt  adustae  carnis  odor  ad  circumstantium  nares  per- 
veniret  ;  tamen  et  dolorem  silentTo  pressit,  et  brachium 
immobile  tenuit,  ne  sacrificium  ullo  gemitu  impediret. 
Valer.  l.  iii.  c.  3. 

C.  Marius  rusticanus  vir,  sed  plane  vir,  cum  ei  varices 
in  crura  secarentur  non  sine  acrT  doloris  morsu,  vetuit  se 
alligari.  N3s,  sT  pes,  sT  dens  cdndoluit,  ferre  non  possumus. 
Cic.  2  Tuscul.  n,  35,  52. 

3.  Ex  Syria  decedens,  conf ecto  Mithridatico  bellS  cum 
Rhodum  venTsset  PompeTus,  nobilissimum  Stoicae  dTsciplT- 
nae  philosophum  PosTdonium  cupTit  audlre.  ,  Sed  cum 
dTceretur  gravTter  tunc  aeger  esse,  quod  doloribus  podagrae 
cruciabatur  maxTmTs  ;  voliiit  saltem  vTsere,  quera  audlre  de 
rebus  phTlosophTcTs  disserentem  non  iTcebat.  Quem  ut 
vTdit,  et  salutavit  honorificTsque  veibis  est  prosecutus ; 
moleste  se  ferre  dixTt,  quod  eum  non  posset  audTre.  At 
ille,  Tuvere^  mquii,  /lotes ;  7iec  commitidm,  ut  dolor  cor- 
poris  efftciat^  ut  ffustra  tantiis  vir  ad  ?ne  venerit.  Itaque 
cubans,  gravTter  et  copiose  disputavit  de  hoc  StoTcorum 
dogmate  :  Aihil  esse  bonum  nist  quod  hbnestum  esset.  Cum- 
que  quasT  faces  doloris  eT  admoverentur,  saepe  dixit :  JVihil 
dgis^  dolor  :  quamvis  sis  moiestus^nunquam  te  esse  confitC' 
bor  mdlum,  Illud  enTm  StoTci  negabant  malum  dTci  posse, 
quod  turpe  non  esset.     Ihid.  n.  6\. 

Etsi  PerTpatetTci  dolorem  dTcebant  malum  esse,  de 
eo  tamen  fortiter  ferendo  eadem  praecTpiebant  quae  StoTcT. 
Et  quTdem  ArcesTlas  PerTpaietTcus,  cum'  arderet  podagrae 
doloribus,  vTsTiassetque  homTnem  Carneades,  et  trTstTs 
exTret:  Mdn£^  quceso^  inqmii  Carnedde  tioster  :  nihil  illinc 
huc  fiervenit,  Ostenditque  pedes  et  pectus.  5  de  Fin, 
n,   64. 

4.  Consuetudo  laborum  perpessionem  dolorum  effTcTt 
facTlTorem.  Fere  laborem,  contemnere  vulnus  et  dolorem, 
consuetudo  docet.  Est  enim  consuetudTnTs  magna  vTs. 
Pernoctant  venatores  Tn  montTbus  et  Tn  nTvTbus.  Piii^Tles 
caestTbus  contusi,  ne  ingemTscunt  quTdem.  Gladiatores, 
perdTti  homTnes  aut  barbari,  quas  plagas  perferunt?  Tan- 
lum  exercTtatio  et  consuetudo  valet.  Ergone  hoc  poterit 
homo  vTlissTmus  ?  VTr  natus  ad  gloriam  et  honestatum  anT- 
mum  tam  mollem  habebit,  ut  eum  non  medTtatione  et  ra- 
tione  corroboret  adversus  dolorem  ?  2  Tusc.  n.  3S,tfc. 

S  2 


(     198     ) 

5.  Doloriim  patientia  in  omnT  genere  se  aequabilem 
praebeat.  Saepe  multi,  qui  aut  propter  gloriae  cupiditatem 
aut  lit  jus  suum  et  libertatem  tuerentur,  vulnera  excepe- 
runt  fortiter  et  tiilerunt,  iTdem  dolorem  morbi  ferre  non 
possunt :  Neque  emm  ratione  et  sapTentia  vulnerum  dolo- 
Tem  tulerant,  sed  gloriae  et  proprii  commodi  studio.  NT- 
hil  autem  potest  esse  aequabTIe,  quod  non  a  ratione  profTcTs- 
cTtur.  Itaque  barbari  ferro  decertare  acerrTme  possunt ; 
segrotare  vTrTlTter  non  queunt.  STc  Cimbri  et  CeltiberT  Tn 
prc3elio  exsultant,  lamentantiir  Tn  morbo.     Ibid,  n.  66. 


CAPUT  XXII. 

Qua  dura  sunty  fiunt  levwra  patientla, 

1.  CuTvis  doIorT  remedTum  est  patientTa. 
MTserTarum  portiis  est  patTentTa.  P.  Syrua. 

NThTl  tam  infestum  tranquilHtati  animi,  quam  nThil 
patT  posse.  Itaque  Td  summopere  studendum,  iit  damna, 
quam  mTnTme  fTeri,  poterit  sentiamiis:  etTam  adversa  be- 
nTgne  interpretemur.  NuncTato  naufragTo,  Zeno  cum  omnTa 
sua  audTret  submersa  :  Jubet^  inquTt,  me  Jortuna  ex/ieditius 
fihilosofihari.     Senec.  de  Tranq.  c.  14. 

Lacaena  quaedam,  cum  fTlTum,  quem  Tn  prcelTum  mise- 
rat,  interfectum  audisset ;  Jdclrco^  inquTt,  ^ewweram,  ut  firo 
patrid  non  dubitaret  occumbere,     Cic.  1  Tusc  n.  102. 

Anaxagoram  quoqu^  ferunt,  audTta  morte  fTlTT,  Td 
unum  dixisse  ;  Sciebam  me  genuisse  mortdlem.  QuotTdie 
praeter  ociilos  nostros  transeunt  notorum  ignotorumque 
funera,  mulli  tamen  homTnes,  ut  rerum  aliarum,  sTc  vTtae 
insatTabiles,  indignantur  se  siiosque  Tnde  exTre,  quo  ad 
temp"us  tantum  admissi  sunt.  Quanto  illT  justTor,  qui 
BuncTatam  fiiii  mortem  non  tanquam  novum  nuncTum  ac- 
cepit !  Quid  est  enim  novT  homTnem  mori,  cujiis  tota  vTta 
jiThTI  aiiiid  quam  ad  mortem  Tter  est  1  Itaque  Td  quod  ne- 
cesse  est,  nunquam  timeamus:  quod  incertum  est,  sem- 
per  expectemiis.  3  Tusc.  n.  30.  Senec.  ad  Polyb*  n.  29, 
30. 

2.  Xenophon  Socratis  discTpiiliis,  eique  facundia 
proxTmus,  cum  solemne  sacrum  faceret,  e  diiobus  filiis 
jnajorem  natu,  nomTne  Gryllum,  cognovit  cecTdTsse  Tn 
proelTo  apiid  Mantineam  j  nec  Tdeo  inceptum  Deoriim  cul- 


(     199     ) 

tum  pmittendum  putavit,  sed  tantummodo  coronam  de- 
ponere  contentus  fiiit.  Percontatus  delnde  quonam  mddo 
occubuisset  f  ilius ;  ut  audivit  fortissime  pugnantem  inter- 
iTsse :  coronam  capiti  reposiiit,  numina,  quibiis  sacrifi- 
cabat,  -  testatus,  majorem  se  ex  virtute  f ilil  voluptatem, 
quam  ex  morte  dolorem,  sentire.  Aliiis  removisset  ho- 
stiam,  abjeclsset  aitaria,  lacrf mis  thura  respersisset.  Xe- 
nophon  et  corpore  et  animo  immobilis  permansit.  Dolori 
succumbere,  ipsa  clade,  quae  nunctata  erat,  tristius  duxit, 
Valer.  /.  v.  c.  10. 

3.  iEmilius  Paulus,  nunc  felTcissimi,  nunc  miserrimi 
patris  clarissimum  exemplum,  ex  quatuor  flliis  insignis 
formae  et  egregiae  indolTs,  duos  Tn  Corneliam  Fabiamque 
gentem  adoptione  transtiiiit,  diios  el  fortuna  abstiilTt : 
quorum  alter,  quarto  die  antequam  pater  trTumpharet, 
funere  est  elatus :  alter  in  triumphali  curru  conspectus, 
post  diem  tertium  expTravit.  .  Itaque  qui  Iiberis  sTc 
abundaverat,  iit  diios  Tn  alTenas  familias  transmisis- 
set,  ad  orbTtatem  siibito  est  redactus.  Quem  casum 
quo  robore  animi  sustiniierit,  nemTni  diibium  esse  p6- 
test.  Nam  orationi,  quam  ad  poptilum  de  rebiis  a  se 
gestis  habiiit,  hanc  clausiijam  adjecit:  Chm  in  tam  firo' 
s/iero  beiiorum  successu  timerem^  Quirites,  ne  quid  mali 
contra  nos  fortuna  molTretur :  Deos  firecatus  sum^  ut  si 
guid  adversi  fiofiulo  Romano  immineret^  td  totum  tn  meam 
dbmum  converteretur.  Quafirofiter  bene  res  habet :  Snnu' 
endo  enim  votis  meis^  td  egcrunt,  ut  vosftotius  meum  cdsum 
doledtzs,  quam  ego  vestro  ingemiscam,  Valer.  1.  v.  c.  10. 
Livius,  I.  xiv.  c.  41. 


CAPUT  XXIII. 


Altdrum  respice  wcommdda,  ut  mittiis  ferds  tua. 

1.  Cum  ex  amicTs  quemdam  gravTter  mcerentem 
videret  Solon,  in  arcem  Ath^narum  perduxit^  hortatus- 
que  est,  iit  per  omnia  subjecta  sedTfTcia  ociilos  circum- 
fcrret.  Quod  iit  factum  animadvertit :  Cogitd  nunc  tecum 
inquTt,  ywam  multl  luctus  sub  his  tectis  et  olim  fuerint^  ho' 
dieque  versentttr,  ins^guentibusque  seculis  sint  habitdturt: 


(     200     ) 

ac  desine  ea  incommoda  tanquam  firbfiria  dejierey  qux  sunt 
communia  mdrtaiium. 

Idem  Solon  aiebat :  Si  zn  unum  locum  cunctT  mdla 
9ua  contuUssent  ;  futurum^  ut  quisque  firofiria  domum  re» 
pcrtare  mallety  quam  ex  communi  miseridrum  acervo  fiortio- 
nem  suam  accifiere.  Unde  colligebat  non  oportere  nos,  quae 
fortuTto  patimiir,  ea  magis  intolerabilia  judicare,  quam  quae 
uin  patTuntur.     Valer.  l.  vii.  c.  2. 

2.  CTceroni  mortem  TullTae  filiae  insdlabTlTter  liigenti, 
cum  multa  alTa,  tum  haec  scripsTt  ServTus  SuIpTcTus.  Quae 
res  mThi  non  mediocrem  consolationem  attulit,  volo  tTbi 
commemorare,  si  forte  eadem  res  tTbi  mTnuere  dolorem 
possit.  Ex  Asia  redTens  cum  ab  iEgina  Megaram  versus 
navTgarem,  coepi  regiones  circumcirca  prospTcere.  Post 
me  erat  -Eglna,  ante  Megara,  dextra  Piraeus,  sinistra- 
Corinlhus.  Quae  oppTda  quodam  tempore  florentissTma 
fuerunt,  nunc  prostrata  et  diruta  ante  oculos  jacent.  Cce- 
pi  egomet  mecum  sTc  cogit^re:  Hem^nos  hbmunculi  indig-' 
namur^  sT  quis  nostrum  interiit,  aut  occTsus  est,  qubrum  vita 
brevior  esse  debet ;  cicm  uno  locb  tbt  bfifudbrum  cddavera 
prbjecta  jdceant  ?  VTsne  tute,  Servi^  cbhibere,  et  meminisse 
hominem  te  esse  ndtum  ?  Crede  mihi :  cogTtatione  ea  non 
mediocriter  stim  confirmatus.  Hoc  Tdem,  si  tibi  vTdetur, 
fac  ante  oculos  tibi  proponas.  Modo  uno  tempore  tot  cla- 
rissTmi  vTri  inteiTerunt:  de  imperTo  Romano  praeterea 
tanta  dTmTnutio  facta  est:  omnes  provincTae  conquassatae 
sunt.  In  unius  mulTerculae  anTmuIa  si  jactura  facta  est, 
tantopere  commoveris  1  Quae  si  hoc  tempore  non  dTem 
suum  obisset,  paucis  post  annis  tamen  ei  moriendum  fuit: 
quoniam  homo  nata  fuerat. 

Noli  te  oblTvTsci  CTceronem  esse :  et  eum,  qui  alTls 
consueveris  praecTpere,  et  dare  consilTum.  Neque  TmTtare 
malos  medTcos,  qui  Tn  alTenis  morbis  profitentur  tenere 
se  medicinas  scieniiam,  ipsi  se  curare  non  possunt :  sed 
potius  quae  alTis  praecTpere  soles,  ea  tute  tTbi  subjTce,  at- 
que  aptid  anTmum  propone. 

Nullus  dolor  est,  quem  non  longinquTtas  temporTs 
mTnuat  ac  roollTat.  Hoc  te  expectare  tempiis,  tTbi  turpe 
est,  ac  non  ei  rei  sapTentia  tua  te  occurrere.  Vidimus 
alTquoties  secundam  pulcherrTme  te  ferre  fortunam,  mag- 
namque  ex  ea  re  te  laudem  adipTsci.  Fac  alTquando 
intellTgamus,  adversam  quoque  te  aeque  ferre  posse, 
neque    Td    majus,    quam    debeat,    tibi     onus    vTderi ;    ne 


\ 


(     201     ) 

ex  omnibus  virtutibus  haec  una  tibi  videaturaeeSse;   'C/c.  /. 
iv.  ad  Fam,  Efi,  5. 

CAPUT  XXIV.       t 

Ir^  furor  brevh  est, 

Horat.  1.  i.  Ep.  2. 

1.  Vdcandum  est  omni  perturbatione  animi,  tum  cupir 
ditate  et  metu,  tum  etiam  segritudine  et  Iracundia :  ut  tran- 
quillitas  et  securitas  adsit,  quae  afferat  cum  constantiam,  tum 
etiam  dignitatem.     Cic.  1  Offic.  n.  69. 

QuTdam  e  sapientibus  virTs  dixerunt  Tram  brevem  in- 
saniam.  .JLque  enim  impotens  suT  est,  decoris  oblTta, 
necessitudinum  immemor,  in  id,  quod  coepit,  pertinax, 
rationi  consiliTsque  praeclusa.  Ut  autem  scias  non  esse 
sanos,  quos  ira  possedit,  ipsum  illorum  habitum  intuere. 
Nam  iit  furentium  certa  indicia  sunt,  ita  et  Trascentium. 
Flagrant  oculi,  et  multus  ore  toto  rubor.  Labia  quatiun- 
tur,  dentes  comprimuntur,  horrent  ac  subriguntur  capTlli, 
tiimescunt  venae,  concutitur  crebro  spTritu  pectiis,  parum 
explanatSB  voces  sunt,  comploduntur  saepi\is  manus,  pulsa- 
tur  humus  pedibus,  toturh  conciititur  corpiis :  ita  ut  nescias 
utrum  magis  detestabile  vitium  sit,  an  deforme,  Caetera 
vitia  saepe  licet  obscondere :  Tra  se  profert,  et  in  faciem 
exit,  quantoque  major  est,  hoc  effervescit  manifestius, 
Senec.  de  Ird^  l,  i.  c.  1.  /.  ii.  c.  35.  /.  iii.  c.  4. 

Si  Trae  effectils  malaque  intueri  velTs,  nulla  pestis  hu: 
niano  generi  pluris  stetit.  Videbis  caedes  ac  venena,  et 
subjectas  tectTs  faces  et  urbium  clades  et  totarum  exitia 
gentium.  Aspice  nobilissimarum  cTvitatum  fundamenta 
vix  notabilia  :  has  Tra  dejecit.  Aspice  regiones  per  multa 
millia  sine  habitatione  desertas  :  has  Tra  exhausit.  Aspice 
tot  diices  ac  reges,  mali  exempla  fati :  Tra  alium  in  ciibTli 
siio  confodit,  alTiiminter  sacra  aut  epiilas  percussit,  alium 
siib  oculis  multitudinis  lancinuvit.     Senec  /.  ii  c,  2, 

2.  Plutarchus,  vir  doctissimus  et  prudentTssimiis, 
servo  suo  homini  nequam  et  contiimaci,  sed  disputationi- 
bus  philosophicTs  aures  imbutas  habenti,  tunicam  detrahi 
jussit  6b  aliquod  delictum,  eumque  loro  caedi.  Ille  prT- 
mum  vociferari :  JVon  meruisse  se  ut  vafiularet  ;  nihil  mdliy 
nihil  sceleris  admtsisse,     DeTnde  inter  vapiilandum   queri- 


(     202     ) 

monias  jactarej  fletus  fundere,  ejiilatus  facere.  Postre- 
mo  ad  verba  objurgatoria  conversus,  dixTt:  J^on  esse  eo 
animo  Plutarchum,  quo  illum  deceret  :  P/iiloso/ihum  Jrdsci, 
turfie  esse  :  sa/ie  eum^  firasente  <itque  audiente  «?, 
de  iraculidia^mdlTs  disseruisse,  tlbrum  quoque  de  cohi- 
bendd  ird  fiulcherrimum  conscrifisisse  :  iis  omntbus,  qu<e 
in  illo  libro  scrifitd  et  firtecefitd  es/tent,  nequdquam  con- 
venjre,  quod  effusus  tn  iram  servum  filufimis  fildgis  mul- 
tdret.  Tum  Plutarchus  placTde,  et  lenTter :  Quid,  inquTt, 
verberoj  nunc  ego  tibi  irasci  videor  ?  Ex  vultune  meo^  dn 
ex  coiore,  dn  ex  voce,  dn  ettam  ex  verbiSj  correfitum  esse 
me  ird  intelltgis  ?  Mihi  quidem  neque  ociili,  o/iTnory  trii' 
ces  sunty  neque  in  ruborem  sfi.amamve  efftrvesco,  neque 
pudenda  dtco  aut  ficenttendd»  Hac  entm  omnia,  «T  igno- 
rds,  signd  esse  trdrum  solent.  Et  sTmul  ad  eum  qui  C3e- 
debat  converso  sermone,  Interim,  inquit,  dum  ego  atque 
hic  disftUtdmiUi  hoCy  guod firacefii,  fierdge»  A.  Gell.  l.i.  c.  26. 

CAPUT  XXV. 

JVthil  mmus  quam  irdsct  puntentem  decet, 

Senec.  1.  i.  de  Ira,  c.  15. 

1.  ProhTbenda  maxTme  est  ira  Tn  punTendo :  nun- 
quam  enTm  Traius,  qui  accedet  ad  poenam  de  alTquo  sumen- 
dam,  mediocrTtatem  illam  tenebit,  quae  est  inter  nTmTum  et 
parum.     Cic.  1  Offic.  w.  89. 

Ad  coercitionem  errantTum  sceleratorumque  irato 
castlgatore  non  est  opiis.  Nam  cum  Tra  delictum  anTmi 
sTt,  non  oportet  peccata  corrTgere  peccando.  Ad  emen- 
dationem  poena  proficTt,  si  judTcTo  lata  est.  Inde  est  quod 
Socrates  servo  ait :  Ctederem  te,  ntsi  irascerer.  Poenam 
servi  Tn  alTud  tempus  distulit :  illo  tempore  se  ipse  admo- 
nuTt.  Cujus  erTt  temperatus  Tn  Tra  affectus,  cum  Socra- 
tes  non  sTt  ausus  se  iite  commtttere  ?  STc  Archytas,  cum 
villTco  factus  esset  Tratior  quod  rura  siia  ejiis  neglTgentia 
corrupta  ammadvertisset :  Qud  te^ 'inquiu  modo  accefiissem, 
nisi  irdtus  essem  ?  Maluit  impunitum  dTmittere  quam  prop- 
ter  Tram  gravTus  justo  punire.  Senec.  l.  i.  de  Irdf  c.  15.  Cic. 
4  Tusc.  n.  78.      Valer.  l.  iv.  c.  1. 

2.  MaxTmum  remedTum  Irae  dilatio  est :  lit  prlmum 
ejus  fervor  relanguescat ;    et  calTgo,  quse  premTt  mentem, 


(     203     ) 

aut  resTdat,  aut  inTnus  densa  sit.  Non  tantum  dies,  sed 
etiam  hora  quaedam  ex  his,  qu3e  te  praecipTtem  ferebant, 
mollTet:  quaedam  ev.anescent.  Iraius  aliquando  ser.vo  suo 
Plato,  ponere  illum  siatim  tiinTcam,  et  praebere  scapiilas 
verberibus  jussit,  sua  manu  ipse  caesurus.  Postquam  in- 
tellexit  irascT  se  manum,  sTcut  sustulerat  suspensam  de- 
tinebat,  et  stabat  percussuro  sTmTlis:  oblTtus  jam  servT, 
quia  alTum,  quem  potTus  castTgaret,  invenerat.  Interro- 
gatus  deTnde  ab  amTco  qui  intervenerat,  quTd  ageret? 
Mxigo.^  inquTt,^^wa*  ab  homine  iracundo,  Tui  Sfieustfi/ie, 
servulum  istum  verberibns  objurga:  nam  ego  Yrascor,  Ob  ^ 
hoc  non  cecTdit,  propter  quod  alTus  cecTdTsset.  Irascor,  in- 
quTt,  plus  facTam,  quam  oportet :  iTbentius  facTam.  Non  sTt 
iste  serviis  Tn  ejus  homTnTs  potestate,  qui  sui  compos  non  est, 
Senec.  L  iii.  de  Ira^  c.  12. 

3.  Theodosii  Tra  cTto  flecti  solebat ;  unde  modTca  di- 
latTone  emolliebantur  alTquando  severa  ejiis  jussa :  habuit- 
que  ^  natQra  quod  Augustiis  a  phTlosophiae  doctore  Athe- 
nodoro:  qui  cum  vTdisset  eum  facTle  commoveri ;  ne  aspe- 
rum  alTquid  statiieret,  moniiit  iit,  iibi  irasci  ccepisset,  quatuor 
atque  vTgTnti  Graecas  litteras  memoria  recenseret:  iit  Trae 
impetiis  parvi  temporTs  interjectu  lajjguesceret,  mente  alTo 
traducta.     A.  Vict,  in  Theo, 

*      CAPUT  XXVI. 

J^e  iTiimicis  quidem  irdscendiim. 

1.  Non  audTendT  quT  gravTter  Trascendum  TnTmTcis  pii- 
tant,  Tdque  magnanTmi  et  fortTs  vTri  esse  censent.  NThil  enim 
laudabTlius,  nThil  magno  et  praeclaro  vTro  dignTiis  placabTlita- 
te,  atque  clementia.     Cic.  1  Offic.  w.  88. 

ZaleucT  legTbus  interdTctum  erat,  ne  quis  cTvTs  dTu- 
turnam  adversus  cTvem  Tram  et  TnTmTcitiam  gereret.  Si 
qui  esscnt  Trae  pervicacioris,  eos  pro  indomTtTs,  et  ferTs, 
et  a^-restTs  inhumanTque  ingenTi  vTrTs  habendos  sanxerat. 
Diodor.  Sic.  l.  xii. 

2.  Titiis  imperator,  nec  auctor  cujusquam  necTs,  nec 
conscTus  fuit,  quamvTs  interdum  gravTter  ulcTscendi  causa 
non  deesset :  std /lerituram  se  fiotihs^  quam  alios  fierdttu- 
rum^  affirmabat.  Cum  amplissTmi  ordTnTs  diio  adversiis 
eum   conjurassent,   neque   abnilere   cogTtatum  scelus  pos- 


(    504     ) 

sent,  monuit  iit  desisterent  ab  incepto :  si  quid  desTdera- 
rent,  promisit  se  tributurum:  cursores  suos  confestim 
misit  ad  matrem  alterius,  ut  ei  anxTae  de  vita  filii  nunci- 
arent  illum  salvum ;  utrumque  epulis  secum  accumbere 
voluit,  et  Tn  eadem  familTaritate,  qua  ante,  habere  non 
destTtit.  Sueton,  in  Tito^  c,  9.  Aur.  Victor.  Efi.  c.  21. 
£utrofi.  l.  vii. 

Cum  Constantini  imperatoris  statuam  lapTdTbus  im- 
petere  ausi  essent  nonnuUi  ex  ejiis  TnimTcis :  ipsum  amici 
hortabantur  ad  supplTcTum  sumendum  de  contumeliae  aucto- 
ribus,  a  quTbus  facTem  ejus  deturpatam  et  convulneratam 
diQebant.  Verum  ille  ciim  et  vultum  et  caput  suum  con- 
trectasset ;  Jlt  ego,  inquTt,  lenTter  ridens,  nuUum  in  drc  ac 
fronte  vulnua  invenio,  aed  omnta  illasa  et  sana,  S.  Chry- 
sost.  20  Hom.  ad  Ant. 


CAPUT   XXVII. 

Ira  sui  impotens  est  et  pertmax, 

1.  Ira  sTbi  induiget,  ex  iTbidTne  judTcat,  audire  non 
vult.  Frustra  oculis  ingeritur  verTtas :  amat  et  tuetur 
errorem,  coargui  non  vult,  et  Tn  male  coeDtTs  IjonestTor 
illi  pertTnacia  vTdetur,  quam  poenitentia.  *n.  PTso  fuit 
vTr  a  multis  vuTis  integer ;  sed  praviis,  et  cui  placebat 
pro  constantia  rigor.  Is  cum  iratiis  ad  mortem  duci  jus- 
sTsset  milTtem,  quasT  interfecisset  commTlitonem  cum  quo 
egressus  erat  e  castris,  et  sTne  quo  redierat ;  roganti  tem- 
pus  alTquod  ad  conquTrendum  non  dedit.  Damnatus  miles 
extra  valliim  castrorum  ductiis  est,  et  jam  cervlcem  porrT- 
gebat,  cum  subito  apparuit  ille  commTlTto,  qui  occTsus 
dicebatur.  Tunc  centurTo  supplTcio  praeposTtus,  condere 
gladium  carnificera  jiibet.  Ambo  commTlTtones  alter  al- 
terum  complexi,  ingenti  concursu  et  magno  gaudTo  exer- 
citus  deducuntiir  ad  Plsonem.  Ille  conscendit  tribunal 
fiirens  iitrumque  ad  mortem  duci  jubet ;  adjTcit  et  cen- 
turidnem,  qui  damnatum  milTtem  reduxerat ;  haec  praefa- 
tus :  Te  morte  filecti  jubeoy  quia  jam  damnatus  es :  te, 
quta  causd  damnattdnis  commililoni  fuisti :  ?e,  quid  jussus 
occldere  milttem,  imfierdtori  non  pdruisti.  O  quam  solers 
est  iracundia  ajJ  fingendas  causas  fiirorTs.  Senecl.  i.  de  Jrd, 
e.  16.     0  quaih  intqui  sunt  quTdam  judices  ! 


(     205     ) 

Fulmtin  est,  iibi  cum  potestate  habitat,  iracundia. 

P.  Syrus. 


CAPUT  XXVIII. 

Clrcumscrlbenda  multts  modis  tra  est, 

1.  Non  expedtt  omnia  videre,  omnia  audlre.  Irtju- 
riarum  plerSsque  non  accipit  qui  nescit.  Non  vis  esse 
Iracundus  ?  ne  sis  curiostis.  Qui  inquTrit  quid  in  se  dife- 
tum  sTt,  se  ipse  inquTetat.  AlTa  neglTgenda?  alTa  deri- 
denda,  alTi  donanda.  Circumscribenda  multis  modis  ira 
est.  Pleraque  Tn  lusum  jocumque  vertantur.  Socratem 
aiunt  colapho  percussum  nThil  amplTus  di*Tsse,'  quam 
mblestum  esse^  guod  nescirent  /lomznes  quaiido  cum  gdlea 
prodire  deberent.  AlTa  vTce  mTrantibus  amicis,  quod  a 
protervo  quodam  homTne  calce  impetTtus.  patTenter  tu- 
ITsset :  Quid  enimy  inquTt,  st  me  asinus  calce  impetisset^  num 
iUi  diem  dixiasem?  DenTque  ciim  ipsum  maledTctis  inces- 
sere  quTdam  dTceretur,  hoc  unum  respondTt :  Bene  dicere 
enim  non  dtdicit,  Senec.  1.  iii.  de  Ira,  12.  Diog.  Laert. 
in  Socr. 

2.  Cato  major  proscTssus  convTciTs  ab  homTne  flagitioso 
et  impiobo  :  InJgua,  inquTt,  tecum  mihi  fiugnd  est,  Tu  enim 
firbbra  fdczle  audis,  et  dicis  libenter ;  mihi  v€rd'et  dicere 
insudve,  et  audire  insclitum.     Plut.  in  Caton. 

Arcesilaum  AcademTcum  Antagoras  poeta  probris  in- 
cessebUt,  malo  siio  phTlosophum  aggressus  Tn  foto.  Nam 
ille  magno  animo  contumelianL  ferens,  iibi  quamplurimos 
cTves  stare  vTdebat,  eo  Tbat  ut  Tta  convTciator  plures  protervT- 
tatis  testes  haberet-  STc  alter  vTr  gravTs,  alter  insaniis  om- 
nibus  est  vTsus.      JElian,  l.  xiv.  c.  26. 

Clazomenii  quTdam  Spartam  cum  venTssent,  sedes 
Ephororuni,  unde  jus  ^Tcere  consneverant,  nigro  colore 
inunxerunt  insolentius.  Ephori,  re  cognita,  non  Tn  Tram 
exarserunt :  sed  tantum  vocato  praecone  pubiTco,  hoc  ei 
mandaverunt  ut  publTce  proclamaret:  Liceat  Cldzbmeniis 
indecore  se  gerere.     ^lian.  1.  ii   c.  35. 

Quo  rarTor  Tn  regibus  et  prTncTpibus  vTris  mgderatio, 
hoc  laudanda  magis  est-  C.  Julius  Caesar,  qui  victoria 
cTvTli   clementTssTme  usiis  est,  cum  scnnTa  deprehendTsset 

T 


(     206    ) 

epTsiolarum  ad  Pompelum  missarum  ab  TTs,  qui  vTdebanltir 
aut  Tn  diversis  aut  Tn  neutris  fuisse  partTbus ;  legere  noluit, 
sed  combussTt :  ne  forte  Tn  multos  gravius  consQlendi  locura 
darent.  Quamvis  moderate  soleret  irasci,  maluit  tamen 
non  posse.  GratissTmum  putavit  genus  veniae,  nescire  quod 
quisque  peccasset.  Senec,  l.  ii.  de  Irdy  c,  23.  Diod.  L  xii. 
/'/m.  /.  i.  7. 

Fuit  Cotys  Thracum  rex  natura  iracundTor,  et  asper 
corum,  qui  in  mTnisteriis  deliquissent,  castigator.  Cum  ei 
alTquando  hospes  vasa  multa  fictTlia,  arte  quidem  exquTsita 
elaborata,  sed  teniiia  admodum  et  fragilia  domum  attulisset ; 
ipse  vicissim  hospTti  dedit  munera.  At  vasa  omnia  statim 
confregit,  ne,  iit  tum  dixTt,  tn  eos,  qui  illdfregis&entt  a^fierius 
animadverceret.     Plut.  Apoph. 

3.  Non  vTdeo  quare  sTt  difficTlis  Irae  moderatio,  cum 
scTam  tyranilbs  quoque  familiarem  sTbi  saevTtiam  repres- 
sisse.  Certe  memoriae  proditur  Pisistratum  AthenTensTum 
tyrannum,  cum  multa  Tn  eum  ebrTus  convTva  dixlsset,  nec 
deessent  qui  ei  faces  ad  Tram  et  vindlctam  subderent, 
placido  animo  tulisse,  et  respondisse :  J^on  mdgis  illi  edriS 
se  succensere,  gudm  st  guis  obligdtis  oculis  tn  ae  incurris8€.(» 
Sen.  I.  iii.  de  Ira,  c  1 1. 

Tarentlni,  qui  regTs  Pyrrhi  auxTlium  adversus  Ro- 
manos  imploraverant,  se  pro  socio  dominum  accepisse 
^erd  intelligentes,  sortem  suam  llberls  questTbus  misera- 
bantur,  maxTmc  ubi  vlno  incaliierant.  Itaque  accersTti 
ad  Pyrrhum  nonnulli  sunt,  quT  de  eo  inter  convIvTum 
parum  honorTfice  locuti  fuisse  arguebantur.  Sed  horum 
quTdem  periciilum  simplex  et  ingeniosa  cujusdam  ex  ilHs 
confessio  discussit.  Nam  cum  percontaretur  r^x,  an 
quae  ad  aures  siias  pervenerant  dixissent  ?  £c  hac  diximus, 
inquit,  i^^o; ;  e/,  nisi  vinum  dejecisset,  illd,  qua  tibi  reldta 
sunty  lusus  dc  jocus  Juissent^  fira  iis  qua  de  te  locuCuri 
eramus,  Ibi  Pyrrhiis,  qui  vTnl,  quam  hominum,  culpam 
hanc  esse  vTderi  malebat ;  arrldens,  dlmlsit  eos.  Valer,  l. 
V.  1.     Livii  sufip.l.YXx. 

4.  Hominl  Traciindo  cum  placTdlssTmls  facillTmls  et 
mTnlme  morosls  vivendum  cst,  si  irae  mederi  veiit:  sumT- 
mus  enim  eorum,  quibiiscum  vivimus,  mores.  Ut  cor- 
piis  quosdam  morbos  proxTmls  tradit,  sTc  animus  vTtia  siia. 
EbvTosus  convictores  in  amorem  vlni  saepTus  traxit :  im- 
pudlcorum  coetiis  fortem  quoque  vTrum  emoHfit :  avaritia 
vTriis  siium  in  vTcTnos  transtulTt.      Eadem  ratio  virtiitum 


(   2or   ) 

est:  quTdquid  ad  eas  accedit,  mUtatur  in  melius.  Re. 
tunditur  paulatimque  dediscitur  in  placidos  viras  asperitas. 
Accedit  huc,  quod  non  tantum  exemplo  melior  fit,  qui  curn 
quTetis  hominibus  vivit,  sed  etiam  causas  Trascendi  non 
invenit,  nec  vTtTum  suum  exercet.  Fugere  Ttaque  debet 
iracundus  omnes  quos  irrTtaturos  Tram  suam  scTet.  ElTget 
simplTces,  facTles,  moderatos.     Sensc.  l.  iii,  c,  8. 


CAPUT  XXIX. 

Imitdnda  imiltdriim  tn  siitnma  potentm  lemtds. 

1.  Iracundis  homTnibus  6b  ociilos  ponere  TnutTIe  non 
eiit  exempla  moderata  et  lenia  eorum,  quTbus  nec  ad  ira- 
scendum  causa  defiiit,  nec  ad  ulcTscendum  potestas.  QuTd 
facTIius  fuit  regi  AntTgono,  quam  duos  milTtes  ad  suppli- 
cTum  duci  jubere,  quT  proxTmi  regTo  tabernaculo,  de  rege 
suo  multa-  temere  effutiebant  ?  Audierat  omnTa  AntTt^onus, 
utpote  cum  inter  dTcentes  et  audientem  velum  tantum  in- 
teresset:  quod  ille  levTter  commovit,  et  Longius^  inquTt,  dis- 
cfdtte  ne  vos  rex  audiat.  Idem  quadam  nocte,  cum  alTquos 
e  mTITtibus  suis  audTsset  omnTa  mala  imprecantes  regi,  quod 
ipsos  Tn  Tter  diffTcTle  et  inextrTcabile  lutum  deduxTsset :  ac- 
cessit  ad  eos  qui  maxTme  laborabant,  et  ignorantes  a  quo 
adjuvarentur,  ex  illo  luto  eduxTt  :  illorum  vero  maledTcta 
mTti  anTmo  tialit.     Senec.  L  iij.  de  Ird,  c.  22. 

Narrant  hunc  AntTgonum  filTo  siio  vTolentTus  adver- 
sus  cTves  agentT  dixTsse :  j^n  non  novJsii,  fiii^  nostrinn  reg- 
num  nobtlem  csse  servitutem?  Quae  verba  maxTmae  humanT- 
tatis  sunt  et  mansuetudTnis.  Alterum  regem  ferunt  tra- 
dTtum  sTbi  dTadema,  prmsquam  capTti  imponeret,  diu  con- 
sTderasse,  ac  deTnde  dTxTsse  :  O  nobilem  mdgis  quamfelicem 
pannuml  quem  ne  humi  quidem  jdcentem  tollere  quis  velit^ 
si  cognoscdt  qudm  multis  solicitudinibus^  et  fierlculis,  et  mi- 
seris  sit  refertus.  -^lian.  1.  ii.  c.  20.  Valer.  vii.  c.  2^. 
Hinc  P.  Syrua. 

Fortuna  magha,  magna  domino  est  servTtus, 


(     208     ) 

2.  ST  qua  in  Philippo  Macedonum  rege  vTrtus  fuit, 
maxime  contunneliarum  patienlTa,  ingens  instrumentum  ad 
tuielam  regni.  Demochares,  Parrhesiastes  6b  nTmiam  et 
procacem  linguam  a  Graecis  app>ellatus,  ad  eum  inter  alTos 
Atheniensium  legatos  venerat.  Audita  benigne  legatione, 
PhTlipptis:  Dicite^  inquTt,  mthi  facere  quid  fiossim^  quodstt 
^^the7iiemibus  gratum.  ExcepTt  Demochares,  Te  susfieri' 
dere.  Indignaiio  circumstantTum  ad  tam  Tnhumanum  re- 
sponsum  exorta  est :  quos  FhTlippus  contTcescere  jussTt,  et 
protervum  homTnem   salvum   et  incolumem  dimittere.     M 

►*t'0«,  inquTt,  cateri  legati,  nuncidte  Atheniensibus^  multt 
sU/ierbiores  esse  qui  ista  dicunt^  quam  quJ  imfiune  dictd 
audiunt.     Senec.  lib.  iii.  de  Ira,  c.  23. 

Cum  Methonem  urbem  oppugnaret,  Tn  praetereuntem 
sagitta  jacta  de  muris  dextriim  ejus  oculum  effodit.  Quo 
vulnere  nec  segnTor  Tn  bellum  nec  IracundTor  adversus  hostes 
facius  est :  adeo  ut  pacem  deprecantibus  dederit,  et  mitis 
adversus  victos  fuerit.     Justin.  l.  vii.  c.  6. 

3.  MiiUa  et  CaesSr  Augustus  digna  memoria  fecit 
dixltque,  quTbus  appareat  iram  illi  non  imperasse.  Tima- 
genes  historiarum  scrTptor,  quaedam  Tn  ipsum,  quasdam  Tn 
lixorem  ejus,  Tn  totam  domum  dixerat  ;  nec  perdTderat 
dicta  ;  avTde  enTm  excipTtur,  et  per  ora  hominum  cTrcumf^r- 
tur  mordax  dictum.  Saepe  illum  monuTt  Caesar,  ut  modera- 
tius  lingua  uteretur :  perseveranti  domo  sua  tantupn  inter- 
dixTt.      Senec.  ibid. 

4.  DTcat  quisque  sTbi,  quoties  lacessTtur :  NumquTd 
potentTor  sum  PhTlTppo?  Illj  tamen  impune  maledictum 
cst.  Numquid  in  domo  mea  plus  possum,  quam  toto  oibe 
terrarum  DTvus  Angustus  potuit  ?  Ille  tamen  contentus 
fuTt  convTcTatorem  a  se  dlmittere.  QuTd  est  quare  ego  fla- 
gellis  et  compedibus  punTam  servT  mei  elatius  responsum, 
et  contumaciorem  vultum,  et  non  pervenTentem  usque  ad 
me  murmuraiionem  !  QuTs  silm,  cujiis  aures  laedi  nefas 
sTt:  Ignoverunt  multi  hosiTbus:  ego  non  ignoscam  pTgrTs, 
neglTgentibus,  garruITs !  Puerum  aetas  excuset,  foemTnam 
sexiis,  extraneum  llbertas,  domestTcum  famTlTaritas.  AIT- 
quTs  nos  nunc  prlmum  offendit ;  CogTtemus  quam  diu 
placuerit.  Saepe  et  alTas  offendTt  ?  feramus  quod  diu  tiilT- 
jnus.     Senec.  ibid,  c,  24. 


(     209     ) 

CAPUT  XXX. 

Mtmmis  rebus  exdsperdrt  insdnia  est. 

1.  Diligenter  cavendum  est  ne  minimTs  rebus  exa» 
aperemur.  Parum  ag^lis  est  piier,  aut  mensa  negligentius 
posTta  ?  ad  ista  ira  concitari  insania  est.  -Eger  et  infelicis» 
valetudmis  est,  quem  levis  aura  laedit :  imbeciHi  ociiU 
sunt,  quos  candida  aut  rubra  vestis  obturbat.  Ubi  ani- 
mum  simul  et  corpus  voluptates  corrup^re,  multa  inlo- 
lerabilia  videntur :  non  quia  dura  illa  sunt,  sed  quia  nos 
moUes.  Nulla  res  magis  iracundTam  alTt,  quam  luxuria 
intemperans  et  impatiens.  Dure  tractandus  est  anTmus> 
ut  ictum  non  sentTat,  msT  gravem.  Senec.  l,  ii.  de  Irdf  c» 
25,  26. 

2.  InsanTa  quoque  est  adversus  Tnanima  et  non  sen*^ 
sura  Trasci.     Senec.  l.  iii.  de  Irdt  c.  2  1. 

Cum  Babylonem  oppugnaturus  festinaret  Cyrus,  Gny- 
dum  late  fusum  amnem  vado  transTre  tentavit:  quod  vix 
tutum  est  etTam  cum  aestatis  calorem  sensTt,  et  ad  mTni- 
mum  deductus  est  amnis.  IbT  unus  ex  equTs  albis,  quj 
trahere  legTum  currum  solebant,  aquTs  abreptus»  vehe- 
roenter  comm&vit  regem.  Juravit  Ttaque  eo  se  redactu» 
rum  amnem  illum,  ut  transTri  calcarTque  etTam  §.  fceminTs 
posset:  et  tamdTu  assedit  operi,  donec  alveum  Tn  tre- 
centos  et  sexagTnta  rivos  dispergeret,  et  sTc  cum  relin» 
queret.  At  hTnc  rebus  magnis  jactura  evenit:  et  mTITtum 
ardor,  quem  inuiTIis  labor  fregit:  et  occasio  aggrediendr 
imparatos ;  dtim  ille  bellum  indictum  hosti  getit  cum 
flumine. 

Xerxes,  iit  ex  AsTa  Tn  Europam  trajTceret,  pontem 
in  Hellesponto  fecTt.  Qui  cum  tempestate  et  fluctibus 
esset  quassatus  ac  disjectus,  jussTt  trecentSs  flagellorura 
ictus  ponto  infligi,  sligmata  Tnuri,  compedes  dari.  Hero» 
dot,  /.  vii, 

T  2 


C     210     ) 

CAPUT  XXXI. 

Lingiid  ditigentissime  cdntinenda. 

\.  Rectum  est,  etiam  fn  illTs  contentionibiis,  qua? 
cum  intmTcissTmTs  fTunt,  iTcet  ndbTs  indigna  audiamiis, 
tamen  gravTtatem  retinere,  Tracundiam  repellere.  Quae 
enim  cum  alTqua  perturbatione'  fTunt,  ea  constantiae  ad- 
versantur,  nec  ab  TTs,  qui  adsunt,  possunt  probari.  Cic,  1 
Offic.  n.  137. 

PerTclem  Tn  foro  publTca  negotia  tractantem  improbus 
et  petiilans  homo  maledTctis  insectabatur.  Quae  cum  ille 
patTenter  ferret,  nec  ullum  ad  ea  verbiim  reponeret ;  diem 
totum  perseveravit  insectatio.  Vesperi  vultu  gressuque 
placTdo  domum  reversiis  est  PerTcles,  insequente  eddem 
iiebiilone,  et  omnTbus  contumeliis  eum  impetente.  iEdes 
ingressuriis,  cum  jam  nox  esset,  uuT  e  servis  suis  mandavit, 
iit  accenso  lumine  hominem  comitaretur  ac  reduceret  do- 
Hium.     Plut.in  Pericle. 

Dionem  AcademTcum  S  convTvTo  redeuntem  malediciis 
qjjTdam  insectabatur,  nuUa  non  convTcTa  Tn  eum  fundens. 
Tacebat  interea  Dion ;  cui  jam  domum  ingressuro  cum 
convTcTator  dixisset :  .V/V/zVne  ad  hac  res/imdes.^  JVi/nl 
/irdrfiJiSf  inquit  Dion.     Stob.serm.  xix. 

Cum  Lacedaemoniorum  legatus  Geloni  Syracusanorum 
regi  quaedam  dTxTsset,  quTbus  offendi  posse  vTdebatur  :  Sjiar' 
tane  hospes,  inquit  Gelon,  contiiTnelice  homhii  factce  solent 
ejus  iram  acce?idere.  Veriim  tu,  contumeliosis  licet  in  me 
'verbls  sic  invectUs,  non  tdmen  induces  me  ad  vicem  tibi 
oontra  deciis  reddenddm.      Herod.  1.  vii. 

2.  MagnT  anTmT  mansuetTque  est  moderaie  ferre  ob- 
jecta  crTmina,  et  coniemptum  :  non  celeriter  rapT  Tn  ul- 
tionem,  liec  facTle  moverT  ad  Tiam:  sed  moiTbus  comem 
esse  mTtemque,  ingenio  quTeto  et  coiistantT.  Stob.  Serm^ 
xix. 

Illijd  te  admoneo,  dTcebat  oITm  CTcero  fratri  siio, 
vTro  Traciindiori,  ut  quotTdTe  meditere  resTstendum  esse 
aracundTae  ;  cumque  ea  janaxTme  animum  movet,  tum  iTbi 
esse  dTjTgeniTssTme  linguam  contTnendam.  Quae  quTdem 
mihi  vTrtus  non  interdum  minor  vTdetur,  quam  omnino 
Don  Irasci.     Eienim  non  Trasci,  non  semper  gravTiatis  cst, 


(     211      ) 

sed  aiiquando  latitudinis.  Moderari  vero  et  anTmo  \k 
rationi,  cum  sumus  irati,  aut  etiam  tacere,  etsT  non  est 
perfectae  sapientiae,  taraen  est  non  mediocris  ingenii.  Cic, 
2  EpisC,  adfratr, 

Cum  apud  Piiilippum  regem  prae  vTno  dormTtantem 
dixTs^t  causarri  mulTer  fuissetque  immerito  damnata ;  se 
ab  ejus  judicTo  prdvocare  exclamavit.  M  quem  ergo  firo' 
vocas  ?  inquit  rex  iratus.  •  A.  Philippo^  respondit  illa,  bene 
poto  et  dormttante^  ad  Phzlififiutn  sobrium  et  vigilantem. 
Excussit  regi  crapulam  et  somnolentiam  tam  liberum  miilT- 
erciilas  responsum  :  et  non  modo  Tn  eam  non  est  acerbius 
invectiis,  sed  etiam,  causa  ejus  dTlTgentius  inspecta,  justio- 
rem  sententTam  tulTt.     Valer.  l,  vi.  c,  3. 

CAPUT  XXXII. 


Qudnto  superiores  siimus,  tdtito  nos  subtnissius  ge- 
rdmus,     Cic.  1  Offic.  n.  90. 


1.  In  rebus  prosperis,  et  ^d  voluptatem  nostram 
fluentibus,  siiperbiam,  fastTdiiim  arrogantiam  magno- 
pere  fugiamus.  Nam  ut  adversas  res,  sTc  secundas  im- 
moderate  ferre,  levUatis  est.  PhTlTppum  quTdem  MacS- 
donum  regem  rerum  gestarum  gloria  vTdeo  siiperatum  a 
filio ;  aL  facTlTtatc  et  humanTtate  vTdeo  siiperTorem  fuisse. 
IngentT  clade  apiid  Chaeronaeam  Athenienses  ac  Thebanos 
affecerat  Philfppiis,  et  magnos  propter  tam  claram  vTc- 
toriam  anTmos  gerere  posse  videbatur.  Vgrum  Tlle  qiio 
die  parta  est  vTctdria,  non  Tn  convTvio  rTsit,  non  ludos  in- 
ter  epulas  adhibuit,  non  coronas  aut  unguenta  sumpsTt: 
et  quantum  Tn  illo  fiiit,  Tta  vTcTt,  .iit  victorem  nemo  sen- 
tiret.  AthenTensTbus,  quos  passiis  infestissTmos  fuerat, 
capiTvos  gratis  remisit,  et  bello  consumptorum  corpora 
s€pultur?e  reddidit.  Denique  adeo  nihil  siiperbe,  niliTl 
insolenter  egTt,  ut  voliierit  sibi  deinceps  ab  uno  e  servis 
^uis  singiilis  diebus  Tn  memoriam  revocari,  se  homTnem 
esse.  Itaquc  nec  foras  ipse  prodlbat,  nec  ad  eum  quTs- 
quam  mane  prTus  intrabat,  quam  faniulus  ei  ter  accla- 
masstt:  Philififie^  homo  ^s.  Ibid.  Justinus,  1,  ix.  c.  4^. 
AliaB.  viii.  c.  15. 


(    ,212     ) 

2.  Quam  dispar  PhilTppo  patri  Alexand^r  fiiit !  Supe- 
rato  Dario  Persarum  rege,  Jovis  filium  non  dici  tantum 
se,  sed  etiam  credi,  voliiit:  tanquam  perlnde  animis  im- 
perare  posset  ac  linguis.  Itaque  Macedones  ipsum  salu- 
tare.  prosternentes  huml  corpora,  jussit  Scripsit  quoque 
Graeciae  popiilis,  ut  se  Deum  esse  publicis  edictls  c6nfite- 
rentur.  Aliis  alia  in  ejus  honorem  dScerneniibus  Lace. 
daemonii  hujusmodi  decretum  fecerunt:  Quoniam  Alexan- 
der  Derls  ease  vult,  esto  Deus  ;  Laconica  libertate  et  bre- 
vitate  redargueyites  vecordiam  Alexandri.  Q.  Curt.  L  vii. 
C.  5.     Mlian.  /.  ii.  c.  19. 

3.  Cum  solitus  esset  Epaminondas  uncto  corpore  hila- 
rique  vultu  prodire  in  publicum,  postridie  ejus  diei,  quo  fe- 
llciter  pugnatum  erat  in  Leuctris,  processit  squalidus,  et 
trlstis.  Sclscitantibus  igitur  amlcis,  ecquid  illl  molestl  acci- 
disset:  Nthil^  inquit,  sedheri  sensi  me  animd  fuisse^  quam 
pdr  sit,  elatiore.  Quocirca  hesternai  latitix  intem/ierdntiam 
hodiernd  tristttid  castigo.     Plin.  Apopli. 

4.  Postquam  vlctum,  et  ad  pedes  su5s  summittentem 
se,  regem  Perseum  consolatus  est  victor  Paulus  iEmiiius, 
sermone  ad  circumstantes  Ronmanos  converso,  dixit :  Ex- 
emplum  insigne  cernitis  mutatidnta  rerum  humdndrum.  Vo' 
bls  hoc  tirnscipue  dico,  juvenes.  Ideo  tn  secundis  rebus  nim 
hil  in  quemquam  sufierbe  dc  vtolenter  consutere  decet^  nec 
firasenti  crederefortunx  :  quum  quidvesfier  ferat„  incertum 
sit.  Is  demum  vir  eritj  cujiis  dnimumfortuna  nec  firospera 
etdtu  suo  efferet^  nec  adversd  infringet.     Livius,  1.  xlv.  c.  8. 

Modura  imponere  secunclis  rebus,  nec  nimis  credere 
serenitati  prsesentis  fortunae,  prudentis  hominis  et  merito  fe- 
llcis  est.     Idem.l.  xlii.  c.  62  ' 

Mos  erat  Romanls  in  adversls  vultum  secundae  fortunae 
gerere,  moderari  animos  in  secundis.     Ibid. 

5.  Agatbocles,  qui  in  Slcilia  regnavit,  ad  regiam  ma- 
jestatem  ex  humili  et  sordido  genere  pervenerat.  Nam  in 
Slcilia  patre  figtilo  natus,  ipse  figullnam  artem  prlmum  exer- 
cuit  ;  postquam  rerunn  potltus  est  solebat  in  mensa  pociila 
fictiHa  inter  aurea  ponere,  et  palam  f  ateri  se  quondam  ejus* 
inodi  pociilorum  fuisse  artificem.     Justin.  l.  xxii.  c.  1. 

Longe  alio  animo  fuit  Tiberius.  >Jam  int^r  initia 
principatus  dlcenti  cuidam,  Meministine  ?  antequam  ille 
plures  notas  familiaritatis  veteris  proferret,  jyon  memim,  in- 
quit,  quidfuerim.  Avers§.baturnempeomnium  veterumSml- 
corum  et  aequalium  nOtitiam-;   et  iilam  &olam  prsejsent^m 


C     213     ) 

fortQnam  suEjm  aspici,'illam  solam  cogitari  et  narrari  vo- 
lebat  Contra  Vespasiantis  mediocritatem  pristmam  ne- 
quc  dissimiilavit,  et  saepe  declaravit:  quTn  et  conantes 
quosdam  5riginem  ipsius  ad  comitem  quendam  Herciilis 
referre  irrisit.  Senecl.y.  Benef,  c.  25.  Sueton,  in  Fesp, 
c.  12. 


CAPUT  XXXIII. 


JVe  assentdtdrihus  patefacidmiis  dures* 

1.  In  secundissimus  rebus  maxime  est  utendum  c6n- 
silio  amicorum,  hisque  etiam  major,  quam  ahte,  trtbuen- 
da  est,  auctoritas.  Iisdemque  temporibus  cavendum  est, 
ne  assentat5ribus  patefaciamus  aures  nec  adulari  nos  sina- 
mus.  In  quo  falli  f  acile  est ;  lales  enim  nos  esse  puta- 
mus,  ut  jure  laudemur.  HTnc  nascuntur  innfimerabil»a  pec- 
cata,      Cic.  1  Officn.  91. 

Cito  nobis  placemus.  Quidquid  in  nos  adulatio  sine 
ptidore  congessTt,  tanquam  debitum  prendimus  :  adeoque 
indulgemus  nobis,  iit  laudaiT  velTmtis  de  iTs,  quibus  con- 
traria  maxTme  facTmus.     Senec.  Efi,  59. 

Adulatoribus  ne  aures  praebeas.  Habent  hoc  Tn  se  na- 
turale  blandTtiae,  etiam  cum  rejTcTuntur,  placent ;  saepe  ex- 
clusae,  novissTme  recTpiuntur.     Ibid.  4  Quxst^protem. 

Quemadmodutn  qui  audierunt  symphonTam  ferunt  se- 
cum  Tn  aurTbus  modiilationem  illam  ac  dulcedTnem  cantus, 
quae  mentem  ad  serTa  non  patTtur  intendi ;  sTc  adulat5rum 
et  prava  laudantium  sermo,  diu  postquam  auditus  est,  hae- 
ret,  nec  facTle  est  illum  anTmo  excutere.  Ideo  claudendae 
sunt  aures  blandTs  v5cTbus.     Ibid.  Efi-  123. 

2.  Alexandro  coelestes  honores  concupTscenti  non  de- 
erat  adulatio,  perpetiium  malum  regum,  quorum  opes 
saepius  assentatio,  quam  h5stTs,  evertit.  GraecT  quidam, 
non  ingenTT  s51um,  sed  etiam  nationis  vTtTo,  adulatores, 
veris  amTcis  et  maxTmis  exercTtuum  ducTbus  a  rege  prae- 
ferebantur,  lli  tum  ccelum  illT  aperiebant  ;  Herciilemque 
et  Libeium  et  cum  Castore  Pollucem  novo  numTni  cessu- 
ros  esse  jactabant.     Quae  adulationes  Alexandro  mlre  pla- 

'cebant.     ^.  Curt,  l,  viii.  c.  5  et  8."  Etenim  : 


(    214    ) 

'  ■     Nihtl  est  quod  credere  de  sS 
Non  possit,  cum  laudatur  Diis  aequa  potestas. 

Juvenal,  Sat.  iv, 
Admonebat  contra  Callisthenes,  vir  haudquaquam  au- 
lae  et  assentantium  accommodatus  ingenio,  ne  rebus  fe- 
licissime  gestis  invidiam  contraheret  ascTta  Dei  appella* 
tione.  At  gravitas  virT,  et  loquendi  ITbertas  invTsa  erat 
regi,  quasi  soliis  Macedones  paratos  ad  tale  obsequiura 
moraretur :  fuitque  propterea  in  eum  irse  pervicacis.  Cu- 
jus  explendae  occasionem  libi  invenit,  virum  praeditum  op* 
timis  moribus,  indTcta  causa,  excruciatum  necavit.  Quam 
crudelitatem  sera  poenitentia  secuta  est.  Certe  nullius  cae- 
des  majorem  apiid  philosophos  invidiam  Alexandro  exct- 
tavit.  Hinc  illa  Senecae :  Fuit  Callistheni  ingenium  no- 
bihe  et  furibundi  regis  impatiens.  Ejus  mors  crimen  x\lex- 
andri  aeternUm  est,  quod  nulla  vTrtus,  nulla  beilorum  fe- 
licitas  redimet.  Nam  quoties  quis  dixerit,  Occidit  Persa- 
rura  multa  millia :  opponetur,  Et  Callisthenem.  Quoties 
dictum  erit,  OccTdit  DarTum,  penes  quem  tunc  magnum 
regniKTi  erat:  opponetur.  Et  Callistlienem.  Quoties  dic- 
tum  erit,  Omnia  oceano  tenus  vTcit,  ipsum  quoque  tenta- 
vit  novTs  classibus,  et  imperium  e  Macedonia  usque  ad 
oricntis  terminos  protulit :  dicetur,  Sed  CalliGthenem  oc- 
cTdit.  Denique  ex  his  quae  fortTter  felTciterque  feci,  nihil 
tantam  ei  gloriam  afferet,  quantum  dedecus  caedes  Callis- 
thenis.      Senec.  l.  vi.   Quttst.  c.  3. 

2.  DarTus  adversus  Alexandrum  in  Cilicia  pugnaturus 
coegerat  undique  pene  innumerabilem  militum  multitudi- 
nem.  Cujus  aspectu  cum  admodum*  laetiis  esset,  spem 
quoque  ejiis  inflabat  adulatorum  turba,  certam  de  Alex- 
andro  victoriam  pollicitantium.  Conversiis  tum  ad  Charide- 
mum,  virum  bellT  perTtum,  qui  AthenTs  jiibente  Alexan- 
dro,  expulsiis,  ad  IDarium  confiigerat,  percontari  coepit; 
SatTsne  ei  vtde7'€tur  instructus  ad  ob^erendum  hostem?  At 
ille,  et  siiae  sortis  et  regiae  siiperbiae,  oblTtus  ITbere  ad- 
mSnuit :  Illam  ex  omnibus  brientis  fiartibus  excitam  homi' 
num  multitudinem,  fiurfiurd^  argentOy  aurdgue\fulgcntemy 
futuram  esse  imfiarem  Macedoiiibus.  Qui  paufiertUte  md» 
gistra  usi,  miliidrem  discifiiinam  didicissent ;  ^t  non  dec^- 
ra  arma,  sedfortitudinem  dnimi  ad  firxlium  dfferrent.  Ita- 
que  suasit,  iit  argentum  atque  aurum  illiid,  quo  ejiis  exerci- 
tiis  frustra  fulgeret,  in  conducendis  e  gente  bellicosa  mTlitT- 
bus  insumeretur. 


C     215     ) 

Erat  Dario  natura  mite  ac  tractabile  ingenium  :  sed 
naturam  plerumque  fortuna  corrumpit.  Itaque  veritatis 
impatiens,  hospUem  tun^  maxime  utilia  suadentem  ab 
strahi  jussit  ad  capitale  supplicium.  Ilie  ne  tum  quidertl 
libertatis  oblitiis:  Hdbeo^  inquit,  fidratum  mortis  mete  ulto» 
rem.  Exfietat  d  te  ficends  mei  consilii  sfireti  ifiscy  contrd  quem 
tibi  sudsi.  Tu  quidem  licentia  regni  subitd  mutdtus,  docu" 
mentum  eris  fiosteris^  hominesy  chm  se  permisere  fortunte^ 
etiam  ndturam  dedtscere.  Haec  vociferantem  iT,  quibus  erat 
imperatum,jugulant.  Sera  deinde  poenitentii  siibiit  regem: 
et  Charidemum  vera  dixisse  confessus,  eum  sepellri  jussit. 
Q.  Curt.  l.  iii.  c.  2. 

4.  Non  defuit  Caio  Caesari  Caligtilae  familiaritas  ho- 
minum,  vitia  ejQs  assentatione  alentium.  Etenim  mag- 
nse  fortunae  semper  comes  est  adulatio.  Patercul,  L  ii. 
c.  102. 

Ptolemaeus  rex  -^gypti  aliquandiu  cum  laude  impera- 
vit.  Postea  vero  adulatoribus  corruptus,  Aristomenem, 
qui  tutor  ipsius  fuerat,  qui  cuncta  negotia  prudenter  ad- 
ministraverat,  quem  instar  patris  diu  coliierat,  tandem 
odio  prosequi  coepit,  ob  illius  in  loquendo  libertatem,  ac 
postremo  epoto  cicutae  pociilo  mori  coegit.  Exinde  ma- 
gis  a«^  magis  efferatiis,  et  tyrannica  ssevitia,  non  regift 
titens  potestate,  in  odium  -figyptiorum  venit,  parumque  ab- 
fuit  quin  regno  excideret.     Dlod.  Sic.  l.  xxvi. 

5.  Duplex  exemplum  ex  ingenti  turba  profertur,  un- 
de  dlcere  licet  quo  prorumpat  aliquando  praepotentum  ho- 
minum  Ira  ;  et  quam  turpiter  ils  assententur  adulatores. 
Senec.  l.  iii.  de  Ird,  c.  14,  15. 

Somnio  quodam  et  deinde  hariolorum  responso  ter- 
ritus  Medorum  rex  Astyages,  nStum  e  filia  siia  filium 
(qui  postea  Cyriis  est  dictiis)  Harpago  amlco  necandum 
tradlderat.  Quod  cum  ille  facere  neglexisset,  et  infans 
inter  pastores  adolevisset ;  Astyages  filium  Harpagi.  in 
ultionem  servati  nepotis ;  interfecit :  et  cum  ignaro  patri 
edendum  apposuisset  in  mensa,  identidem  quaerebat,  jin 
fildceret  conditura?  Delnde  ubi  illum  scelestls  epiilis 
satiiratuni  vlciit,  caput  aliasque  occlsi  reliquias  misero 
patri  jussit  aiferri;  quas  agnoscentem  interro^avit,  Quo 
modo  esaet  accefitus?  Harpagus  dissimiiiato  dolore,  cru- 
deli  regi  turpiier  adulari  non  diibitavit,  et,  ./Ifiud  regem^ 
inquit,  omnis  cand  jucundd  est,  Herodot.  1.  i.  Justin.  I, 
i.  c.  4,  6.    Senec.  ibid. 


(     216     ) 

Cambysem  r&gem  Persarum  nimis  deditum  vTno 
Prexaspes  unus  ex  amicis  monebat,  iit  parcius  biberet, 
Turfiem  esse  maxivie  regi  ebrieiUtem^  dlcens  :  in  quem  om' 
ntum  bculi  conjtcerenlur,  et  cujus  nec  facta^  nec  dictd  obscu' 
ra  essent,  Ad  hoc  ille  :  Scies,  inquU,  quemadmoduin  sem- 
per  mentis  comfios  sim  :  et  firobabo  jam  ocuios  -et  mdnus 
fiost  vinum  etiam  solitum  officium  prastdre.  Bibit  delnde 
largms  quam  alias,  capacioribus  scyphis:  et  jam  vlno  gra- 
vis,  objurgatoris  sui  fiiium  procederc  ultra  limen  jiibet,  al- 
levataque  super  caput  sinistra  manu  stare.  Tunc  intendit 
arcum,  ct  ipsiim  cor  adolescentis,  quod  petere  se  dixerat,  f  i- 
git,  reclsosque  pectore,  haer^ns  in  Ipso  corde  spicuium  osten- 
dit.  Tum  respicit^ns  patrem,  an  satis  certam  habeat  manum, 
interrogat.  Ille,  ejus  rei  laudator,  cujiis  nimis  erat  specta- 
torem  fiiisse,  negavit  AtioLlinem  fwtuisse  certius  sagittam 
mit.ere.  O  regera  criientum,  et  dignum  in  quem  omnium 
siiorum  arcus  tenderentur  i  6  patrem  animo  magis  quam 
conditione,  servum  !   Herodot.  l.  ii.  Senec.  ibid. 

6.  Ad  Trajani  aures  omnis  adiilatoribus  obstructus  erat 
aditiis:  silebant  ergo>  et  quiescebant.  Cum  non  est,  cui  sua- 
^eatur,  et  qui  suadeant  non  sunt.     Plin.  Faneg. 

Cum  Pcscennio  Nigro  imperatori  recens  facto  quidam 
panegyricum  recitare  vellet:  dixit  el  Niger:  Scrtb^  lau» 
des  dlicujus  ducis  d/itimi  vTtdfuncttj  et  dic  quid  Ule  /ece- 
rit,  uJ  eum  non  imitemur.  Nam  viventes  lauddri  irrisiQ 
est :  maxime  im/ierdcores,  d  quibUs  dliquid  sperdri  aut  ti' 
meri  pdtest.  Ego  verd  vivus  fildcere  volo,  mortuus  etiam 
laudari.     Spart.  in  Nigr  c.  11. 

Quo  tempore  Solon  ad  Croesum  vocatus  venit  Sardes, 
jerat  m  regia  -/Esopiis  nobilis  fabiilarum  scripior:  qui  do- 
Jens  vicem  Soionis  parum  benlgne  acceptl,  quod  Crceso 
interro^anii  llbere  respondlsset,  his  verbls  eum  -admoniiit : 
O  Sdton,  cum  regibus  aut  quam  mtntme,  aut  quam  blandissi- 
me,  dgendum  est.  Imd  me/iercule,  inquit  Solon,  vel  qudm 
minimevelqudmdfitime.     Plut.  in  Solon. 


(  ^lr  ) 


CAPUT  XXXIV. 

Fdriis  et  constdntis  ammi  est  non  perturbdri  tn 
rebiis  dsperts,     Cicer.  1  Offic.  n.  20. 

1.  Sapientem  nec  secunda  evehunt,  nec  adversa  den^t- 
tunt.     Senec.  ad  Helv,  c.  5. 

Rebus  angustis  animosus,  atque 

Fortis  appare —  Horat.  Lii.  Od,  \0. 

Quem  res  plu§  nimio  delectavere  secundae, 

Mutatae.  quatient. L\.  Efi.  10. 

DTcebat  Bias  eum  vet e  infelicem  esse,  qui  inf elTcitatem 
ferre  non  posset.  Interrogatusque,  quidnam  esset  difftcile? 
Ferre^  inquU,  Jortiter  mutatidnem  rerum  tn  detertus, 
Diog.  Laertes  in  Bian. 

Qul  ea  mala,  quTbus  alTi  opprTmuntur,  magno  anTmo 
fert,  ipsas  mTserias  in  glonam  vertit.  Quoniara  Tta  aff  ecti 
siimus  tit  mliTl  seque  apiid  nos  aduiiratTonem  occupet,  quam 
homo  fortiter  mTser.     Senec  ad  Helv,  c.  13. 

2.  Pulsiis  Tn  exilium  Seneca,  refert  ipse  quo  anTmo 
calamitatem  exceperit.  VTri  sapientes,  quTbus  nie  ab 
adolescentia  dedi,  me  jusserunt  omnes  fortunae  impetus 
prospTcere,  antequam  incurrant.  IllTs  gravis  est  adversa, 
fortuna,  quTbus  est  Tnexpectata :  facTle  eam  sustinet,  qui 
semper  expectat.  Quemadmoflum  repentTnus  hostTum 
impetiis  imparatos  prosternTt,  a  paratTs  vero  facTl^  excT- 
pTtur. 

Nunquam  ego  fortiinae  credTdi,  etiamsi  vTderetur 
pdcem  agere,  #Dedi  operam,  ui  quae  Tn  me  indulgentis- 
sTne  conferebat,  pecuniam  et  honores,  ea  posset  a  me 
repetere,  Tta  iit  nihTl  propterea  mens  mea  moveretur. 
Ibid.  c.  5. 

Fortuna  jus  Tn  homTnes  raores  non  habet. 

NTIui  erTpit  fortiina.  nisT  quod  et  dedit.      P,  Syrus. 

Qui  munera  fortunae  amaverunt,  seque  propter  ill^ 
suspTci  voliierunt ;  iilT  jacent  et  mcerent,  cijm  eos  mobilTa 
ista  oblectamenta  destTtuunt.  At  ille,  qui  se  laetis  rebiis 
non  TnflavTt,  non  est  abjtcto  anTmo  mutatis :  sTcque  adversus 
titramque  fortunam  invictum  animum  tenet. 

U 


(     218     ) 

Ego  in  illis,  quse  plerique  mortalium  optant,  existimavi 
semper  nihil  vere  boni  inesse,  atque  ita  inveni.  In  iilis 
quoque,  quae  mala  vocantur,  nihil  tam  terribile  ac  durum 
invenio,  qudm  vulgus  opTnatur.     Senec,  ubi  sufira. 


CAPUT  XXXV. 

F4ri  boni  ndti  sunt  in  exemplar,  et  eos  ^bi  praparat 

Deiis. 

1.  Quae  vere  mala  dici  possunt,  a  vtris  bonis  removet 
Deiis,  scelera  nempe  et  flagitia.  Quare  vero  quaedam  dura 
patiuntur,  paupertatem,  exTlium,  et  alia  ejusmodi  ?  Ut  etiam 
alios  pati  doceant.  Nati  sunt  in  exemplar.  Puta  itaque 
Deum  dicere  :  QuM  hdbetis  guod  de  me  queri  /ios8ins  vdsy 
quibuH  rectd  pldcuerunt?  Miis  bond  falsd  circumdcdi: 
auro  illos  et  argento  et  gemmis  ornavi :  intus  boni  nihtl  est., 
Non  est  isrd  sqlida  et  sincera  fericitas.  Vobis  dedi  bona 
certd  mansura.  Concessi  vobis,  gute.  vulgo  videntur  metu» 
enda^  contemnere ;  qua  cHfiienda^  fastidire.  Non  fulgeti» 
extrinsecus ;  bond  vestrd  intiis  sunt.  Qucs  incidunt  tristiqy 
horrendd^  durd  tolerdtu,  istis  vos  non  subduxi :  dntmos  ves' 
tros  adversus  omnia  drmd.  i.     Senec.  de  Prov.  c.  6. 

Quemcunque  fortem  videris,  miserum  neges. 

Senec»  Hercul.  ver.  464. 

2.  Vir  bonus  non  tantum  Dei  discipulus,  et  aemSIa» 
tor  est,  sed  etiam  vera  progenies.  Eum  parens  ille 
magnificus,  sicut  severi  patres,  durius  ediicat,  discipITna 
tristT  continet,  experTtur,  indurat,  sibi  praeparat.  Non  vi- 
des  quanto  aluer  patres,  aliter  matres  libertjn  educent  ?  Illi 
excitari  eos  mattire  jubent  ad  stiidia  obeunda,  feiiatis 
quoque  diebus  non  patiuntur  esse  otiosos,  et  sudorem  illTs 
et  interdum  lacrymas  excutiunt.  At  matres  fovere  in' 
sinti,  continere  in  unibra  voiunt ;  nunquam  f^ere,  nunquam 
trTstari,  nunquam  labSrare.  Patrium  habet  Deus  adver- 
8US  bonos  viros  animum,  et  illos  fortiter  amat.  Senec,  de 
Frov»  c.  l,  2. 


(     219     ) 

CAPUT  XXXVI. 

Prceclcira  est  umversa  vlta  (squdMlttds» 

1.  Si  quTdquam  est  decorum,  niiiTl  e$t  profecto  ma- 
gis  quam  aequabilTtas  Tn  omni  vita,  et  idem  semper  vul- 
tus,  eademque  frons.  Ut  de  SocratS  accepTnms,  quem 
praedTcare  solTta  erat  uxor  ejiis  Xantlppe  se  vidisse  sem- 
per  eodem  vultu  exeuntcm  domo  et  revertentem.  Nec 
vero  ea  frons  erat,  quae  M.  Crassi  illius  veteris,  quem 
semel  ait  Tn  omni  vTta  rescTsse  LucTlius,  Plinius  nunquam  ; 
sed  tranquTlla  et  serena.  Jure  autem  erat  semper  Tdem 
vultus,  cum  mentis  a  qua  Ts  fini;Ttur,  nulla  fieret  mCitatio. 
Cicer,  1  Offic.  ri.  99  et  \12.  3  Tusc.  31.  Plinius^  l,  viii, 
c.  19. 

Ut  omnTa  aequo  animo  feras,  exemplum  accTpe  Socratem 
per  omnTa  aspera  jactatum,  invictum  tamen  et  paupertate,  et 
laborTbus,  tum  quos  milTtiae  pertulit,  tum  quTbus  domi  est 
exercTtus:  cum  uxorem  haheret  morTbus  feiam,  lingua 
petulantem  :  et  ITberos  indocTles,  matri  quam.  pairi  sTmT- 
Hoies,  NovissTme  objecta  ilil  est  et  relTgionum  vTolatTo, 
et  juventuiis  corruptela,  quarn  immlrtere  in  Deos,  in  pa- 
rentes,  in  rempublTcam  dictus  est.  Post  hasc^carcer  ct  ve- 
nenum.  Haec  adco  Socratis  animum  non  moverunt,  lit  ne 
vultum  quTdem  moveiint.  Illam  mTrabTlem  et  singuiarem 
laudem  lisque  ad  extremum  servavit.  Non  hiiaridrem  quis- 
quam,  non  tristiorem  Socratem  vTdit :  aequalis  fuit  in  magnu 
inaequalitate  fortunae.     Senec.  E/i.  104. 

2.  Q.  Metelius  NumidTcus  Roma  pulsus,  ut  supra 
dictum  est,  Tn  AsTam  secessTt.  In  qua,  cu.m  el  forte  lu- 
dos  TrallTbus  spcctanti  ITtterx  reddTtae  essent,  quTbus  scrlp- 
tum  erat,  maximo  senatus  et  pofiuli  consensu  redztum 
illi  in  fidtriam  esse  ddtum ;  nThil  moveri  vTsiis  est :  non 
laetTlTam  proxTme  sedcntibus  ulla  ex  parte  osttndit ;  eum- 
que  constat  parl  vQItu  Tn  exTiiun^  ablTsse,  et  fulsse  resti- 
tutum.  Adeo  moderationis  beneficio  et  anTmi  firmTtate 
imrootus  inter  secundas  et  adversas  res  permansTt.  Valer. 
l,  iv.  c.  l. 

3.  Brutiis,  Tn  eo  libro  quem  de  virtQte  composiiit, 
ait  se  vldlsse  M'.  Marcellum  Mitylenls  exiilantem,  et 
quantum   natura  homines  pateretury  beatissTme  viventem, 


(    -220     ) 

neque  unquam  bonarum  artium  cupidiorem,  quam  illo  tem- 
pore.  Bene  ergo  exilium  tiilit :  necquTcquam  Tn  anTmo 
ejus  mutavit  locT  commutatio,  quamvTs  eam  et  paupertas 
sequeretur.      Senec.  ad  Htiv.  c.  9. 

4.  P.  Rutilii  Rufi  verbTs  et  factTs  admirabile  inerat 
robur,  quod  nulla  unquam  re  inflecti  debTlTtari  pottiit. 
Cum  essft  ille  vTr  exempliim  innocentiae,  et  illo  nemo 
neque  integrTor  Romse  esset,  neque  sanctTor ;  retis  factus, 
nulla  siia  culpa,  apud  equTtes  Romanos,  penes  quos  tum 
judTcia  erant,  nThTl  splendore  actae  vTiae  indTgnum  fecTt  aut 
dixTt:  non  insTgnia  senatoris  deposiiit,  non  obsoletam 
vestem  induTt :  et  non  modo  supplex  judTcTbus  esse  noliiit, 
sed  ne  ornatius  quTdem  aut  ITberiiis  causam  dTcT  suam, 
quam  simplex  teritas  ferebat.  Darnnatus  itaque  est  repe- 
tundarum  vTr  Tnier  optTmos  numerandus,  et  missus  Tn 
exTITum.  Faler.  l.  ii.  c.  10.  vi.  c.  4.  Cicer.  i.  Orat.  229, 
Livius,  l.  XXX. 

Ex  ItalTa  Tn  Asiam  venTenti  legatos  obvTam  miserunt 
certatim  omnes  cTvTiates,  tutum  honoraiumque  apud  se 
sccessum  poIiTcentes,  Tta  iit  non  tam  exulare,  quam  trT- 
umphare  vTderetur,  essetque  unde  ille  fortiinae  siiae  graiTa 
ageret.  Cum  eT  inter  Smyrnaeos,  a  quTbus  fuerat  cTvT- 
tate  donatiis,  agenti  quTdam  consolandi  causa  dixTsset, 
instare  bella  civTlTa  Romanorum,  brevTque  fiittiriim  lit 
propterea  o|nnes  exiiles  reverterenlur.  Quid  ttdz,  inquTt 
RiiiilTus,  mali  /eci^  iit  mihi pejorem  reditum,  quam  cxitum 
ofitares?  Malo  ut  fiatrtd  exilio  meo  erubescat^  guam  reditu 
mcereat.  Quod  dixerat  praestTtit:  nam  cum  eT  redTtum  Tn 
patrTam  posiea  Sylliina  victotTa  facTIem  faceref;  Tn  exTliO, 
ne  quTd  adversiis  leges  peccaret,  remansTt.  Senec.  Benef, 
l.  vi.  c.  37. 

Multt5s  iljustrat  fortuna,  dum  vexat.  RiitTliT  innocen- 
tTa  ac  virtiis  lateret,  nisT  accepTsset  injunam.  Cum  vTolata 
est,  effulsTt.     Senec.  £/i,  79. 


LIBER  QUINTUS. 
DE  TEMPERANTIA. 


CAPUT  L 

Ratwne  diice  per  totam  vitam  eundiim  est^ 

1.  Temperantia  moderatrix  omnium  commotionum 
animi  est,  e  ITbidrne  avocat,  inani  laetiiia  gestire  non 
sinit :  haec  pacem  animTs  affert :  Tn  rebus  expetendis  aut 
fiigTendis  rationem  ut  seqnamur,  n^onet  :  Tn  ea  verecun-» 
dTa,  modestia,  omnTs  sedatio  perturbationum  anTmi,  et 
rerum  modiis  cernTtur.    Cicer.  5  Tusc.  n.  42.    1  de  Fin.  n.A7^. 

1  Offic.  n.  93. 

2.  Est  animus  Tn  partes  distrTbutus  duas,  quarum  una 
Tn  appetitu  posTta  est,  qui  hominem  huc  et  illuc  rapTt : 
altera  Tn  ratione,  quae  docet  et  explanat  quTd  facTendum 
fugiendumve  sTt.  EffTcTendum  autem  est  iit  raiTo  praesTt^ 
appetitus  vero  obtemperet.     Quod  temperantiae  munus  est. 

2  Tusc.  n.  47. 

'  In  anTmis  omnTum  est  natura  moUe  quiddam,  demis- 
siim,  humiie.  Si  nThil  esset  alTud,  quTd  esset  homTne  defor» 
mius  ?  Sed  praesto  est  dbmina  et  regma  ratio,  cujus  mag- 
na  vis.  Haec  lit  semper  imperet  illi  parti  quae  obedire  debet, 
cdrandum  est :  imperet  autem  velut  servo  dominus,  impera- 
tor  milTti,  parens  fllTo. 

Ratione  dwce  per  tdtam  vTtam  eundum  est  :  mTnT- 
ma  maxTmaque  ex  hujus  consTiTo  gerenda"^  sunt.  Senec.  2 
Benef.  c.  18. 

U2 


(     222     ) 

CAPUT  II. 

Jn  seddtwiie  perturbdtwnum  animi  vWd  b^dta. 

1.  Omnes  animi  perturbationes  rationem  repellentes, 
Dulliim  beatae  vTtae  locum  rellnquunt,  hlque  soli  beati  di- 
cendi  sunt,  quos  nulli  metus  terrent,  nullse  aegritudines 
exedunt,  nullae  libidines  incitant,  nuUae  futiles  laetitiae  ef- 
ferunt,  nullae  voluptates  molliunt.  Ut  autem  maris  tran- 
quiliitas  intellTgitur.  null§^  ne  minima  quidem  aura  fluctus 
commovente :  sic  animiis  quietus  et  placatus  statim  cerni- 
tur,  cum  perturbatio  nuUa  est,  qua  moveri  queat.  Cicer, 
5  Tu8C.  n.  \5. 

2.  Quemadmodum  civitas  in  seditione  beata  esse  non 
potest,  nec  in  cliscordia  dominorum,  domus :  sic  anTmiis 
secum  ipse  discordans,  pugnantTbus  et  cojitrarTTs  stiidils 
consTlTisque,  nullam  gustare  partem  potest  verae  voluptatTs. 
Cic.  1  de  Fin.  n.  58. 

3.  Quod  si  corporTs  gravioribus  morbls  yitae  jucun- 
ditas  impedltur,'  quanto  rnagis  anTmi  morbls  impediri  ne- 
cesse  est  ?  AnTmT  autem  morbi  sunt  ciipTditates  dTvTuarum, 
gloriae,  dominationis,  iTbldTnosarum  etTam  voluptatum  aegri- 
tudTnes,  molesliae,  moerores,  qui  animos  exedunt  et.  cuiis 
confTcTunt.     n.  59. 

4.  Beatum  dlcSmus  homTnem  eum,  cui  unum  bonum 
honestas,  unum  malum  turpTtiido  vTdeatur.  Cui  vera  volQp- 
tas  Srit  voliiptatum  contemptTo.  Quem  honesti  cultorem  et 
virtiite  contentum  nec  extollant  foituTta,  nec  frangant.  Qui 
fortunae  miineribus  utatur,  non  servTat.  Hunc  necesse 
est  sequantiir  gaudium  inconcussum  et  aequabTle,  perpetua 
tranqu^llTtas  et  ITbertas,  pax  anTmi  et  magnTtiido.  Se7iec, 
de  Beat.  c.  3,  4. 

5.  Cum  ex  Socrate  quaesTtum  esset  a  Polo,  nonne 
beatum  piitaret  Archelaum  PerdTccae  flliurn,  qui  tum  for- 
tiinatissTmus  habSretur  ?  Haud  scto,  inquTt  Socrates,  nun- 
quam  entm  cum  eo  locutus  sum.  Pol.  j4n  tu  aliter  id  sclre 
non  fioies?  Soc  JVulio  modd,  Pol.  Tu  igitur  7ie  de  Persa' 
rum  guidem  rege  magno  fiotes  dicere  bedtusne  sit  ?  Soc. 
jin  ego  posstmy  ciim  ignorem  quam  sit  bonus?  Pol.  Qutd? 
Su  zn  €0  sitam  vitam  bcaCam  fiutas?  Soc.  Ita  firorsiis  existi-» 


(     223     ) 

mo  bdnos  beatos,  imfir^bos  mtseros*     Pol.  Mtser  ergo  Arche- 
laus  ?  Soc.  Cerie,  si  injustus, 

Nonne  hic  videtiir  Socrates  omnem  beatam  vitam 
in  una  virtute  ponere  ?  Cicer,  5  Tusc,  n,  34.  Plato  in 
Gorgid, 

CAPUT  IIL 

Maliis  bedtce  vita  judex  populus» 

Vivere  omnes  beate  volunt:  sed  quid  sit,  quod  beatam 
vTtam  efficiat,  non  pervident.  Statuendum  itaque  primum 
quid  appetendum  nobis  sit,  tum  circumspiciendum,  qua 
pervenire  illo  celerrime  possimus.^  Nihil  magis  est  caven- 
dum  quam  ne  pecorum  ritu  sequamur  gregem  nos  ante- 
cedintium,  pergentes  non  qua  eundum  est,  sed  qua  itur. 
Id  nobis  maxinie  nocet,  quod  non  ad  rationis  lumen, 
sed  ad  similitudinem  aliorum  vlvimusi  eadem  laudamus, 
eadem  probamus,  qua  multitudo,  et  alienis  perimus  exem- 
plis.  Id  optimum  nobis  videtur,  quod  petitores  laudatores- 
que  multos  habet. 

Una  s^ilutis  via  est,  si  separemur  a  coetu.  Haec  quT- 
dem  pars  major  est:  at  ideo  pejor.  Meliora  pluribus 
placere  non  solent,  et  argumentum  pessimi  turba  est. 
Quaeramus  quid  optimum  factu  sit,  non  quid  usitatissi- 
mum  :  quid  nos  in  possessione  felicitatis  aeternae  consti- 
tuat,  non  quid  vulgo,  veritatis  pessimo  judici,  probatum  sit. 
Senec.  de  Benef.  c.  1,  2. 

2.  Quodam  die  ciim  populus  e  theatro  egrederctur, 
Dio-genes  adversus  popiilum  nitens  ingrediebatur.  Inter- 
rogatus  qua  de  causa  id  faceret:  Hoc,  inquit^  in  omni  vitd 
fdcere  studeo.     Diog.  Laert.  in  Diog. 

Dicebat  Antisthenes :  Sdtius  esse  cum  fiaucis  virls 
bonis  dissentire  ab  omnibus  nidlis^  qudm  cum  multis  malia 
dissentire  d  fiaucis  .bdnis.  Idem  aliquando  laudatus  ab 
improbis  hominibus :  Qudm  timeo^  inquit,  ne  forte  quid 
mdli  fecerim!  Et  Antimachus  poeta,  cum  convocatis  au- 
dlloribus  legeret  magnum  volumen  suum,  et  eum  legentem 
omnes,  praeter  Platonem,  relTquissent ;  Legam^  inquit,  nihilm 
ominus  :  Plato  enim  mihi  unus  instdr  omntum  est.  Idem  in 
Antist.    Cicer.  in  Bruto,  191. 


(     224     ) 

3.  Anaxagoras  interroganti  cuidam,  quisnam  esset 
beatus,  non  parum  prudtnter  respondit:  JVcmo  ex  hia 
quo8  tufellces  txhiimas  :  sed  eum  inillo  numero  refieries^ 
qui  a  te  ex  miseris  constare  creditur,  JVon  erit  itle  divitiis 
et  honoribus  dbundans  :  sed  aut  exigui  ruris  aut  non  ambi- 
tiosa  doctrina  JideLis  ac  fierttnax  cultor  ;  in  fiectore»  quam 
in  frontcy  bedtior.     Valer.  1.  vii.  c.  2. 

Ubi  Croesus  Solonem,  quem  ad  s€  Sardes  vocaverat, 
audivit  accedere ;  ut  advenae  oculos  perstringeret,  eum- 
que  aliqua  sui  admiratione  afficeret,  corpus  quam  potuit 
ma^nificeniissim^  exornavit,  et»  vestem  tum  variis  colorT- 
bus  distinctam,  tum  auro  et  gemmis  fulgentem  indiiit. 
Quo  sptctaculo  non  modo  nihil  moveri  vTsus  est  Solon, 
nuHamqUfc  emlsit  vocem,  qua  regi,  pro  ejus  expectatione, 
gratiilaretur;  sed  etiam  satis  ostendit  se  ejusmodi  inep- 
tias  contemnere,  et  angusti  animi  esse  ducere.  Jussit 
ergo  Crcesus  omnes  ei  pecuniarum  suarum  thesauros 
asperiri,  tt  regium  omne  instrumentum  ac  supellectilem 
ante  ejus  oculos  explicari.  Quse  cuncta  contemplatus 
Solon,  ut  ad  regem  est  reductus  ;  quaesivit  ab  eo  rex,  an 
quem  in  terris  hominem  vldisset  se  beandrem?  Ille  Tellum 
nominavit  popiilarem  suum,  vTrum  bonun-.,  qui  rebus  ad 
viiam  deRendam  necessariis  cum  non  carursset,  egregie 
pu^nando  vitam  pro  patiia  profunderat,  relictis  liberis  bene 
institutis  et  piobalis  Tum  veto  Croeso  et  agrestis  et  in- 
sanus  Solon  esi  visus,  qui  bt.atitudTnem  non  auro  neque 
argtnto  metitetur,  et  privati  hominis  vitam  atque  obitum 
tantae  opulentiae  tantoque  iniperio  praeferret.  InterrdgS- 
vit  tamen  tum  denuo,  an  fiost  Tellum  istum  cognosceret 
aliquem  alttim  se  ifiso  bedtiorem  ?  Beatiores  profeclo  fuisse, 
re'»pon{  it  Solon,  Cleobin  et  Bitoncm  ;  fraterna  inter  se 
amlcTtia  et  singiiiari  in  matrem  pietate  insignes  vTros : 
qui  morantibus  bobus,  a  quTbus  eorum  genitrix  ad  Juno- 
nis  delubrum  trahi  deberet,  jugum  plaustri  ipsi  subierunt, 
et  sacris  peractis  epiilati  non  surrexerant  postridie :  sed 
vltam  cum  morte  sTne  ullo  dolore  commiilaverunt.  Quid 
ergO',  inquit  jani  ira  incensus  Croesus,  nuUone  nos  numero 
inter  bedtos  imnis  ?  Cui  Soion,  nec  adulari  sustTnens,  nec 
iram  ultra  movere  volens:  J^os  gutdem  Graci^  inquit,  6 
JLydorum  rex^  >/uam  variis  cdsibus  fidteaf  hominum  vTta,  cer^ 
nentess  nemini  Ijcere  existtmdmus  ftrofiter  fircesentia  bona 
animos  tollere*:  neque felicitdtem  susptcimus,  qua  temfioris 
vtcissttudinibus  obnoxia  sit :  ilLum  vero  soLiini  bedtum  dici' 


(     225     ) 

musy  fui  vitamfeliciter  absolvere Dtl  concesserunt ,  Viven- 
tis  entm  et  adhuc  fortunx  telis  ftrofiositi  hominis  beatitudoy 
non  mtnus  Tncertd  et  dubla  est,  quam  militis  in  dcie  decer' 
tantis  victoria  dc  cbrond.  His  dictis,  discessit  Solon  a  re- 
ge  offenso  raagis  quam  emepdato.     Plut.  in  Solon. 

— Ultima  semper 

Expectan^a  dies  liomini  est,  dicTque  beaius 
Ante  obitum  nemo  supremaque  funera  debet. 
•  Juven.  Sat.  x.  ver,  274. 


CAPUT  IV. 

Cdrpori  mdulgendumy  non  serviendum, 

1.  Corpus,  quil  nihil  fieri  sine  illo  potest,  magis  ne- 
cessariam  rem  crede,  quam  magnam.  Vanus  suggerit  v6- 
luptaies  breves,  ac,  nisi  niagna  moderatione  temperentur, 
poenitendas.     Senec.  £/i.  13. 

Fateor  insitam  esse  nobis  corporis  nostri  caritatem. 
Non  nego  indulgendum  illi,  serviendum  nego.  Multls  enim 
serviet,  qui  pro  illo  nimium  timet,  qui  ad  illud  omnia  refert. 
Honestum  ei  vile  est,  cui  corpiis  nimis  carum  est.  AgStur 
ejus  cura  :  ita  tamen,  ut,  cum  exiget  ratio,  dignitas,  fides,  in 
ignem  mittatur.     J£fi.  14.      ^ 

Major  sum  inquiebat  Seneca,  et  ad  majora  genitus, 
quam  iit  mancipium  sim  mei  corporis :  quod  equidem 
non  aiiter  aspicio,  quam  vinculum,  et  pondus,  et  poenam. 
Nunquam  me  caro  isla  compellet  ad  metum,  nunquam 
ad  indignam  bono  simulationem :  nunquam  in  honorem 
hujus  corpusculi  mentjar.  Contemptiis  corporis  sui  certa 
libertas  est.     Efi.  65. 

Sapiens  corporis,  velut  oneris  necessarii,  non  ama- 
tor,  sed  procurator  est :  nec  se  illi,  cui  imperare  debet, 
subjicit.  Nemo  Iiber  est,  qui  corpori  servit.  Nam  mul- 
tos  dominos  nimia  pro  corpore  solicitudo.  nobis  imponit. 
£fi.  92. 

2.  Memento  hanc  saiubrem  vitae  formam  tenere,  ut 
corpori  tantum  indulgeas,  quantum  bonae  valetudini  sa- 
tis  est. .  Durius  tractandum  est,  ne  animo  male  pareat. 
Cibiis  famem  sedet,  potio  sitim  extinguat,  vestis  arceat 
frigiis,  domus  munimentum  sit  adversus  infesta  corpori. 
Haec  utrum  e  congesto    cespite,  an  e  vario  lapide  gentis 


(     226     ) 

alienat  exstrdcta  sit,  nihil  interest.  ScTto  hommem  tam 
bene  ,  culmo,  quani  auro,  te^T.  Imo  culniiis  fiberos 
tegit,  siib  marmore  atquS  auro  servitus  habitat.  Ep,  8. 
Eii,  90. 

Tutiis  Tn  mensa  capitur  angusta  cTbus  : 

Venenum  Tn  auro  bTbitur.     ^nec.  Thyeat,  ver.  453. 


CAPUT  V. 

Cibus  et  potus  desiderio  condiuntur, 

Cicer^  5  Tusc  97. 

1.  Ma^Ts  juvat  bTbere  sTtientem,  gratior  est  esurienti 
cTbiis.  Fames  commendat  cTbos :  nThil  contemnit  esiirTens. 
Senec.  Efi.  78.  119.  . 

DarTus  Tn  fuga,  cum  aquam  turbTdam  et  cadSverTbus 
inquTnatam  bTbisset ;  negavit  unquarn  se  bTbisse  jiicun- 
dius ;  nunquam  vTdelTcet  sTtTens  bTberat.  Ncc  esiirTens 
Ptoletnaus  ederat ;  cui  cum  peragranti  -figyptum  cTl)arius 
in  casa  panTs  datiis  esset,  nThTl  visum  est  illo  pane  jucQndiiis. 
Cicer.  5  Tusc.  n.  97. 

Artaxerxes  Mnemon,  ciim  ficis  aridis  et  pane  hordeaceo 
vcsceretiir.  Tn  fuga  direpto  ejiis  commeatu  :  Quali,  inquTt, 
volu/itate  hactenus  carui  !     jjjut.  Apoph. 

2.  Socratem  ferunt,  cum  usque  ad  vesperum  conten- 
tiiis  laboraret,  quassltumque  ess.  t  ex  eo  quare  Td  faceret, 
respondisse:  5?,  iit  meliua  ceenarety  obsonare  famemy  ambu- 
lando  :  cibi  entm  condTmentum  esse  famim,  /lolionta  sttim, 
Cicer.  ibid.  2  de  Fin.  n.  92. 

Cum  DionysTtls  tyranniis  a  Jt-acedaemonTTs  conyTvio 
exceptiis  esset  ;  negavit  se  jQre  illo  nlgro,  quod  coenae 
capiit  erat,  fuisse  delectatum.  Tum  quidam :  Minime 
mirum.)  inquTt  :  condJmenta  enim  defuerunt .  Qua  tandem  ? 
inquTt  ille.  Ldbor  in  vendtu,  curaua^famea^sttts.  Cicer. 
5  Tusc.  n.  97. 

Mausoli  CarTae  regis  soror  Ada,  patrio  regno  ab 
Alexandro  donata,  arte  multa  pararl  curavit  exquTsIti 
saporis  cibos  et  Varia  bellarTa :  quae  c\im  ipsls  coquls  et 
cupediariis  regi  doniinri  mlsit,  tanquam  relatura  gratiam 
bene  merenti,  sl  armorum  labovibus  fatlgatum  recrearet 
Asiatlci  luxus  delTciis.  At  ille  talTa  jniinera  aversatus, 
regins  quTdem  Tn  se  voliimati  comTter  gratTas  egTt:    C<f- 


(     227     ) 

terum  coguoa  dd  se  mtiti  nihil  o/ius /uissef  dixit :  ciim  duBs 
longe  meiiores  hdderet,  quos  dlim  a  Leonida  fiadagogo  accS» 
fiisset,  nemfie  iter  antelucanum  dd  firandtumy  et  firandtum 
frugale  dd  coenam.  ArlciVduque  Leonidam  solitum  fuisse 
suas  vestesj  et  stragula  et  arcuias  perscrutari,  ne  forte 
mater  Olynjpias  nimium  fiUo  puero  indulgens,  aiiquid 
delicatioris  cibT  clam  abscondisset.  Puerilis  institutionis 
diu  memor  fuit  Alexander:  nam  ciim  Asiam  perva:c5are- 
tur  ;  si  qui  ad  eum  arborum  rari  fructus,  pfsces,  aliTque 
cibT  exquisTti  afferrentur,  eos  amicis  dividebat,  vix  .  un- 
quam  sibi  quTcquam  ex  his  servans.  Flut,  ih  Alex.  Q. 
Curt.sufifil,  /.11. 

CAPUT  VI.     . 

Disce  pdrvo  esse  cdntentiis. 

Senec.  Ep.  110. 

1.  Non  praectpio  Qt  naturae  neges  quod  poscit:  sed 
ut,  (^Tdquict  natur5,m  excedit,  scias  non  necessariiim. 
Esurioi  ?  edendum  cst.  Utrum  hic  panis  sit  plebeius,  an 
siligineus,  ad  naiuram  nihil  pertinet.  Ilia  ventrem  non 
delectari  vult,  sed  implerT.  Sitio?  bibendum  cst.  Utrum 
hsec  aqua  sit  e  proximo  Jacu  accepta,  an  ea  quam  ntve 
aut  glacie  inciusero  ac  refrTgeravero,  ad  naturam  nihil 
periinet.  Illa  hocunum  jiibet,  sitini  extint^ui.  Utrum 
aureo  pociilo  utar,  an  manu  concava,  nihil  refert. 
Finem  rerum  omnium  specta,  et  siipervacua  dTmittes. 
£fi.  1.9. 

2.  CTvitates  quaedam  iiniversae,  naturam  quae  parvo 
contenta  est,  seciitse,  parvo  victu  delectatae  sunt,  iit  Lace- 
daeu.onii.  Pcrsas  negat  Xeiiophoif  ad  panem  quiclquam 
adhibere  solitos  esse,  praeter  n^sturtium.  Si  quaedam 
etiam  suaviora  natura  desTderare  videatur,  quam  multa 
ex  terra  arboribusque  nascuntur  suavitate  praestanti  ?  Cicer, 
5  Tusc.  n  99. 

3.  Non  iitile  sojum  sed  etiam  necessarium  est  parvo 
assuescere.  Multae  «Jifficultates  et  locorum  et  teniporum 
occurrunt  etiam  locupletibus,  et  magna  rerum  copia  in- 
structTs.  QuTdquTd  vult  habere  nemo  potest :  illiid  potest ; 
carere  aequo  animo  iTs  quae  non  habei,  et  rebus  oblatis  hi- 
laris  utT.     In  viliam  tiiam  nocte  multa  venTs  non  expecta- 


(     228     ) 

t3s ;  nihil  paratum  invenis  ;  panem  e  mensa  sui  tibi  ap- 
ponit  villicus  malum.  Expecta,  boniis  fiet :  etiam  illum  te- 
nerum  tibi  et  silTgineum  f  ames  reddet :  ideo  non  est  ant^ 
edendum,  quam  illa  imperet.     Senec.  Efi.  1 19. 

4.  Cupiditati  nihU  satis  est :  Naturae  satis  est  etiam 
parum.  Parabile  est,  quod  natura  deslderat :  ad  manura 
est)  quod  satis  est :  ad  supervacua  sudatur. 

Corporis  exigua  desTderia  sunt :  quidquid  ultra  con- 
cupTscitur,  libidini  quaeritur,  non  necessitati.  Non  est  ne- 
cesse  omnia  perscrutari  maria,  nec  strage  ammalium  ven- 
trem  onerare,  nec  conchylia  ex  ignoto  littore  eruere.  Dii 
Deaeque  istos  perdant,  quorum  luxuria  fines  imperii  Ro- 
mani  transcendit,  et  undique  convehit  cTbos  giilae  omnia 
nota  fastidienti.  O  miserabilis,  quorum  palaium  non  exci- 
tatur,  nisi  ad  cTbds  quos'  non  exTmius  sapor,  sed  raritas  et 
difficultas  parandi.pretTosos  facit;  et  qui  cvim  famem  ex- 
iguo  pretTo  possint  sedare,  magno  irrltant.  Ad  Helv.  c.  9. 
et  £/i.  4. 

5.  Cn.  Pompeio  aegrotanti  quum  praecepisset  medi- 
cus  ut  turdum  ederet,  negarent  autem  servi  eam  avem 
usquam  aesiTvo  tempore  posse  reperiri,  nisT  apud  Lucullum, 
qui  turdos  doml  saglnaret ;  prohTbuit  PompeTus  inde  petTj 
sed  medico  dixTt :  Ergo  nisi  JLucuUuis  perditus  deliciis  es- 
eetj  non  viveret  PompeiUs  ?  et  alTam  avem,  quae  parabTlis 
esset,  jusbTt  sTbi  apponi.     Plutar.  in  Lucul, 

CAPUT  VII. 

Platdriica  et  Syracusdna  mensa, 

1.  Timotheus  dux  AthenTensTs  tam  felix  Tn  expug- 
nandis  urbibus  fuit,  uf  ejiis  dormientTs  effigTes  deplcta  sit, 
tenentis  rete,  Tn  quod  Fortuna  urbes  cogeret.  Quod  quT- 
dem  vel  assentandi  vel  irrldendi  causa  exc6u;Ttatum 
est.  Certe  ejusnjodi  honores  ei  ab  Atheniensibus 
habTti  sunt,  qui  antea  nemini.  Ciim  maxTme  ct  rerum 
gloria  et  potentia  floreret  incTdTt  forte  in  Platonem  extra 
Athenarum  mcEnTa  cum  dlscTpulis  ambulantem.  Quem  ut 
aspcctu  venerabTlem  conspexit,  audivitque  non  de  armls 
et  ciassTbus,  non  de  trTbutis  et  stTpendio  alTlsque  ejus  ge- 
neris  rebiis  disserentem  ;  sed  de  bono  alque  honesto;  ex- 
clamavTt ;  0  beatam  vitam  l  6  verdm  feLicitatem  !   quTbus 


(     229     ) 

verbTs  sigiVificabat  ejusmodi  colloquia  oninibus  divitiis  at- 
que  honoribus  sibi  videri  potiora.  Eundem  Timotheum 
ferunt,  cum  aliquando  in  Academia  coenavisse  apud  Pla- 
tonem,  fuTssetque  frugali  mensa  et  erudTto  prudentKiue 
colloquio  exceptus  :  eo  convTvio  fuTsse  mTre  delectatum : 
cumque  Plat^nem  vTdTsset  pQstridie,  dTxTsse:  Vestra  qui- 
dem  ccenx  non  solum  tn  proisentia  sed  etiam  postero  die  ju^ 
cunda  sunt.  ^£lian.  1.  ii.  c.  18.  Suidas.  Cicer.  5  Tusc. 
n.  100. 

2.  Est  praeclara  epTstoIa  Platonis  ad  Dionis,  qui  ipsum 
in  STciliam  vocaverat,  propTnquos,  his  fere  verbTs :  Qud 
cum  venissem.;  vita  illa,  beatd  qua  ferehatur^  filena  Itali' 
cdrum  Syracusdndrumque  mensdrum^  nullo  modo  mihi  fild" 
cuit ;  bls  in  die  sdturum  Jieri  :  nunquam  pernoctdre  solum: 
caterdque^  qua  comitdntur  huic  vita^  in  qud  sdpiens  nemo 
efftcitur  unquam^  moderatus  vero  multb  minus.  Neque 
enim  mente  recte  utT  possumiis,  multo  cibo  et  potione  com- 
pleii,     Cicer.  ibid. 

Idem  Plato  cum  videret  AgrigentTnos  magnTs  impensTs 
ssdifTcare,  nec  minoribus  coenare ;  llgrigentini^  inquit,  adi' 
ficant^  qudsi  semfier  victuri ;  et  ccenant^  qudst  ultimiim 
coenaturi.     ^Elian.  1.  xii.   c.  18. 

Platonis  magTster  Socrates  nonnullos  dTvites  ad  coe- 
narm  vocaverat,  ei  XantTppen  uxorem  piidebat  niodici 
apparatus.  Cui  Socrates  :  Bono  esto  animoy  inquit,  na7n  si 
homines  boni  frugique  sunt^  <equQ  dnimo  ferent :  si  mdli 
atque  intemperdnles,  de  hls  nihil  curdndum.  Diog.  Laert. 
in  Socrat. 

CAPUT  VIII. 

Convlvia  Laccdi^momdrum, 

I.  ProvTdit  Lycurgiis  ne  quis  Lacedaemoniorum  pri- 
vatim  gulae  iudulgeret.  Itaque  instituit  iit  omnes  sine 
ullo  discrTmine  communi  mensa  et  frugali  vTctu  uteren- 
tur.  NeminT  licebat  ad  publica  convTvia  venTre  praesump- 
tis  domT  cibTs  expleto.  Propterea  acriter  sese  invicem 
observabant,  atque  eum,  quT  non  biberct  cum  ipsTs  aut 
yesceretur,  irrTdebant,  et  objurgabant  ut  intemperantem 
et  a  promTsciio  convictu  fastTdiose  abhorrentem.  Singii- 
ITs  mensis  quTndeni  accumbebant  ut  plurimum,  ntc  quem- 

X 


(  230  y 

quam  abesse,  nisi  gravTssima  <\e  causa,  licebat.  Itaque 
cum  e  belio,  qno  Athenienses  vTcerat,  reversus  rex  Agis, 
<16 mT  cum  uxore  vellet  ccEnare ;  portionem  postulanti  non 
iTftTserunt  magTstratus. 

2.  Ad  haec  convTvia  pueri  quoque,  sTcut  ad  temperan- 
tiae  schoiam,  tleducebantur.  Ibi  crebros  de  reppblica  ser- 
mones  excipiebant,  magTstros  ITbere  et  facete  cavillantes  au- 
diebant  assuescebantque  et  TpsT  jocari,  et  dTcteria  cTtra 
scurrTIitatem  jacere,  atque  aliorum  cavillis  non  offendi  : 
namque  vTdebatur  in  prTmTs  Laconicum,  cavTlIa  gequo  animS 
sustmere.  Si  quis  tamen  se  eorum  impatientem  dTceret,  a 
facetiis  Tn  illum  temperabatur. 

Ut  quisque  intrabat,  natu  maxTmus  commonstratis  ei 
foribus  dTcebat :  Ex  his  nihil  hic  dictorum  egredztur, 

Inter  opsdnia  prTma  laus  erat  juri  nTgro,  quo  senes 
inaxTme  delectabantur,  relTcta  juvenibus  carne.  UbT  medi- 
ocriter  biberant,  sTne  face  recTpTebant  se  domum,  neque  per- 
mittebatur  ad  lumen  incedere,  iit  discerent  Tn  tenebrTs  et 
nocte  commeare  f  Tdenier.     Plut.  in  Lycurg, 

3.  Sunt  quTdam  dSlTcatuii,  mulieribus  alTquando  cTbo- 
Tum  omnium  fastTdio  laborantibus  non  dissTmiles :  nam  et 
ipsT  solTtos  cTbos  fastTdTunt,  Itaque  ut  obtusum  ferriim  nova 
acTe  eget ;  sTc  eorum  stomachus  acuT  quodam  modo  postii- 
lat  nonnunquam,  aceto,  sTye  acerbo  aliquo  condTmertto. 
Quantum  ab  istTs  differebat  Lacon  ille  !  qui  cum  conspexis- 
set  quendam  ejusmodi  delTcatiilum  preiTosam  avTculam  sTbi 
apposTtam  prs  fastidio  tenuere  :  Jt  mihi,  dixit,  etiam  vuUur 
et  hir€U8  safiiunt.  ^ 

Cx\PUT  IX. 

Castlgdta  cdrporis  obesitds. 

l.  LacedxmoniTs  lex  erat,  ne  quTs  vultu  praeferret 
moUTtiem  colore  foemTneo,  aut  corporis  nimTam  molem 
haberet :  hoc  er.jm  segnTtiem  deciarare  vTdebatur,  illiid 
animum  parum  vi.TIem.  DecTmo  quoque  dTe  adolescen- 
tes  EphorTs  sese  exhTbebant  conspTciendos.  ^  ST  es- 
sent  corpore  bene  compacto  et  per  exerritia  robora- 
to,  laudabantur  :  contrd,  sT  membra  fiaccTda  et  molli- 
ora  vTdetentur,  succrescente  per  TnertTam  pinguedTne, 
verberibus  plectebantur.  Itaq^ue  Nauclidem  Polybiadse^  fTIT- 
um,  praspinguem    per    luxuriam  factum,  cum  Tn  mediara 


(     231     ) 

concionem  produxissent  Ephori,  et  ibi  Lysander  eiim  gra» 
viter  objurgasset ;  parum  abfuit  quTn  e  civitate  ejicerent. 
Certe  exTlium  mTnitatl  sunt,  nTsT  emendaret  vTtam,  quae 
lonTca  magis  quam  LacedaemonTca  erat:  et  corporTs  habi- 
tum,  quT  patriae  dedecori  esse  vTdebatur,  temper%ntTa  et  ex- 
ercTtiTs  corrigeret.     Mlian.  l,  xiv.  c.  6.  Athen.  l.  xv.  c.  12. 

Censores  Romani  equTti  nTmTs  pingui  equum  adTmere 
solTtT  erant,  sTve  minus  Tdoneum  esse  rati  homTnem  tanto 
corporTs  pondere  ad  facTendum.equTtTs  munus  ;  sTve  non 
omnino  desTdiae  culpa  vacare  vTderetur,  cujus  corpus  tam 
immodTce  exuberasset.     A.  Gell.  l.  vii.  c.  23. 

2.  Non  TnutTle  erit  pauca  ^lTa  de  severTtate  censorTa 
hTc  exscrTbere. 

Si  quaedaTn  coram  censorTbus  erant  intempestTve  dTcta 
aut  facta,  ea  notatione  sua  non  carebant.  Cujus  lei  omnium 
instar  erunt  haec  exempla  diio.  Censores  P.  ScTpTo  NasTca 
et  M.  Popilius  quum  equTtum  censum  agerent ;  equum  ni- 
mis  strigosum  sed  equiiem  ejiis  admodum  succT  plenum  et 
pin.q:uem  vTderunt  :  Et  cz^r,  inquTunt,  ita  est,  iit  tu  sJs,  quam 
equusy  curatior?  Qucniam^  inquit,  ego  me  curo,  eqvum  Sta- 
tius  nihili  servus.  VTsum  est  parum  reverens  esse  respon- 
sum,  relatusque  inter  aerarios  est  eques. 

QuTdam  amTco  apiid  censores  ad&rat  advocatus.  Is  ciim 
clare  nimTs  et  sonore  oscTtasset,  parum  abfuit  quTn  plectere- 
tur,  et  de  nota  illi  inurenda  delTberatum  est.  Sed  cum  ille 
dejet-asset  invTtissTmum  se  oscTtatione  victum  fuisse,  teneri- 
que  eo  vTtio  quod  oscedo  appellatur  ;  tum  noiae  jam  destTna- 
tae  exemptiis  est.     Idem^  L  iv.  c.  20. 


CAPUT  X. 

Corporh  voluptas  non  est  digna  hommls  prccstanttd, 

L  Nunquam  obliviscendum  est  quantum  natura  ho- 
mTnTs  pecudTbus  relTquisque  bestTTs  antecedat.  '  Illse  nThTl 
sentTunt  nisT  voluptatem,  ad  eamque  feruntur  omni  im- 
petu.  ST  quTs  vero  homTnum  voluptate,  capTatur  ad  eam- 
que  sTt  paulo  propensTor  ;  occuitat  et  dissTmiilat  appetT- 
tiim  ^  ejiis,^  propter  verecundTam.  Ex  quo  intellTgTtiir, 
corporis  voluptatem  non  satis  esse  dTgnam  homTnTs  prae- 


(     232     ) 

stantia,  eamque  contemnT  et  rejici  oportere.  Si  vero  sit 
quispiam,  qui  aliquid  tribuat  voluptati  ;  dilTgenter  ei  tenen- 
dus  est  ejus  .fruendae  modus.  Itaque  vTctus  cultusque  cor- 
porTs  ad  valetudTnem  referentur,  et  ad  vTres,  non  ad  volup- 
tatem.  Atque  etiam  si  consTderare  voliimus,  quae  sTt  Tn 
natura  hominis  excellentTa  et  dignitas  ;  intellTgemus  quam 
sTt  turpe  difRuere  luxuria  et  delTcate  ac  mollTter  vTvere  ; 
quamque  honestum  parce,  continenter,  severe,  sobrTe.  Cicer. 
1  Offic.  n.  105. 

ST  divTna  nostrTs  anTmTs  orT^o  est,  tenendum  ad 
vTrtutem,  nec  voluptatibus  corporis  serviendum.  Quintil, 
l.  xii.  C.2. 

DTcebat  Socrates  :  Mullos  honnnes  ^irofitered  velie  vi" 
vere,  ut  ederent  et  biberent :  se  bibere  atque  esse^  ut  vtve- 
ret.      A.  G.ell.  I.  xix.  c  2. 

2.  CorporTs  voluptas  fragTlis  est,  brevis,  et  eo  vTcT- 
nior  fasiTdio,  qu6  avTdTus  hausta  est.  Ejus  siibinde  ne- 
cesse  est,  aut  pcenTteat  homTnem  aut  pudeat.  In  ea  nihil 
magnTfTcum,  aut  quod  naiuram  homTnTs  DTTs  proxTniT  de- 
ceat.  Imo  res  humTlis  est,  e,t  foeda.  Hsec  esl  voluptas 
et  homTne  et  vTro  digna  non  irapiere  corpus  ;  nec  sagT- 
nare,  nec  cupTdTtates  irrTtare,  quarum  maxTme  optanda 
est  quTes :  sed  omni- anTmT  perturbatione  carere.  Senec. 
7  Benef.   c.  2. 

Lysandro  Spartiatae,  cum  Tn  lonTam  venTsset,  hospTtes 
ejus  inter  alTa  munera  bovem  et  placentam  mTserunt.  Ille 
oculis  Tn  placentam  conjectTs,  quxsTvit  quodnam  esset 
illud  cTbT  genus  ?  Respondit  qui  afferebat,  ex  melle  et  aliTs 
suavTbus  condTmentis  esse  confectum.  Hoc  ergo^  inquTt 
Lysander,  data  hllotibus  (qui  servi  erant)  non  est  enim 
hominis  libsri  cibus.  Bovem  vero  jussTt  Lacedacmonidrum 
more  apparari,  et  ITbenter  jucundeque  Tn  coena  comedit. 
.mian.  l.  iii.  c.  20. 

Cum  Agesilaiis  parTter  oblata  sTbi  a  Thasiis  esculenta 
et  pocuIenta*magnT  pretii  multa  helotibus,  dTstrTbui  jussisset, 
quaerentibus  causam  Thasiis  respondit,  eos  qui  firobitdti  ac 
fortitudini  sCuduerunt^  non  decere  istiusmodi  irritdmentis 
gu,U  delectdri :  firofitered  quod  ingenuos  homines  iis  rebus 
mbveri  non  ofidrteat^  quibus  servitia  cafnantur.  Itaque 
farTnam  tantum  ab  TTs  accepTt.    Plut.  in  Jfiofih, 


(      233      ) 

CAPUT  XL 

Cdrpiis  et  animum  ad patienttam  exercere, 

1.  Exercendum  est  corpus,  et  ita  afficiendum,  ut  obedire 
rationi  possTt  in  exequendis  negotiis  et  in  labore  tolerando. 
Cicer.  1  O^c.  «.79.  .  * 

Corpus  humanum  prope  uti  ferrum  est.  Ferriim  si 
exerceas,  conterTtiir  ;  si  non  exerceas,  tamen  rubigo  consu- 
mit.  Item  homines  exercendo  vTdemus  conteri:  si  nThTl 
exerceas,  TnertTa  atque  torpedo  plus  detrimenti  affert,  quam 
exercTtatio.     ./i.  GelL  L  xi.  c.  2. 

Socrates,  fit  corpiis  adversus  ea,  quae  fortuTto  patTenda 
essent,  ohfirmaret,  dicTtur,  inter  alTos  labores  et  exercTtia, 
alTquando  stare  solTtus  a  solis  ortu  ad  solem  alterum 
orientem,  inconmvens,  immobilis,  ore  atque  oculis  eundem 
Tn  ISciim  directis  cogitabundus.  In  ipso  fri^ore  hiemis 
glacTem  nudis  pedTbus  calcabat.  Collecta  corporTs  exercita- 
tionibus  sTtT,  non  tamen  prTus  bibebat,  quam  prlmam  e 
piiieo  haustam  aquae  urnam  effudisset.  /(/em,  /.  ii.  c.  l. 
Plut.  de  garr. 

DTogenes  parTter  omni  ex  parte  se  ad  laborum  tol^- 
rantTam  exercens,  hieme  statiias  nTve  perfusas  complecte- 
batur,  aestate  sese  Tn  fervTda  arena  volutabat.  Diog.  Laere. 
in  Diog. 

Quoniam  majore  corporis  sarcTna  animiis  quasT  op- 
prTmitur,  et  minus  agTlis  est ;  exerceatur  corpiis.  Sint  tS- 
men  exercitationes  breves :  quae  tempori  parcant,  cuju3 
praecTpiia  ratio  habenda  est.  CTto  redi  a  corpore  ad  anT- 
mum.  IUiim  diebus  ac  noctTbus  exerce.  Hanc  exercTt3.« 
tionem  non  frigus,  non  a^stas  impedit,  ne  senectus  quTdem, 
Senec.  Efiist.  15. 

2.  AnTmum  domesticTs  malTs  ad  paiTentTam  exercc- 
bat  S5crai€s.  Ejus  uxor  XantTppe  mdrosa  admodum 
fuisse  fertur  et  jurgiosa,  Ira  ut  per  diem  perque  noctem 
marito  molesta  esset.  Has  ejiis  intemperies  demlratus 
Alcibiades,  interrogavit  Socratem,  quaenam  ratio  esset, 
cur  miilierem  tam  acerbam  domo  non  exTgeret?  Quojiiam 
inquit  Socrates,  ciim  illam  domi  talem  .fierfietior^  eocerceor 
atque  insuescOf  He  caterorum  guoguie  /oria  /letulantiam  et 

X2 


(.    234     ) 

injuriam  fdcilius  feram  :  equitesgue  illos  imitor^  qui  fero- 
ciorem  equum  eligunt^  quem  doment^  futurum  rdti^  ut  cate- 
ris  fiostea  fdciliuB  uti  fiossint.  A.  Gell.  1.  ii.  c.  1.  Xenoph. 
in  Conv. 

Cum  in  conjugem,  ipsa  judTce,  mTtissimum,  Iracunda 
illa  mulTer  alTquando  convTtia  et  maledicta  conjecTsset,  de- 
inde  vero  sordidam  aquam.effudisset:  Nonne^  inquit  amicis 
Socrates,  -vere  dicebam^  S.  Xantippe  /lost  tonitru  fiiuvzam 
venturam?     Diog.  Laert.^n  Socr.- 

3.  MTra  quadam  ratione  se  ad  cTborum  abstinentiam 
exercebant  Pythagorei.  Apparato  enTm  omni  genere  fercii- 
lorum,  qu3e  in  lautis  convTviis  apponi  solent,  cum  diutissime 
oculos  pavTssent,  eoque  spectaciilo  comedendi  cupTdTtatem 
excTtassent:  statim  mensam  tolli  jubebant,  et  discedebant 
impransi.     Diodor,  Sic»  l.  vi. 


CAPUT  XII. 

Bona  valetudiriis  mater  est  Jrugdlitds» 

1.  Valetudo  sustentatur  notTtia  sui  corporis  ;  et  ob- 
servatione  earum  rerum  quae  prodesse  solent  aut  obesse ; 
et  contTnentia  Tn  victu  omni  atque  cultu,  corporis  tuendi 
causa  ;  et  praetermTttendTs  voluptatTbus :  postremo  arte 
eorum,  quorum  ad  scTenlTam  haec  pertinent.  Cic.  2  Offic. 
n,   86. 

Bonae  valetudinTs  priscorum  Romanorum  quasT  qux- 
dam  mater  erat  frugalTtas,  TnTmTca  luxuriosTs  epulTs. 
MaxTmis  vTrTs  prandere  et  ccEnare  Tn  propatulo  verecun- 
diae  non  erat.  Nec  sane  ullas  epGlas  habebant,  quas  p6- 
puli  oculis  subjTcere  erubescerent.  Deinde  ubT  mores 
paulalim  Tn  pejus  ruissent  Tmperari  coepit,  iit  patentibus 
januTs  pransTtaretur  6t  ccenTtaretur,  sTcque  cTvium  oculi 
luxuriae  modum  facerent. .  Deinde  variae  leges  latae  sunt, 
■  quTbus  non  solum  coenarum  sumpiiis  fTnitus  est,  sed  etiani 
geniis  cTborum.  Fal.  l.  ii.  c.  5.  Macrob.  2  Sat.  c.  13.  .^. 
Geli.  /.  ii.  c.  14. 

2.  Potest  alTquatenus  nostra  provTdentia  longTor  pro- 
rogari  huTc  corpusciilo  mora,  si  voluptates,  quTbus  pars 
major  homTnum  perTt,  poterTmus  regere,  et  coercere. 
Plato  erat  quTdem  corpiis  valTdum  ac  sorte  sortTtus ;  sed 
navTgatipnes  ac  varTa  perTciila  multum  detraxerunt  vTrTbus. 


(     235     ) 

Tamcn  omnia  fere  vitae  suae  tempora  inoffensa  valetudine 
traduxit.  In  illius  pestTlentiae  vastitate,  quae  Tn  belli  Pe- 
loponnesiaci  princTpTis  Athemensium  cTvTtatem  internecino 
genere  morbi  depopiiiata  est,  ipse  parce  et  moderate  victT- 
tando,  et  iis  carendo  voluptatibus,  quae  corpus  et  animum 
frangunt  aut  debTlTtant,  communi  omnium  cladi  nequa- 
quam  obnoxius  fuit.  Temperantia  eum  perduxit  ad  se- 
nectutem :  et  natali  suo  decessit,  quum  annuiii  unum  atque 
octogesTmum  implesset.  DiibTum  autem  esse  non  debet, 
quTn  alTquos  ex  hac  summa  annos  ITbenter  fuisset  remissu- 
riis.  Nam  cum  eum  juberent  medTci  ex  Academia,  16c5 
morbis  infesto,  demTgrare  Tn  Lyceum,  ut  valetudTni  con- 
suleret  ;  consilium  illud  aspernatus,  ait :  se  ne  in  Atho 
quTdem  montem,  ubT  homTnes  diutiiis  quam  alTbi  vivSre 
credebantur,  commigraturum,  etTamsi  sciret  se  illuc  omnT- 
um  dTutissTme  victurum.  Senec»  Ep.  58.  Aul.  Geli.  l.  ii. 
c.  2*     jElian,  l.  ix.  c.  10. 

3.  MedTcina  quondam  paucarum  fuTt  scTentia  herba- 
rum,»  quTbus  sisteretur  fluens  sanguTs  et  vulnera  coirent 
paulatim.  Deinde  Tn  hanc  pervenit  tam  multTplTcem  va- 
rietatem.  MTnus  illa  negotii  habebat,  cum  homines  ute- 
rentur  f  acTli  nec  per  artem  corrupto  cTbo :  qui  postquam 
coepit  non  ad  toUendam  sed  ad  irritandam  famem  quaeri, 
et  inventae  sunt  mille  conditurae,  quTbus  avTdTtas  excTtare- 
tur  ;  quae  alTmenta  er^nt,  onera  facta  sunt,  dum  male  assu- 
escit  venter  plus  cap^re,  quam  potest :  hincque  exorti  innu- 
merabTles  morbi,  supplicia  luxuriae,  Quando  homTnes  cor- 
pora  opere  ac  vero  labdre  durabant,  et  eos  aut  cursu,  aut 
venatu,  aut  teilure  versat^  defatigatos  atque  esurientes 
excTpTebat  domi  cTbiis  parabTlis  et  simplex ;  nThil  opus  erat 
tam  magna  medicorum  sQpellectTle,  nec  tot  ferramentis  ac 
pyxTdTbus.  Multos  morbos  ac  medTcos  multa  fercula  fece- 
runt.  VTde  quantum  rerum  per  unam  gulam  transTturarum 
permisceat  luxurTa,  terrarum  marisque  vastatrix  :  quot 
coqui,  pistores,  mTnistratores  ad  coquendam  et  inferendam 
coenam  discurrant  1  DTi  boni,  quantum  hominum  unus  ven- 
terexercet!     Senec.  Efi.  95. 

4.  Cum  Mandanem  fllTam  et  Cyrum  nepotem  adhuc 
puerum  epulis  excTperet  Astyages  Medorum  rex ;  p&ti- 
nas  eis  multas  apposuit  cum  cujusvis  generis  condimentls 
ac  cibis.  Ibi  Cyrum  dixisse  ferunt :  Quantum  tibi,  mi 
ave,  negotidrum  ent  in  cmia  :  ai  adomnes  istas  fiatznas  ma- 
nUs  extendere  necesse  est^  et  cibos  hosce  tam  vartos  digus* 


(236     ) 

tarei  Tum  Astyages:  Quid?  inquit,  iin  non  hac  tibi  coen^ 
multb  vicTetur  melior  esse  Persica?  Ad  quae  Cyrus  ;  Xequa- 
quamy  avc.  JVam  vita  multo  sim/iltcior  afiud  nos  et  rectior 
est  ad  satzetatem^  quam  afiud  vos.  Etenim  ad  eam  aliquid 
carnts  et  fidnts  nos  deducit;  ciim  vos  eodeniy  quo  nosy  tenden- 
tesy  multds  fier  ambdges  et  circuttus  sursiim  deorsicm  vagdtif 
vix  ed  tandem  fiervenidtis^  quo  dudum  noa  fiervemmUs,  , 
Xenoph.  Cyrop.  1.  i.  •         * 

CAPUT  XIII. 

Omne  vitium  ebrietds  et  mcendit  ^t  detegit. 

1.  Turpe  est  plus  sibi  quempiam  ingerere  cibi  et  vini, 
quam  capTat,  et  stomachi  siii  non  nosse  mensQram.  Quam 
multa  ebrii  f  acTunt  quTbus  sobrii  erubescunt  ?  Non  est  ani- 
mus  Tn  sua  potestate  ebrietate  devinctus.  Onerati  vlno,  ut 
cTbum  et  potum,  sic  secretum,  non  contTnent :  quod  suum 
alienumque  est  parTter  effundunt. 

NThTl  alTud  est  ebrietas  quam  voluntaria  insania,  et 
brevis  fiiror.  Hinc  Alexander  carissTmum  sTbi  ac  fidelis- 
sTmum  amicum  ClTtum  inter  epiilas  iransfodit.  M.  An- 
t5nTum,  magnum  vTium,  et  ingenTT  nobTlis,  quse  alTa  res 
perdidTt,  quam  ebrietas  et  Cleopatrae  amor  ?  Hacc  illum  res 
hostem  reipublTcae,  haec  hostTbus  suTs  imparem,  haec  cru- 
delem  fecit,  cum  inter  apparatissTmas  epiilas  vino  gravTs, 
sTtiret  tamen  sanguTnem  :  Solet  nempe  vinolentTam  crudeiT- 
tas  sequi.' 

Omne  vTlium  ebrietas  et  incendit  et  detegit ;  obstantem- 
que  malis  conatTbus  verecundiam  removet.  UbT  possedit 
anTmum  mmTa  vTs  vlni,  quidquid  mali  latebat,  emergit :  tunc 
ITbidinosus  cupTdTtatTbus  siiis,  quantum  petierunt,  sTne  dila- 
tione  permittit :  tunc  petiilans  non  linguam,  non  manum 
continet.  Crescit  insolenti  siiperbTa,  crudelTtas  saevo,  ma- 
lignTtas  lIvTdo  :  omne  vTtium  laxatur  et  prodit.  AdjTce  illam 
ignorationem  siii,  parum  explanata  verba,  gradum  errantem, 
vertlginem  capTtis,  stomachi  tormenta,  cum  effervescit  vl- 
num.  ac  vlscera  ipsa  distendit. 

2.  Quae  gloria  est  capere  multum  vini?    Cum  peneSn 
te  palma  fuerlt,  ciim  omnes  convlvas  vIcerTs  vlrtute  mag- 
nTfTca,   et  nemo  tam  vlni  capax  fuerit ;    vincerTs  a  dolio, 
^enec,  Efi,  83. 


(   25r   ) 

AristTppus  cuidam  glomnti  quod  multum  bibens  non 
jnebriaretur :  HoCi  inquit,  et  mulus  Jdcit.  Sic  Demo- 
sthenes,  cum  legati  ad  PhilTppum  missi,  atque  inde  Athenas 
reversi,  regem  eo  nSmine  laudarent  quod  plurTmum  biberet : 
//oc,  inquTt,  ei  cicm  sfiongia  commune  cst.  Diog.  Laert.  in 
Aristip.  Plut.  in  Dem. 

MTrabatur  Anacharsis  quod  Graeci  TnitTo  convTvTi  cy- 
athis  parvTs  uterentur,  ubi  vero  saturati  essent,  majori- 
bus  ;  jQdTcans  potum  adhTbendum  esse  tantum  ad  sedan- 
dam  sTtim :  absurdum  Tgitur  esse  tum  bTbere  cum  jam 
sTtTs  esset  sedata.  Idem  ihterrogatus  quo  pacto  quTs  vi- 
tare  posset  ne  vTni  potator  fieret:  57,  inquTt,  t^rne  oculis 
hdbeat  ebriorum  indecord  fdctd  dictdqice.  Hinc  Lacedae- 
monTT,  ut  ITberos  ab  ebrietate  abstenerent,  servos  multum 
vTnT  bTbere  coactos,  atque  Tta  ebrios,  Tn  eorum  conspec- 
tum  jubebant  venTre.  Diog.  Laert,  in  Anach.  Plut.  in 
Lycurg. 

Ebrieias  hilarem  tinius  horse  insaniam  longi  temporTs 
taedio  saepius  pensat.     Senec.  Efi..  59. 

3.  Cum  Astyagi  mTrum  vTder^tur,  quod  Cyrus  puer, 
pTncernam  Sacam  egregi^  TmTtatus  in  porrigendo  sTbi  po- 
culo  ad  bibendum,  non  praegustasset  vTnum,  iit  ille  sole- 
bat ;  causam  ab  eo  quaesTvTt.  Cui  Cyrus  :  Metuebam^  inquit 
ne  vtno  admistum  venenutn  esset^  JVam  ciun  tu  nufier  die  nd- 
tdli  dmicos  convzvto  exci/ieres,  Sacam  istum  vobis  venenum 
infudisse  dnimadverti.-  Videbam  vos  nec  dnimis  nec  cor/io- 
ribus  constdre.  Quce  nos  pueros  fdcere  vetdtis^  edj  fdcic' 
bdtis  i/isi,  Omnes  sujiiil  vdczferdbiminii  neque  quisquam^ 
quid  db  altero  diceretur^  dttendebat.  Cantdbdtis  ridicule 
admcdum,  jurdbdtis  tdmen  cantum  illum  esse  o/itimum, 
Quinetiam  ciun  surrexissetis  dd  saitandum^  non  modo  non 
saltdre  dd  numeros,  sed  ne  recte  quidem  stdre^  /loterdtis  : 
prorsusque  obllti  eratis,  et  tu  et  ilLT^  regem  esse  te.  Tum 
Astyages  ;  An  verd,  inquit,  fiti  mi^  /idter  tuus  cum  bibic, 
non  fit  ebrius?  JVunquam  /irofectby  respondit  ille  ;  aitirc 
enim  tantiim  desinit,     Xenoph.  Cyr.  1.  i. 


(     238     ) 

CAPUT  XIV. 

Coercendus  luxus  et  colenda  frugatitas, 

1.  Diogenes  vir  ingentis  animi,  qui  se  complicuit  in 
dolio,  et  Tn  eo  cubitavit,  divuias,  sTcut  et  Democritus, 
projecit,  onus  illas  existTmans,  et  effecit  ne  quTd  sTbi  erTpi 
posset.  Servus,  quem  sTbi  unTcum  servaverat,  cum  effu- 
gisset ;  eum  reducere,  cum  monstraretur,  tanti  non  putavit ; 
Turfie  est,  inquTt,  Maneni  sine  Diogene  fiosse  vJvere, 
Diogenem  sine  Mane  non  fiosse.  Cum  vidTsset  puerum 
cava  manu  bibentem  aquam,  fregit  protTnus  exemptum 
feriila  calTcem,  cum  hac  objurgatione  sui :  Quamdiu  /i6m8 
atultUs  sufiervacuds  sarcinulds  habui!  Senec.  de  Tranq.  c. 
8j  9.  Ep.  90. 

Quoniam  non  est  tantum  roboris,  lit  tale  exem- 
pliim  sequamur,  angustanda  certe  sunt  patrimonia.  Op- 
tTmiis  autem  pecuniae  modus  est,  quT  nec  Tn  paupertatem 
cadit,  nec  procul  a  paupertate  discedit.  Placebit  nSbTs 
haec  mensura,  sT  prTus  parsTmonia  placuerit,  sTne  qua 
nullae  opes  suffTcTunt,  et  cum  qua  vel  exTguae  satTs  patent. 
Poterit  ipsa  paupertas  Tn  divTtias  se,  advocat  a  frugalitate, 
convertere.  Hlnc  PIInTus  ad  CalvTnam  scribens,  cui  remit- 
tebat  grandem  pecuniae  summam  debitam  sTbi  ab  ejiis  patre, 
haec  ait :  ^on  est  qudd  veredris  ne  szt  mihi  istd  bnerosa 
dondtio,  Sunt  guidem  omnino  nohis  modica  fdcuUdtes, 
dtgnitaa  sumfitUosa^  reditiis^  firopter  CQnditionem  dgelldru?n, 
nescio  minor  dn  incertior  :  sed  guod  deficit  ex  reditu^  fru' 
gdlitdte  sufipletur  ;  ex  gud,  velut  e  fonte^  liberdlitas  noatrd 
decurrit.     L.  ii.  Ep.  4. 

2.  O  miserum  quem  delectat  siii  patrimonTT  ITber 
amplus,  et  vasta  spatTa  terrarum  colenda  per  servos,  et 
immensi  greges  pecorum  per  provTncTas  pascendi,  et  fa- 
milTa  quTbusdam  natTonibus  major,  et  aedificia  prTvata 
laxTtatem  urbTum  vincentTa  !  Si  quTcquid  habet,  ei,  quod 
ciipit,  comparet,  pauper  est.  Neque  enTm  unquam  ex- 
pletiir  nec  satTatur  ciipTditatis  sTtis.  Solebat  Attalus  phi- 
losophus  hac  imagTne  utT :  VTdTsti  alTquando  canem  missa 
a  domTno  frtista  panis  aut  carnTs  aperto  5re  captantem  ? 
QuTdquTd  excepTt,  protTniis  integrum  devorat,  et  semper 
ad  spem  novorum  frustorum  hTat.     Idem  evenit  ejusmodi 


(     239     ) 

horainibus  semper  ad  nova  foftupae  munera  erectis  et  at- 
tentls.     Senec.  7  Benef.  c.  10.   Cic.  1  fiarad.  Senec.  Efi.  71. 

3.  Assuescamus  a  nobis  removere  pompam,  servTs 
paucioribus  servTri,  vestes  parare  ad  id  cujus  causa  in- 
ventae  sunt,  habitare  contractius.  Discamus  membris 
nostrls  inniti,  naturae  voluntati  parentes,  quae  pedes  dedit, 
ilt  per  nos  ambiilaremus,  sTcut  oculos,  iit  per  nos  videre- 
miis.  Discamus  victum  cultumque  non  ad  nova  exempla' 
componere,  sed  iit  majorum  suadent  mores.  Discamiis 
continentiam  augere,  luxtiriam  coercere,  gulam  tempe- 
rare,  paupertatem  aequTs  ociilTs  aspicere,  frugalitatem  co- 
lere,  desTderiTs  natiiralibus  parvo  parata  remedia  adhi- 
bere,  spes  effraenatas  velflt  siib  vinciilis  habere  :  denique 
id  agere  iit  dTvitias  a  nobTs  potius,  quam  a  fortiina,  peta- 
miis.  Facit  autem  animiis  sibi  dTvitias,  nihil  conciipTs- 
cendo.      Senec.  de  Tranq.  c.  9.     Efiist.  55.  Efi.  87. 

4.  Si  quis  hoc  saeciilo,  inquit  Valerius  vir  illustris, 
pellibus  hcedinis  pr5  stragiila  veste  utatur,  quTngentorum 
tantum  assium  sumptu  in  transmarTnam  provTnciam  eat, 
eodem  vTno  eodemque  cibo,  quo  nautae,  utl  contentus  sit, 
tribus  servTs  comitatus  Hispaniam  regat:  nonne  mTrabilis 
existimetur  ?  Atqui  hsec  libenter  facit  ac  toleravit  Cato  supe- 
rior,  propter  friigalitatis  consuetiidinem.  Assueverat  enim 
ab  adolescentia  aquam  in  bellicls  expeditionibus  potare  ;  sT 
nimio  aestu  torqueretur,  acetum  ;  sl  vTres  deficerent,  paulii- 
lum  vTlis  vTni.  Ipse  scriptum  reliquit,  se  nunquam  vestem 
indiiisse,  quae  majoris  pretii,  quam  centum  denarioriim  es- 
set:  cum  consiilatum  i^ereret,  idem  vlnum  hiblsse  quod 
opTfices,  et  opsonium  ad  ccEnam  e  foro  .comparasse  trigln- 
ta  sestertiis :  idque  relpublicae  causa  f ecTsse.  Unde  Sene- 
ca  ait  M.  Catonem  censorium  tam  relpublicae  Romanae 
profuit  nasci,  quam  ScTpionem  :  alter  enim  cum  hostibus 
iiostrls  bellum,  alter  cum  moribus,  gessit.  Canterio  vSheba- 
tiir,  et  hlppSperis  quidem  impositis,  ut  secum  iitilia  portaret. 
O  quantum  erat  saeciili  deciis  imperatorem  triumphalem, 
censorium,  et,  quod  siiper  omnia  haec  est,  Catonem,  uno  ca- 
ballo  fuisse  contentum,  et  ne  toto  quidem  !  partem  enim  oc- 
ciipabant  sarcinae  ab  utroque  latere  dependentes.  Valer,  l. 
iv.  c.  3.     Plut.in  Caton.      Senec.  E/i.  87. 

3.  Scipio  iEn>ilianus,  post  diios  inclytos  conciilatus, 
et  totidem  triCiniiphds,  septem  servTs  sequtniibus  officio 
legationis  functus  est :  e  Carthdi.;inis  et  Numantiae,  quas 
deieveiat,    spoiiis    comparare    certe    plure»  potuerat:    sed 


(-     240     ) 

operum  suorum  ad  se  laudem,  manubias  ad  patriam  re- 
dundare  maluit.  Itaque  cum  per  populi  Romani  socios 
et  exteras  nationes  Iter  f  aceret ;  non  mancipia  ejiis,  sM 
vTcloriae  niimeiabantur :  nec  quantura  auri  et  argentli 
sed  quantum  dignttatis  atque  gloriae  secum  ferret,  aesti- 
raabatiir.      Valer.  l.  iv.  c.  3. 

6.  Cum  -fitolorum  gens  vasa  argentea  magni  pon- 
deris  et  exqulsitae  artis  Q.  EXxo  Tuberoni  consulaium 
gerenti  mlslsset  per  legatos,  qui  se  in  priore  legatione 
iictilia  in  ejus  mensa  vasa  vldisse  retiilerant;  eos  cum 
suis  muneribus  ablre  jussit,  monitos  ne  voluntariae  pau- 
pertati,  quae  a  continentia  orlreiur,  succurrendum  piita- 
rent.  Utinam,  exclamabat  Valerius,  hujus  frugalitatis 
exemplum  posterior  aetas  sequi  voluisset.  At  nunc  quo 
ventum  est?  A  servis  vix  impetrari  potest,  ne  eam  su- 
peliectilem  fastidiant,  qua  tunc  consul  iitl  non  eriibuit.*' 
Valer.  l.  iv.  c.  3,  4. 

Sexdecim  eodem  tempore  RX\\  fuerant,  quibus  iina 
Romae  domunciila  erat,  et  iinus  in  agro  Veiente  fundus, 
cultores  multo  pauciores  deslderans,  quam  dominos  habe- 
bat.  Princeps  civitatis  jEmilius  Paulus  ^lio  Tuberoni, 
cujus  tam  pauperes  Penaies  videbat,  nuptum  dedit  filiam  : 
quae  viri  paupertate  adeo  non  offensa  cst,  ut  illam  propter 
quam  pauper  erat,  virtiitem  maxime  admlraretur.  Plut, 
in  Mmil^ 

7.  Qualis  P.  Scipionis  Africani  villa  fuerit,  quale 
balneum,  scrlbit  ad  amlcum  Seneca.  In  ipsa  Scipionis 
Africani  villa  jacens  haec  tibi  scrlbo.  Video  villam  struc- 
tam  lapide  quadrato,  miirum  circumdatum  sylvae,  turres 
in  propugnaciilum  villae  erectas,  balneolum  angustum, 
tenebricosum  ex  consuetudine  antlqua.  Magna  ergo  me 
voluptas,  simul  et  piidor,  siibit,  contemplantem  Scipionis 
mores  ac  nostros.  In  hoc  angiilo  ille  Carthaginis  horror 
abluebat  corpiis  laboribus  rusticis  fessum  :  exercebat 
enim  opeie  se,  terramque,  ut  mos  fuit  priscis,  ipse  siibi- 
gebat.  Siib  hoc  ille  tecto  tam  sordido  stetit,  hoc  pavi- 
tHentum  tam  vile  illum  susiinuit.  At  nunc  quis  est  qui 
-sic  lavari  sustineat  ?  Sibi  quisque  pauper  videtur  ac  sordi- 
dus,  nisi  parietes  magnis  et  pretiosis  speciiiis,  roarmore, 
ebore,  variisque  coloribus  refulgeant.  In  hoc  Scipionis 
balneo  minimae  sunt  rimae  magis  quam  fenestrae,  ut  sine 
injiiria  muri  li^men  admitteret.  At  nunc  balnea  nolunt, 
nisi  quae  totius  diei  solem  f  enestris  amplissimis  recipiant ; 


(     241     ) 

nYst,  diim  lavantur,  agros  et  maria  prospiciant^  SIc 
quse  m  usura  reperta  fuerant,  oblectament^  facta  sunt. 
Senec.  £/i.  86. 

CAPUT  XV.  r 

JVthll  est  dgrwillturd  metius,  nViil  duiciiis,  mhil 
homine  liberd  digniiis.     Cic.  1  Offic.  n.  151. 

1.  In  urbe  luxUries  creatur  :  ex  luxuria  exTstat  ava- 
ritia  necesse  est :  ex  avaritia  erumpit  audacia.  Inde  om- 
nia  scelera  ac  maieficia  gignuntiir.  VTta  vero  rustica, 
parsimoniaB,  dTiigentiae,  justitiae  magistra  est.  Pro  Rosc, 
Amer,  75. 

VTta  rustica  sine  dubitatione  proxima  et  quast  consan- 
guinea  sapientiae.     CoLumel.  l.  '\. 

2.  Haud  scio  an  ulla  beatior  esse  vTta  possTt,  quam 
eorum  qui  agrTs  colendTs  dant  operam  :  non  solum  quod 
hominum  generi  unTverso  cultura  agrorum  est  salutarTs; 
sed  etiam  quod  delectationem  affert,  et  copiam  omnium 
rerum,  quae  ad  vTctum  hominum  et  ad  cuitum  etiam  Deo- 
rum  pertinent.  Apud  veteres  Romanos  summT  vTri,  claris- 
sTmTque  homines,  qui  omnT  tempore  ad  gubernacula  reTpub- 
licae  sedere  debebant ;  tamen  Tn  agrTs  quoque  colendis  alT- 
quantum  operae  temporTsque  consumpsetunt.  In  agris 
plerumque  vTvebant  senatores  et  senes,  et  a  villa  Tn  senatum 
arcessebantur  STc  M.  AttTlilim  sua  manu  serentem  agrum 
invenerunt,  qui  eum  jussu  senatus  evocarunt  ad  imperium 
populi  Romani  suscTpTendum  :  unde  illT  cognomen  Serranus 
fuit.  Sed  illae  rustico  opere  attrTtae  manus  salutem  pub- 
ITcam  stabTlTerunt,  ingentes  hostium  copias  pessumdederunt ; 
et  quae  modo  arantium  boum  jugum  rexerant,  triumphaiis 
currus  habenas  moderatae  sunt :  nec  fiiit  deTnde  iTs  ruborl, 
eburneo  scTpione  deposTto,  agrestem  stTvam  §.ratri  repetere. 
Potest  pauperes  consolari  Attilius :  sed  multo  magis  do- 
cere  locupletes,  quam  non  sTt  necessaria  solTdam  laudem 
ciipTenti  nimis  anxTa  dTvTtTarum  comparatio.  Cic.  de 
Senec.  Pro  Rosc.  Amor,  n.  51.  Valer,  /.  iv.  c.  4.  Plinius^ 
l,  xviii.  c,  3. 

3.  Duc6ntTs  ante  Attilii  aetatem  annTs,  cum  Romam 
nuncTatum   esset    MinucTum    consiilem    atque    exercTtum 

Y 


(  ,  242     ) 

ejus  ab  iEquIs  circumsessos  teneri ;  tantijs  pavor,  tanta 
trepidatio  fuit,  quanta,  si  urbem,  non  castra,  hostes  ob- 
siderent.  Cum  autem  in  altero  consiile  Nautio  parura 
esse  prsestdii  videretur,  dictatoremque  dici  placeret,  qui  rem 
perculsam  restitueret  ;  L.  QuiniTus  Cincinnatus  omnium 
consensu  d^ciator  est  dictus.  IJle,  spes  unica  imperii  Ro- 
mani,  quatuor  tantum  jugerum  colebat  agrum ;  nam  ex 
septem,  quae  prius  possidebat,  trla  amiserat  volens,  solu- 
ta  pi6  amico  mulctS.  Slcque  ejiis  rura  minus  patebant, 
quam  nunc,  inquit  Valerius,  multorum  domus.  HIc  a  le- 
gatis  senatus  slve  fossam  fodiens,  slve  arans,  operi  certe 
agresii  intentus,  inventiis  est.  Salute  data  invicem,  reddita- 
que,  rogatus  ut  senatus  mandata  togatus  audiret ;  togam  pro- 
pere  e  tiigurid  proferre  uxorem  Raciliam  jussit.  Qua  post- 
quam  indutus  est,  et,  absterso  pulvere  ac  sudore,  se  dictato- 
rem  a  legatis  consalutari  audlvit ;  Romam  venit,  et,  Minucio 
obsidione  llberato,  vlctos  hostes  peciidum  in  modum  sub 
jugum  mlsit,  ne  a  rustici  operis  imitatione  cessSret.  Quae 
quidem  tanta  velocitate  gessit,  iit  dictatura  in  sex  men- 
ses  accepta,  sexto  decimo  die  se  abdicaverit :  prorsus  iit 
festinasse  ad  repetendum  opiis  relictum  videretur.  Expe- 
ditione  quippe  flnua,  rediit  ad  boves  triumphalis  agricola. 
JJviuSi  l.  iii.  c.  26,  t:fc.  Valer,  l.  iv.  c.  4.  Florusy  l.  i. 
f.  11. 

4.  P.  Scipio  Naslca,  cum  asdllitatem  ciirulem  peteret, 
nianumque  cujusdam  clvis  Romani  rustico  opere  duratam 
more  candidaiorum  tenacius  apprehendisset :  jocl  gratia 
interrogilvit  eum  :  J^Tum  vianibus  sblitus  esset  ambuldre? 
Quod  dictum  a  circumstantibus  exceptum,  ad  populum  ma- 
navit,  causamque  repulsae  Sclpioni  attiilit.  Omnes  namque 
rusticae  tribus  communem  sibi  ab  eo  factam  injuriam  judi- 
cantes,  iram  suam  adversus  contumeliosum  ejiis  dicterium 
exercuerunt.      Valer.  L  vii.  c.  5. 

5.  CuUura  agrorum  opera,  non  impensa,  constat. 
C.  Furius  Cresinus,  cum  in  parvo  admodum  agello  lar- 
gi5res  fructus  perciperet  quam  ex  amplissimis  agris  vlci- 
nitas  ;  in  invidia  magna  erat,  quasi'  fruges  alienas  in 
agellum  suum  pelliceret  veneficiis.  Quapropter  die  ei  dicta 
ad  popiilum  Romanum,  damnatiogem  metiiens,  instrumen- 
tum  omne  rusticum  in  forum  attiilit,  et  duxit  filiam  vali- 
dam  atque  bene  curatam  et  vestUam,  ferPamenta  egregie 
facta,  graves  ligones,  vomeres  ponderosos,  boves  satiiros. 
Postea  dixit:   Veriejicia  mea^  QuirJtes,  hac  sunt :  nec  fiossmn 


(     243     ) 

vobis  ostendere  aut  in  forum  adducere  lucubrationes  mtasy 
vigtliasque  et  sudores.  Omnium  sentenuls  obsolutus  est. 
Plin,  L  xviii.  c,  6. 

CAPUT  XVI. 

Omnes  cdrporis  motus  decorum  tejiednt. 

1.  Status,  incessus,  sessTo,  accubitio,  vultus  octliT,  ma- 
niium  motus,  teneant  decorum,  prxsertim  natura  ipsa  diice 
et  magistra.  Quibus  Tn  rebus  duo  maxTme  fugTenda  sunt, 
ne  quTd  effemTnatum  aut  molle,  et  ne  quid  duriim  aut  rusti- 
cum  sTt.     Cic,  1  Offic.  w.  1.  8. 

2.  Cum  pudorem  piieris  innasci  vehementer  ciiperet 
Lycurgus  ;  jussTt  eos  Tn  vlcis  manum  utramque  intra  pal- 
ITum  coniTnere,  tacTtosque  incedere,  nusquam  circumspT- 
cientes  ;  at  ea  tantiim  intiientes,  quae  ante  pedes  essent- 
Xenofih.  in  Lacon. 

Xenocrates  Platdnis  discTpiiliis  dicebat:  JVihil  inter- 
esse  /ledesne^  an  bculos^  tn  alienam  ddmU?n  dltguzs  dcfigat ; 
tam  e7iim  fieccdre  eum,  (jui  oculos  vertdt  quo  non  co7ix>enit, 
quam  illum,  qui  ingrediatur  quo  non  Itcet,  -^lian.  /.  xiv. 
c.  42. 

STc  cum  praetereunte  formoso  puero  exclamasset  S6- 
phocles,  O  fiuerum  pulchrum!  dixTt  ei  PerTcles:  jlt  enim 
71071  solum  mdnuSi  sed  etiam  ocUiosy  hdbere  abstinentes  decet. 
Cic.  1  Offic.  n.  144. 

3.  Cavendum  est  ne  aut  tardTtatTbus  atamiir  Tn  gressu 
moUioribus,  iit  pompariim  ferciilis  sTmTles  esse  vTdeaniur, 
aut  tam  celeres  festTnationes  nostrse  sint,  ilt  anhelTtus 
moveantur,  vultus  mutentiir,  ora  torqueanttir.  Hinc  TTgel- 
lium  rTdet  HoratTus,  qui  interdum  currebat,  quasT  hostem 
fiigeret ;  alias  lentiis  incedebat,  tanquam  JunonTs  sacra  fer- 
ret.     Cic.  1  Offic.  n.  131.     Horat,  l,  i,  Sat.  3. 


GAPUT  XVII. 

A  forma  removedtur  orndtus  ?ion  dlgniis  vird. 

1.     Cum    pulchrTtudTnTs  diio  genera  sint,    quoruni    Tn 
altero  venustas  sTt,  Tn  altero  dignXtas ;    venustatem  miilie- 


(     244     ) 

brem  ducere  debemiis,  dignitatem  viiilem.  Ergo  a  forma 
removeatur  omnis,  vTro  non  digniis,  ornatus.  Formae  autem 
dignuas  colons  bonilate  tuenda  est,  color  exercitationibus 
corporTs.      Cic.  1  Offic.n.  130. 

Sinf  procul  a  nobis  juvenes,  ut  foemTna,  compti : 

FTne  coli  modTcO  forma  vTrTlis  amat. 
Forma  vTros  neglecta  decet. 

Ovid,  Heroid.  Efi.  iv.      1  De  Arte  Aman,  ver.  509. 
Nosti  juvenes  barba   et  coma  prseter  raodum  nTtidos, 
elegantes  totos  l  nThTl  ab  illTs  speraveris  forte,  nihii  solTdum. 
Senec.  Efi.  115. 

DTogenes  CynTcus  conspTcTens  adolescentum  cultu  ges- 
tuque  parum  vTrili :  JVon  te  fiudet^  inquTt,  qui  pejus  tibivelisy 
(juam  ifisa  natura  voluit  ?  Siquidem  illd  te  virum  Jinxit^ 
tute  ifise  rejingis  in  /ceminam.     Diog.  Laert.  in  Diog. 

VTdens  quemdam  MetTum  formse  causa  sTbi  nTmis  pla- 
centem    DomTtianus:     Vellem^    inquTti    tam  formosus  esse, 
quam  Metius  sibi  videtur.     Sueton.  Domit.  c.  20. 
Anceps  forma  boniim  mortalTbus, 
Exigui  donum  breve  temporTs, 
Ut  velox  celeri  pede  laberis  1 
Res  est  forma  fugax  ;  quTs  sapTens  bono 
Conf Tdat  fragTlT  ?      Senec.  in  Hifi.  ver,  758. 

Rara  est  concordTa  formae 

Atque  pudTcTiTae.  Juven.  Sat.  x.  ver.  297. 
9.  Complures  vTdeas,  quTbus,  apud  tonsorem  multae 
horae  transmittuntur,  tum  decerpTtur  sT  quid  barbae  proxT- 
ma  nocte  succrevit,  dum  te  sin£>ulTs  capillis  Tn  consTlTum 
itur,  dum  disjecta  coma  restTtuTtur.  QuTs  est  istorum 
qul  non  solTcTtior  sTt  de  capTtTs  siiT  decore,  quam  de  sa- 
lute  ?  Qui  non  comptTor  esse  malit,  quam  honestior  ?  O 
homTnes  inter  pectTnem  et  speciilum  desTdiose  occupatos  ! 
Senec.  de  Brev.  c.  xii. 

Ea  quoiTdie  commTniscTmiir  per  quae  vTrTli  dignitati  f  Tat 
injuria.     7  Quast.  c.  31. 

Forma  fiiit  Augustus  exTmia  et  per  omnes  aetatis  gra- 
dus  venustissTma.  Erat  tamen  omnTs  lenocTnTT  neglTgens,  et 
Tn  capTte  comendo  tam  incuriosiis,  iit  eo  Tpso  tempore,  quo 
illiid  tonsorTbus  committebat,  aut  legeret  alTquid,  aut  etiam 
scriberet.     Sueton,  in  Aug.  c.  79. 

3.  Regnante  apiid  Lacedaemonios  Archidamo,  venit 
Sparlam  Ceorum  legatus,  jam  senex,  vTr  natura  ostenta- 
tor,  et  qui  formosiis  vTdcri  veliet.     Iiaque  cum  illum  pii- 


(     245     ) 

deret  senectutis,  crines  suos,  qui  cani  erant,  disstmula- 
verat  tinctura.  Ubi  in  concionem  prodiit  cum  mentitis 
capillis,  et  ea  dixit,  quorum  causa  venerat :  consurgens 
Archidamus,  qui  legati  comam  alieno  colore  tlnctam  de- 
prehenderat :  Qmdy  inquit,  htc  veri  et  sani  diceret,  qul 
non  in  animo  tantum  sed  etiam  in  cafitte  circumfert  inen- 
dacium  ?  Explositque  ejus  dicta :  de  hominis  ingenio,  ex 
iis  quae  videndo  cognoscl  poterant,  judicans.  Mlian.  l.  vii, 
c.  20. 

Cum  Adrianus  imperator  cuidam  canescenti  aliquid 
negasset ;  eldem  iterum  postea  accedenti ;  sed  infecto 
capite,  lepTde  respondit :  Jam  hoc  fiatri  tuo  negavi.  Spart. 
in  Adr.  c  20. 


CAPUT  XVIII. 

E  speciild^cdnsilium  ad  quadcim, 

1.  Ex  inventTs  specuITs  venit  hominT  prlmo  siiT  vultus 
notuia,  delnde  et  ad  qusedam  utiiiora  consilium  ;  formoso, 
ut  vTtaret  infamiam :  deformi,  iit  scTret  redimendum  esse 
vTrtutibus,  quTdquid  corpori  deesset :  juvenT  ut  flore  aetatis 
admoneretur,  illiid  tempus  esse  dTscendi,  et  fortia  audendi ; 
senT  ut  indecora  canis  deponeret,  et  de  morte  alTquid  cogita- 
ret.     Senec.   1  Quast,  c.  17. 

Habebat  quTdam  filiam  turpTssimam, 

Idemque  insigni  et  pulchra  facie  filium, 

Hi  speciilum,  in  cathedra  matris  ut  positum  fuit, 

Pueriliter  ludentes  forte  inspexerant. 

Hic  se  formosum  jactat ;  illa  irascitur, 

Nec  gloriantis  siisttnet  fratris  jocos, 

AccTpTens  (quTd  enim  ?)  cuncta  in  contumeliam. 

Ergo  ad  patrem  cucurrit  laesura  invTcem, 

Magnaque  invTdia  crlminatur  filium, 

Vir  natus  quod  rem  foemTnarum  tetTgerit. 

Amplexus  utrumque  ille,  etcarpens  osciila, 

Dulcemque  in  ambos  carTtatem  partTens  : 

Quotidiey  inquit,  speculo  vos  uti  volo  : 

Tu  formam  ne  corrumfias  nequitice  malis: 

Tu  factem  ut  isiam  mdribus  vincas  bonis.- 

Phsedr.  1.  iii.  Fab.  S. 
Y2 


(.246     ) 

Socrates  quoqu^  philosophiis  dicitur  suasisse  discipulis, 
iit  qui  inspecto  speculo  formosus  sibi  vTderetur,  caveret,  ne 
dignuatem  corporis  malis  moribus  dedecoraret ;  qui  vero 
deformis,  daret  operam  ut  vlrtutis  splendore  vultus  turpitu- 
dinem  tegeret.     jifiid.  Ajiol.  Soc. 

2.  Natura  facuUatem  nobis  dedit  nosmetipsos  viden- 
di.  Fons  cuique  perlucidus  imaginem  suam  reddit. 
Qualem  fuTsse  putas  cultum  hominum  ad  hoc  speciilura 
se  comentitTum  ?  -^tas  illa  sTmplTcTor  beneficTum  atque 
inventum  naturae  non  vertebat  Tn  iTbidTnem  et  luxum. 
SatTs  nitTdi  sTbi  vTdebantur,  sT  squalorem  opere  collec- 
tum  flQmTnis  aqua  eluerent.  CrTnem  sTne  arte  formosl 
quatiebant,  non  alTter  quam  jubam  generosa  animalia. 
Delnde  ciim  insTtus  mortalibus  siiT  amor  coepit  TTs  dulcem 
aspectum  formx  siiae  facere,  et  e  terra  metalla  effossa 
sunt ;  hTc  Tn  pociilo,  ille  Tn  vase  ad  aiTos  iisus  comparato 
speciem  siiam  inspexit  cQriosTus  ?  mox  proprTa  huTc  mi- 
nlsterio  speciila  prseparata  sunt ;  et  tandem  immodestius 
crescente  luxuiia,  totis  paria  corpoMbus  ex  auro  argento- 
que  facta  sunt,  et  gemniis  adornata :  ita  iit  tjnum  ex  hls 
pluiTs  foemTnse  constiterit,  quam  antlquorum  fiiTt  dos  illa, 
quae  publTce  dabatur  imperatorum  pauperum  filiabiis.  Se- 
necaf   1  Quxst,  c.  17. 

CAPUT  XIX. 

In  vestJtu  mediocritas  dpt)tna. 

I.    AdhTbenda  est  mixndTiTa  non  exquTsTta  nTmis  :  sTciit    1 
fiigienda  agrestTs  neglTgentia.      Eadem    ratio   est  habenda 
vestTtus:  Tn  quo  sTciit  Tn  plerlsque  rebus,  medTocrTias  op- 
tTma  est.     Cicer.  1  Offic.  7i.  130. 

Alter  se  justo  pliis  colTt,  alter  se  justo  plus  neglTgTt. 
Senec,  JS/2.  114. 

Demosthenem,  AttTcae  eloquentiae  princTpem,  tra- 
dunt  veslTtu  nTmis  acciirato  fuTsse.  HTnc  illi  elegans  ves- 
tis  et  molles  tuniciilaB  ab  aemulTs  adversariisque  probrd 
datse  sunt,  nec  ab  indignls  Tn  eum  verbTs  est  tempera- 
tiim. 

Hortensius  quoque  omnium  oralorum  setatis  suas,  sT 
M.  TullTum  excTpTas,  clarissTmus,  propterea  exagTtatiis 
est:    multaque  Tn  ipsTs   causTs  et   jiidTciis    sunt  Tn   ilium 


-K  V^ 


^■l 


(     247     ) 

dictai  quod  munditia  nimium  stiidiosus,  composite  amictus 
esset,  manusque  ejus  inter  dlcendum  forent  argutae  admo- 
dum  et  gestuosae.     ^.  Gell.  l.  i.  c.  5. 

Haec  ad  deridendam  HortensTi  mollitieni  addit  Macro- 
bius.  Ut  apte  circumamTctus  incederet  HortensTus  in  spe- 
culum  intuens,  togam  corpori  sic  applTcabat,  iit  rugae  non 
forte  sed  de  industria  locaientur.  Cum  aliquando  proce- 
deret  veste  ad  speculum  Tta  composTta  ;  collegae  dTem  dixTt, 
quod  sTbi  Tn  angustiis  obvTus  offensu  fortuTto  structuram 
togae  destruxerat.     Macrob.  2  Sat.  c.  9. 

2.  JulTa,  quum  Augustum  patrem  venisset  salutatum, 
senserat  ociilos  ejus  ITcentTore  cultu  suo  offensos,  ITcet 
ille  tacuTsset.  Itaque  postero  die  mutato  habTtu  patrem 
complexa  est.  At  ille,  qui  prldTe  dolorcm  suiim  contT- 
nuerat,  gaudium  continere  non  potuit,  et :  Quantd  magis-i 
inquit,  hic  infilia  Augusti  cultus  firohahitur  l  Verum  fru- 
strd  JulTje  saepe  praecepTt  Angustiis  temperato  inter  indul- 
gentiam  severTtatemque  sermone,  iit  molliorem  profusio- 
remque  cultum  moderaretur.  Nam  ciim  ei  amlciis,  vTr 
gravTs,  dlceret,  illam  melTiis  esse  facturam,  sT  se  compo- 
suTsset  ad  exemplar  paternae  modestTae  ;  siiperbe  respon- 
dTt :  Ille  obliviscitur  se  Ccesarem  esse  :  ego  memint  me  C<e- 
sarts  filiam.  Augustus  quTppe  raro  veste  alia  est  usiis, 
quam  confecta  ab  uxore,  et  sorore,  et  filTa  neptTbusque. 
Quod  et  ab  Alexandro  magno  factitatum  accTpTmus,  ante- 
quam  PersTcos  mores  et  vestes  indiiTsset.  Nam  cum  Si- 
sygambi  capiTvae  matri  DariT  multam  purpuram  mTsTsset, 
admonerTque  jussTsset,  iit  neptes  siias  assuefaceret  vestes 
confTcere,  et  dono  dftre ;  iibT  regTnam  aspernari  Td  muniis 
audlvTt,  et  injuriam  sTbi  factam  piitare,  ipse  ad  eam  venit, 
et :  Mater,  inquTt,  hanc  vestem^  (judindmiis  sum.,  sordrum 
non  seliim  doniim  s^d  etiam  o/iiis  vtdes.  Jsfostri  decefiere  me 
mores.  Cave,  obsecro^  in  contUmeliam  acci/iias  ignordtio" 
nem  meam.  Idem,  2  Sat.  c.  5.  Sueton.  in  Aug.  c.  7S. 
Q.  Curt.  1.  V.  c.  2. 

3.  Lycurgiis  jiivenTbus  non  amplTus  una  veste  uti  toto 
anno  permTsit,  nec  quenquam  cultTus  ornatum,  quam  alte- 
rum,  progredi,  nec  epulari  opiilentius :  ne  TmTtatio  Tn  luxu- 
rTam  verteretur.     Justin.  l.  iii.  c.  3. 

Ipse  Lacedsemoniorum  rex  ArgesTIaus,  quatiior  anni 
tempestatibus,  una  tantum  veste  induebatur  ;  et  cum  Tn 
castrTs  inter  mTITtes  ageret,  lectum  non  habebat  molliorem 
quam  alii :  bocque  ssepe  Tn  ore  el  erat ;  Principem  decere, 


(     248     ) 

non  mollttie  et  delictiat  sed  temfierantid  et  fortitudtne  firt- 
~vatt8  homintbus  firastdre.  Eodem  vitae  instituto  etiam  s^- 
nex  factus  uiebatur ;  et  percontanti  cuidam  cur  per  acrem 
hiemem  solo  pallio  tectus  obambularet  sine  tiinica  illa 
setate  ?  Ut^  inquit,  juvenes  hanc  vita  rationem  imttenturf 
chm  exemfilum  habednt  extrema  senectutia  viroa  et  firtnci' 
fies.     Apoph. 

Quam  dissimilis  Agesilao  fiiit  apiid  Romanos  Nero 
cum  rnultTs  aliis  in  rebus,  tiim  Tn  vestitu  1  Nam  nuUam 
vestem  bis  indiiit.     Sueton.  in  ^''er.  c.  30. 

Cum  in  regali  solio  sederet  Crcesus  pretiosissTmTs 
vestibus  indutiis,  Solonem  interrogavTt,  an  quTd  unquam 
vTdisset  pulchrTus  ?  Gallos^  inquTt  ille,  et  fihasidnos  et  pdvo^ 
ne&  :  ndturdli  enim  et  inimitdbili  colore  et  fiulchrttudine 
/ulgent.    Diog.  Laert.  in  Sol. 


CAPUT  XX. 

Klhil  olere  sattus  est  quam  bene  olere, 

1.  Luxuriam  juvTt  multos  odores  mTscere,  et  e  cunc- 
tis  unGm  f  acere  :  Tta  reperta  sunt  unguenta.  Ab  AsTatT- 
cTs  vTdetur  venTsse  unguenti  usus  ;  illi  madent  eo,  et  ac- 
cersTto  odore  natum  ex  ingliivie  fcEtorem  orTs  extinguunt. 
Flin.  l.  xxiii.  init. 

Uni^uentarTos  Lacedaemonii  urbe  expulerunt,  et  pro- 
pere  cedere  finTbus  suTs  jusserunt ;  quod  oleum  disperge- 
rent,  et  mollTtTem  ac  luxum  vTderentur  invecturi.  Senecoy 
Quxst.  vi.  c.  13.     Clemens  Alex,  1  strom. 

Cuidam  adolescentT  unguentis  delTbutum  capiit  habenti, 
Vtde,  inquit  DToj^enes,  ne  bonus  cafiitis  odor  mdlum  vitx 
tua  dcformx  odorem  afferdt.     Diog.  Laert.  in  Diog. 

Cum  adoiescens  fragrans  unguento  accessTsset  ad  Ves- 
pasianum,  iit  pro  impetrato  magTstratu  gratTjis  ageret,  hic, 
ne  quam  occasionem  corrTgendi  discTplTnam  praetermTtleret, 
adolescentem  vultu  aspernatiis,  voce  etTam  gravissTma  incre- 
puitt  Mdluissem  allium  obolulsscs:  Muniisque  concessum 
revocavit.     Sueton.  in  Vesfi.  c.  7. 

2.  In  omnem  vTtam  unguento  abstTnemus  (ait  ipse 
de  se  Seneca)  quoniam  optiraus  odor  Tn  corpore  est,  nul- 
liis.     Senec,  Efi.  108. 


(     249     ) 

Hoc  mihi  suspectum  est  quod  oles  bene,  Posthiime, 
semper. 

Posthume,  non  bene  olet,  qui  bene,  semper  olet. 

MartiaL  /.  ii.  Efi,  12. 

RTdes  nos,  Coracine,  nil  olentes  : 

Malo,  quam  bene  olere,  nil  olere.     /.  vi.  Efi.  55. 

3.  Qui  Tn  solem  venit,  colorabitur.  Qui  in  unguen- 
taria  taberna  resederunt,  et  paulo  diutius  commorati  sunt, 
odorem  secum  locT  ferunt.  STc  qui  apud  plulosophum 
aut  vTrum  probum  fuerunt,  traxerTnt  alTquTd  necesse  est  quod 
pr5sTt.     Senec.  Efi.  108. 

CAPUT  XXI. 

Ddrmi  qudntum  sath  est. 

1.  Natura  appeut  animus  alTquid  agere  semper,  ne- 
que  ulla  conditione  quietam  sempTtcrnam  possTt  patT.  Som- 
num,  nisT  requTem  corporTbus  et  medTcTnam  quandam  laboris 
afFerret,  nobis  contra  naturam  datum  piltaremus :  aufert 
enim  sensus,  actTonemque  tollTt  omnem.  EndymionTs  som- 
niim  nobTs  prof ecto  nolTmus  dari :  Tdque  si  accTdat.  mortTs 
instar  putemus.  Nam  ut  quTsque  optime  nalus  institutusque 
est,  esse  omnTno  nolTt  Tn  vTta,  si  gerendTs  negotiTs  aut  doc- 
trTnae  studiis  orbatus,  possTt  paratTssTmis  fruT  voluptatibus,  et 
semper  Tnerli  quTeti  indulgere.   Cicer.  5  de  Fin.  n.  54,  ^c. 

Propter  nocturnam  quTetem  dTmTdTo  tantum  quTsque 
spatio  vTtae  suae  vTvit  Extendamus  vTtam  agendo,  nam 
vTtse  argiimentum  et  officTum  actiis  est.  CircumscrTbatur 
nox,  et  alTquTd  ex  illa  .Tn  dTem  transf  eratur.  Plin,  l.  vii. 
c,  50.     Senec.  E/i.  122. 

MycerTnus  ^Ei^ypti  rex  ab  oraciilo  monitiis  sex  tan- 
tum  vTtae  annos  sTbi  siaperesse,  hoc  excogTtavit,  iit  oracii- 
lum,  quantum  ITceret,  convTnceret  mendacTl,  et  dii6decim 
pro  sex  anni  fierent:  Quam  mTnime  potiiit,  somno  in- 
dulsit,  et  accensis,  ciim  nox  appeteret,  permultis  liicernis, 
aut  doniT  se  contTnebat,  aut  agros  et  nemora  pervagaba- 
tiir.     Herodot.  L  ii. 

2.  Julianus  Imperator  noctes  ad  officTa  dTvTdebat  tri- 
partita,  quTetis,  publTcae  reT,  et  musarum.  Quod  et  Alex-» 
andrum    magnum    fecTsse    legTmiis,     Nocte   vero    media 


(     250     ) 

semper  exsurgebat  Juliantis,  non  e  plumis  vel  strag^lis 
sericTs  ambiguo  fulgore  nitentibus,  sed  ex  tapete  et  pelle. 
Ammian.  l.  xvi. 

Laudare  solebat  Attalus  philosophus  culcitram  quae 
resisteret  corpori.  Tali  utor,  inquit  Seneca,  etiam  senejCj 
in  qud  vestigzum  afijiarere  non  fiossit.  Breviasimo  gudgue 
somno  utor.     Senec.  Ep.  108  et  83. 

3  Vir  bonus,  qualem  ex  praeceptTs  Pythagorae  descri* 
bit  Ausonius,  Idyllio  viii. 

Non  prTus  Tn  dulcem  declTnat  lumina  somnum, 

Omnia  quam  longi  reputaverit  acta  diei: 

Ut  pravis  doleat,  capTat  vel  gaudia  justTs. 

Pythag.  ver,  40. 

Hunc  morem  secutus  Cato  Censorius  quTd  quoque 
die  dixerat,  audierat,  egerat,  commemorabat  vesperi.  Cicer, 
de  SeTiec.  n    38. 

Quotidie  ad  rationem  reddendam  vocandus  est  ani- 
mus.  Faciebat  hoc  SextTus,  ut,  consummato  die,  cum 
se  ad  nocturnam  quTetem  recepisset,  interrogaret  ant- 
mum  suum  :  Quod  hodie  malum  tuum  sandnti  ?  cui  vitio 
obstitJsti?  qua  fidrte  meliores?  QuTtl  pulchrTus  bac  con- 
sueiudTne  excuticndi  totum  diem  ?  Uior,  inquTt  Seneca, 
hac  consuetudine,  et  quotidie  apud  me  causam  dico.  Cum 
sublatum  e  conspectu  lumen  est,  et  conlTcuit  uxor  moris 
mei  conscTa,  totiim  dTem  mecum  scrtitor,  facta  ac  dicta 
mSa  remetior,  nThil  mThi  ipse  abscondo,  nThil  transeo.  Hoc 
quoque  HoratTus  a  se  factTtari  solTtum  narrat  ipse.  Senec.  l. 
iii.  de  Ira^  c.  36.     Hor.  l.  \.  Sat.  4. 

Hoc  nos  pessTmos  facTt,  quod  nemo  vTtam  siiam  re- 
spTcit.  QuTd  facturi  sTmus,  cogitamus,  et  Td  raro:  quTd 
fecerimus,  non  cogTtamus.  Atqui.  consTlium  futuri  ex  prse- 
terTto  venTt.     Seneca,  Efi.  83, 

4.  TurpTs  est,  quT  alto  sole  Tn  lecto  dormTens  jacet, 
qui  vTgTlare  medio  dTe  incTpit,  qui  officTa  lucis  noctisque 
pervertit.  Quanta  illa  Tn  animo  pravTtas  est  aversari 
dTem,  et  magnam  vTtae  partem  Tn  noctem  transferrel 
Istis,  lucTfugis  causa  est  Tta  vTvendi,  communTs  vTtae  fasti- 
dium,  et  gravTs  malae  conscientiae  lux.  Quomodo  vestTtu 
se  a  caeteris  distinguunt,  elegantia  ccenarum,  mundTtiis 
vehTciilorum,  sTc  volunt  etTam  temporum  disposTtione 
distingui.  Omnes  isti,  ut  Tta  dicam,  retro  vTvunt.  Om- 
nia    vTtia   contra    naiuram   pugnant.     Tenenda  nobis  via 


(     251     ) 

;st,  quam  illa  praescrlpsit,  nec  ab  ea  declinandum.     Senec. 
Ep.  122. 

CAPUT  XXIL 

Nemofere  sdltat  sobriusy  nisi  forte  insdnit, 

1.  Cum  Cato  Muraenam  consulem  saltasse  accusas- 
set ;  hls  verbis  respondit  ei  Cicero  in  oratione  quam  ha- 
3uit  pi  6  Mursena  ;  Saitatorem  appeilat  L.  Muraenam  Cato. 
Si  vere  objTcuur  saltatio,  n.aledTctUm  est  vehementis  ac- 
cusatoris:  sTn  falso,  maledicT  convTciatoris.  Quare  cum 
ista  sis  auctoritate,  Marce  Cato,  non  debes  temere  con- 
sulem  populi  Romani  saltatorem  vocare :  sed  conspTcere 
quTbus  praeterea  vTtTTs  affectum  esse  necesse  sTt  eum,  cui 
veie  istud  objTci  possTt.  Nemo  enim  fere  saltat  sobrTus, 
nisT  forte  insanit  :  neque  Tn  soiTtudTne,  neque  Tn  convTvTo 
moderato  atque  honesto.  IntempestTvi  convTvTT  multarum- 
que  deliciarum  comes  est  extrema  saltatio.     n.  13. 

DomTtianus  Quaestorium  vTrum,  quod  gestTcuIandi 
saltandTque  stiidTo  teneretur,  movTt  senatu.  Sueton,  in  Do» 
mit.  c.  • 

2.  Apiid  Romanos  matronae  saltationem  non  inho- 
nestam  putabant,  qv.Tppe  qua  inter  sacra  utebantur:  erat- 
que  inter  probas  quoque  saltandi  cura,  sed  non  usque  ad 
artis  perfectionem.  Itaque  Semproniam  reprehendit  Sal- 
lustius,  non  quod  saltare  ;  sed  quod  optTrne  sciret.  Erat,  in- 
quTt,  docta  psallere  et  saltare  eieganiTus  qudm  necesse  est 
probae.  Muitaque  alia  inerant,  quae  instrtimenta  luxuriae 
sunt.     Macrob.l.  ii.  Sat.  c.  10.   Saliust.  Cat.  c.  25. 

ScTpTo  triumphale  iljud  et  mTlTtare  corpus  movit  ad 
numeros:  non  mollTter  se  infringens,  ut  nios  est  muitTs 
incessu  ipso  mulTebrem  mollTtiem  vincentibus ;  sed  ut  illi 
vTrT  antTqui,  qui  solebant  inter  lusum  ac  festa  tempora  vT- 
rTlem  Tn  modum  tripudiare,  nec  facturi  erant  f amas  detrT- 
menium,etiamsi  ab  hospTtibus  suTs  spectarentur.  Senec,  de 
Tianq.  c,  15. 


(     252     ) 

CAPUT  XXIII. 

Mustca  mdgnU  vis  in  utrdmque  pdrt^m, 

1.  Cantu,  fidibus,  tibiis  utT  Ilcet,  dummodo  ea  mo- 
derata  sint.  Assentior  enim  Platoni,  nihil  tam  facTle  Tn 
anlmos  teneros  atque  molles  influere,  quam  varTos  canendi 
sonos  ;  quorum  dici  vix  potest  quanta  sTt  vis  Tn  iitram- 
que  partem.  Namque  et  incTtat  languentes ;  et  langue- 
f acit  excTtatos ;  et  tum  remittit  animos,  tiim  contrahTt. 
Cicer.  2  de  Leg.  w.  38. 

Civitatum  Tn  GraecTa  multarum  mores  lapsi  ad  mol- 
ITtiem  sunt  et  parTter  immutati  cum  cantTbus. 

2.  Claros  quosdam  sapTentTa  vTios  nemo  dubTtaverit 
studiosos  musTces  fuisse.  Diices  maxTmos  et  fidibus  et 
tibiis  cecTnTsse  tradTtum  est,  et  exercTtus  Lacedaemoniorum 
miisTces  ad  proelTum  accensos  fiiTsse  modTs.  Apiid  Graecos 
ille  mos  fiiit,  iit  Tn  convTvTis  post  ccenam  circumferrStur  ly- 
ra :  cujiis  cum  se  imperitum  ThemTstocles  confessus  esset, 
habitus  est  indoctTor.  Veterum  quoque  Romanorum  epiilTs 
fides  a^  tibias  adhibere  fiiTt  morTs, 

MiisTcam  natiira  ipsa  vTdetur  veliit  miineri  nobis  de- 
dTsse  ad  tolerandos  facTlius  labores.  STquTdem  et  remT- 
ges  cantiis  excTtat ;  et  fatigatos  quamlTbet  riidis  modulatio 
consolatur. 

Ut  manTfestum  fiat,  inquTt  QuintTIianus,  quae  mThi  et 
quateniis,  musTca  placeat,  aperte  profitendum  piito,  non 
hanc  a  me  probari  et  praecTpi.  quae  nunc  Tn  scenTs  effemina- 
ta  quTdquid  Tn  nobTs  roboris  vTrTlTs  manebat  maxTme  excTdit ; 
sed  eam,  qua  olim  vTrT  fortes  vTrorum  fortTum  laudes  cane- 
bant.     Quint.  l.  i.  c.  17. 

3.  Habent  istT  Tners  negotiura,  qui  Tn  componen^s, 
discendis,  audiendis  cantTcTs  opetam  ponunt :  qui  vocem, 
cujiis  rectum  cursum  naiura  optimum  fecit,  inflectunt  et 
torquent  TnertissTme  :  quorum,  cQm  ad  res  serTas,  saepe  et 
tristes,  adhTbTii  sunt,  exaudTtur  tacTta  modiilatio.  Senec, 
de  Brev.  c.  12. 

Quum  anTmTs  insTt  natura  quaedam  discendi  avTdTtas  ; 
TT  culpa  non  carent,  qui  circa  vana  occiipantur,  honestTs 
atque  iitTlTbus  praeteritTs.  Praeclare  Ttaque  Antisthenes, 
cura   quidem    praedicaret   insignem    tTbTcTnem   esse    Isme- 


rr-' 


.     (     253     ) 

mam  :  M^  inquitj  non  magrii  animi :  alidquin  non  sit  tam 
instgnis  tibJcen,  Et  PhilTppiis  filio  Alexandro,  cum  sua- 
viter  admodum  et  perTte  in  convTvTo  cecinTsset :  JVon  te 
fiudet  tam  hene  canere  ?  Sat  enim  est,  sl  regi  audTre  ca- 
nentesvacet:  et  raagnum  musis  honorem  habet,  sT  alios 
de  ejusmodi  rerum  gloria  certantes  spectet.  Qui  vero 
ultro  humiles  artes  exercet,  hTc  suam  ad  utilia  atque  ho- 
nesta  sectanda  socordiam  profert.  Post  opportunam  pa- 
tris  castTgationem  Alexander  levTorem  musicae  operam 
dedit,  et  deiectatus  masculo  cantu,  molles  modulatiSnes, 
ut  morum  pernTcTem  est  aversatus-  Accersivit  ad  se 
Timotheum  tiblcTnem,  quem  ferunt,  cum  prim^m  artis 
suae  specTmen  Alexandro  exhiberet,  accommodate  ad  illT- 
us  ingenium  et  mores  cecinTsse,  non  mollTbus  et  remissTs 
raodTs,  sed  Tta  acrTbus  et  incTtatTs,  lit  statim  Alexander 
ad  arraa  rapTenda  exTiTerit.  Plut.  in  Pericle,  Dio.  C/irys, 
Or.  l  et  2. 

Ciim  deTnde  Alexander  Tn  AsTam  profectus,  campos, 
iibT  veteris  IITT  sedes  raonstrabatur,  peragraret  :  quodam 
ex  incolis  Ixram  ParTdis  oiferente  :  Qutd,  inquTt,  7ni/it  mol- 
lium  deliciarum  vlle  instrumentum  offers  :  .^chillis  luram 
queero,  qua  fortis  facta  vivorum  fortium  cdnedat.  Plut. 
in  Alex.  iilian.  1.  9.  c.  38. 

4.  Demaratus  Lacedaemoniorum  rex,  earum  artium 
contemptor,  quae  solummodo  deiinirent  aures,  nuilam  autem 
publTcae  rei  veram  uiTlitatem  afferrent,  audito  egregio  can- 
tore,  Td  unum  dixit:  JVa  iste  mihi  videtur  non  mdle  nugdri, 
STc  ArchTdamus  LacedaemonTus  cuidam  cTtharoedum  adml- 
ranti  ac  laudibus  extollenti :  O  dmtcey  ihquTt,  quzd  honorh 
dc  firarnii  dbs  te  ferent  viri  boni^  cum  cithdrcedum  tantd* 
fiere  laudes?     Plut.  Apoph. 

-Sgyptii  musTcam  non  solum  TnutTIem,  sed  euam  noxi- 
am,  ducebant,  tanquam  vTroruro  animos  effemTnantem, 
Diod.  Sicul.  l.  ii. 

5.  MusTcae  artis  perltos  ralrari  se  dicebat  Diogenes,  qui 
lyrffi  chordas  Tta  aptarent,  iit  suavTs  concentus  existeret, 
animi  vero  affectus  inconclnnos  haberent.  Diog.  Laert,  iit 
Diog. 

Ut  Tn  fidibus  ac  iTbTTs,  quamvis  paulum  discrepent, 
tamen  Td  a  scTente  anTmadverti  solet :  sTc  vTdendum  est 
in  vlta  monbusque  nostris,  ne  forte  qu^  discrepet :  atque 

Z 


(     254     ) 

etiam  multo  magis ;  quia  melTor  actionum,  Quam  sonorumj 
concenlus  est.     Cicer.  1  Ojffic.  n.  145. 


CAPUT  XXIV. 

Bonis  mdribus  ddmndsum  est  desidere  in  specfaculo. 

1.  NThil  est  tam  damnosum  bonis  moribus,  quam  Tn 
alTquo  spectaculo  desidere  :  tunc  enim  per  voluptatem  fa- 
cTlTus  vifia  surrepunt.  Ego  certe  confTteor  imbecillitatem 
meam :  nunquam  mores,  qu5s  domo  extuli,  refero:  alTquid 
ex  eo  quod  composueram,  turbatur:  alTquTd  ex  his,  quae 
fugaveram,  redTt.  QuTd  multa  ?  avarior  redeo,  ambTtTosTor, 
luxuriosTor,  imo  vero  crudelior  et  inhumanior ;  quTa  inter 
homTnes  fuT.     Seneca^  Efi.  7. 

DixTt  OvTdTus  de  foeminTs  ad  publTca  spectaciila 
euntTbus : 

Spectatum  venTunt,  venTunt  spectentur  ut  ipsae, 
Ille  locus  casti  damna  pudorTs  habet, 

Ovid.  1  Art.  ver.  99. 

2.  ComoedTam  ac  tragoedTam  morTbus  plurTmum  no- 
cere  exislTmavit  CTcero.  Nam  postquam  retulit  alTquos 
Csecilii  versus  de  amore,  exclamavTt:  O  firxclaramemenm 
datricem  vitce  fioeticam  l  de  comcedid  Idgudr^  gua,  si  ejuS' 
7n6di  vitia  non  probaremiis,  nulla  essent  omnino.  AUatTs 
quoque  non  paucis  versTbus,  quTbus  nobTles  tragoediarum 
scriptores  Sophocles  et  ^schylus  Herculem  et  Prome- 
theum  intoleranter  dolentes  exhTbuerunt,  subjungTt : 
VTdesne  poetae  quTd  mali  afferant  ?  Jamentantes  inducunt 
foi  tissTmos  vTros :  mollTunt  anTn^os  nostros :  Tta  sunt  de- 
inde  dulces,  ut  non  audiantur  modo  et  legantur,  sed 
eiTam  ediscantur.  STc  ad  malam  domestTcam  discTplinam 
vitamque  umbratilem  et  delTcatam  cum  accesserunt  etiam 
poetae,  nervos  omues  virtutis  elTdunt.  Quas  illi  obdticunt 
tenebras  ;  quos  invehunt  metus  ?  quas  inflamrnant  cupTdT- 
tates  ?  Recle  TgTtur  a  Plaione  educuntiir  ex  ea  civTtate, 
quam  finxit  ille,  cum  mores  optTmos  et  optTmum  reipub- 
ITcae  siatum  exquTrSret.  Cic,  5  Tusc.  n,  69.  2  Tusc,  n.  27. 
Cic.fragm. 


(     255     ) 

3.  Cum  Thespis  egisset  ipse  Athenis,  ut  mos  fiiit 
veterum,  tragoediam  quam  scripserat,  audiente  Solone 
jam  sene  ;  peracta  fabula,  convenit  hominem  Solon,  qua:- 
slvitque  an  ipsum  non  puderet  tot  et  taiia  proferre  menda- 
cia  in  tanta  hominum  corona  ?  Respondit  ThespTs,  NihTl 
incommodi  esse  haec  per  ludum  fingere  ac  dicere.  Tum 
indignatus  Solon,  terra  baculo  gravTter  percussa  :  Atqui^ 
inquTt,  st  hunc  ludum  firobamua  et  amplectimur^  eum  brevJ 
in/iactidntbus  caterisque  negolils  nostria  reperiemus.  Senec 
Ep.  115. 

Non  desunt  inter  tragicos,  qui  aifectibus  nostris  facem 
subdant,  qui  divTtias  velut  unTcum  vitae  ornamentum  laudent, 
qui  lucro  innocentTam  et  bonam  f  amam  postponant,  qui  tur- 
pes  voluptates  jactTtent.     Jbid. 

4.  Omnes  fabiilarum  actores,  histriones,  mimos,  e  re- 
publTca  siia  exiilare  voluerunt  LacedaemSnii :  ut  cTves  nemT- 
nem  audirent,  quT  vel  serTo  vel  joco  quTcquam  Tn  leges  pu- 
blicas  et  saliibrTter  instTtutam  discTplTnam  jactaret.  Callipe- 
des,  actor  tragoediarum  tota  Graecia  celeberrTir»us,  occiir- 
rens  alTquando  regi  Lacedaemoniorum  Agesilao,  primum 
saliitavTt  eum,  deinde  confldentTor  semet  admiscuit  TTs 
qui  regem  comTtabantur,  fiitiirum  sperans,  iit  rex  ipsum 
prae  caeterTs  comTter  excTperet,  propter  celebratam,  qua 
sTbi  plurTmiim  placebat,  artem  comTcam.  Quod  cum  pro 
spe  non  succederet  ;  tandem  :  Aon  ognoscis  me,  inquTt,  d 
rex?  Tum  respTcTens  eum  Agesilaiis,  Td  vuium  respondTt ; 
Jin  non  tu  es  Callipedes  mimus  ?  Plut.  in  Lac.  Piut.  in 
A^esil. 

Romae  quoque,  etsT  comcedia  ac  tragoedia  popiiio  pla- 
cebant,  omne  histrionum  geniis  male  audiebat.  Itaque 
CTcero  Roscium  comoedum,  pro  quo  oiationem  habiiit,  lau- 
dans,  haec  de  illo  dixTt:  Cum  arttfex  ejusmodi  sit  Rosciusy 
Ht  solus  dignus  videalur  esse^  qui  in  scena  specteticr ;  vir 
ejusmodi  est,  ut  sdius  dignus  videatur  esse^  qut  ed  non  acce- 
dat.     Cicer.  pro  Quint.  n.  78. 

Imperante  TTberTo  decretum  est,  ne  domos  pantomlmo- 
rum  senator  introTret :  he  eos  egredTentes  Tn  publTcum 
ullus  eques  Romanus  comTtaretur :  aut  alTbi  quam  Tn  the- 
atro  spectarentur.  QuTnetTam  paulo  post  histriones  om- 
nes  Roma  atque  ItalTa  pitlsT.  Tacit.  An,  i.  c.  77.  An.  i\\ 
c.   14. 


(     256     ) 

MassTlia,  cTvitas  severitaus  custos  acerrima,  nullum 
apud  se  aditum  mimis  dabat,  ne  turpia  spectandiconsuetudo 
eliam  imitandT  licenlTam  afferret.     Valer.  l.  ii.  c.  6. 


CAPUT  XXV. 

Subducendiis  est  tener  ammus* 

1.  QuTd  tTbi  vTtandum  prsecTpue  existimem,  quaerTsr 
turbam.  Nondum  enim  illi  te  luto  commTserTs.  InimTca 
est  multorum  conversatio.  Nemo  non  alTquod  nobis 
vTtTum  aut  commendat,  aut  impnmit;  et  quo  major  est  p6- 
piilus  cui  commTscemur,  hoc  perTculi  plus  est.  Subducendus 
populo  est  tener  anTmus  et  pariim  tenax  recti  ;  facTle  tran- 
sTtur  ad  plures.  Hoc  est  salulare,  non  conversari  dissTmTli- 
bus  et  dlversa  ciipientibus.  Socrati,  Catoni,  Laelio  excutere 
mentem  suam  dissTmTlis  mullTtudo  potuTsset ;  adeo  nemo 
eorum  etTam,  qui  maxTme  concTnnando  ingenTo  dant  ope- 
ram,  ferre  potest  impetum  vTtTorum  tam  magno  comTtatu 
venTentium.  Unum  exemplum  aut  luxuriae  aut  avaritix 
multum  mali  facit ;  convTctor  delicatus  paulatim  enervat 
€t  emollit :  vTcTniis  dTves  ciipTdTtatem  irrTtat :  quTd  tu  accT- 
dere  his  credTs  Tn  quos  publTce  factus  est  impeius  ?  Discede 
ergo  a  turba,  quantum  potes.  Cum  hTs  versare,  qui  te 
meliorem  facturi  sunt ;  illos  admTtte,  quos  ^u  potes  facere 
melTores.  Mutuo  ista  fTunt ;  nam  homTnes,  dum  docent, 
discunt.     Senec.  Ep.  52. 

2.  Ciim  Charondas,  muharum  apud  ThurTos  legtim 
auctor,  vTderet  eos,  qui  optTmam  naturam  sortTti,  et  bonTs 
artTbus  instTtuti  essent,  plerumque  corrumpT  propter  junc- 
tam  ciim  flagTtiosis  hominibus  consueiudTnem,  et  multa 
inde  Tn  rempublTcam  mala  redundare,  lege  cavit,  ne  quTs 
perdTtorum  cTvTum  famTlTaritate  uteretur  ;  gravenique 
mulctam  eT  imponi  jussTt,  qui  TnTtae  cum  improbTs  pra- 
vTsque  hominTbus  consuetudTnTs  convTctus  esset.  Diod.  Sic. 
/.  xii. 


.  (     257     ) 

CAPUT  XXVI. 

Est  adolescenth  mdjdres  ncitu  vererh 

1.  Officia  non  eadem  disparibus  oetatibus  tribiiuntur, 
aliaque  sunt  juvenum  alia  seniorum.     Cic.  1  Offic.  n.  122. 

Est  adolescentis  raaj5res  natu  vereri ;  exque  hTs  delT- 
gere  optimos  atque  probatissTmos,  quorum  consTlio  atque 
auctomate  nitatur.  IneuntTs  enim  aetatTs  scTentTa  constitu- 
enda  et  regenda  est  seniim  prudentTa. 

Ut  adolescentTbiis  bona  indole  praedTtis  sapTentes  senes 
delectantur,  leviorque  fit  senectiis  eorum,  quT  a  jiiventute 
coluntur  et  dilTguntur  ;  sTc  probi  adolescentes  senum  praecep- 
tTs  gaudent»  quTbus  ad  virtutum  studia  ducuntur.  Cicer,  de 
Senpc.  c.  26. 

Magna  fuit  quondam  capTtis  reverentia  cani : 
Inque  siio  pretTo  rQga  senTlTs  erat. 

Ovid.  3  Fast.  ver.  57. 

Apiid  antTquos  Rom.anos  neque  generi  neque  pecuniae 
praestantTor  honos  trTbiii  solTtus  erat,  quam  aetati.  Majores 
natu  a  minoribus  colebantur  ad  Deum.prope  et  parentum 
modum,  atque  Tn  omnT  loco  inque  omnT  re  prTores  potio- 
resque  habebantur.     .^4.  GelL  l.  ii.  c.  15. 

Credebant  hoc  grande  nefas  et  morte  pTandum, 

Si  jiivenis  vetiilo  non  assurrexerat,  et  si 

Barbato  cuicumque  piiSr:  ITcet  ipse  vTderet 

Plura  domT  fraga,  et  majores  glandTs  acervos. 

Juven.  Sat.  xiii.  ver.  54. 

E  convTvTo  quoque  senTores  d  jiivenTbus  dQmiim  de- 
ducebantur  ;  eumque  morem  Romanos  ferunt  accepTsse 
a  LacedaemoniTs,  apiid  quos  Lycurgiis  raaxTmum  honorem 
non  dTvTtum  et  potentium,  sed  seniim,  esse  voliierat. 
Itaque  nusquam  tanfiim  tribiiebatur  setati,  nusquam  erat 
senectus  honoratior :  et  Lysandrum  Lacedaemonium  dT- 
cere  aiunt  soliturn  :  Lncedamcne  esse  hbnestissimum  domt' 
ciliujn  senectutis.  Justin.  1.  iii.  c.  3.  Cicer.  de  Senec. 
n.   63. 

2.  Quum  AthenTs  quTdam  Tn  theairum  grandTs  natu 
venTsset  ad  spectandos  ludos  ;  Tn  magno  consessu  lociis 
ei  a  suTs  cTvTbiis  non  est  datiis.     Cum  autem  ad  Lacedx- 

Z2 


(     258     ) 

monios  accessTsset,  qui  certo  in  loco,  qiiia  legati  essent, 
consederant ;  consurrexere  omnes,  et  sedem  seni  int^r 
ipsos  dederunt.  Quod  ubi  fieri  populus  adspexit,  multi- 
pllfcT  plausu  comprobavit.  Tunc  quTdam  ex  TllTs  legatTs 
dixit :  jithentenses  scTre  gua  recta  essent^  sed  fdcere  noUe. 
Cicer.  ibid.     Valer.  1.  iv.  c.  5. 

3.  Legibus  cautum  erat  apud  Lacedaemonios,  ut  adole- 
scentes  non  solum  parentes  suos  revei  erentur,  eTsque  obedT- 
rent ;  sed  seniores  quoque  omnes  colerent.  Itaque  de  via  illis 
decedebant,  e  sedibiis  assurgebant,  et  consistebant  quTeti  ac 
verecundantes  diim  illT  transTrent. 

CuilTbet  senT  non  modo  licebat  juniores  omnes  monere 
et  verbis  castigare  ;  verum  etiam  proposTta  poena  erat  hoc 
offTcium  non  praestanti :  Tta  ut  qui  peccantem  juvenem  in- 
crepare  neglexisset,  perinde  puniretur  ac  si  ipse  peccasset. 
QuTn,  Td  morTs  erat,  ut  juniores  a  senioribus  sTbi  obvTam 
faclTs  interrogarenter,  quonam,  et  cujus  gratia,  irent  ?  Plut. 
in  Lacon. 

4.  Solebant  Romani  adolescentes  ciipTdT  doctrTnae  et 
gloriae  ad  clarum  alTquem  vTrum  aut  applTcare  ipsi  se,  aut  a 
parentibus  deduci,  quo  duce  Tn  studiTs  et  Tn  instituenda  vTta 
titerentur.     ^uctor.  Cor.  Elog.  c.  34. 

FacillTme  et  Tn  optTmam  partem  cognoscuntur  ado- 
lescentes,  qui  se  ad  claros  et  sapTentes  vTros,  bene  con- 
siilentes  reipublTcae,  contulerunt,  Quibuscum  sT  frequen- 
tes  fuerTnt,  opTnTonem  afferiint  populo,  eSrum  fore  se  sTmT- 
les,  quos  sTbi  ipsi  delegerint  ad  TmTtandum.  Ego,  inquTt 
CTcero,  a  patre  Tta  eram  deductus  ad  Scaevolam,  ut  quoad 
possem  et  lTc£ret,  a  senis  latere  nunquam  discederem. 
Itaque  multa  ab  eo  prudenter  dispiitata,  multa  etTam  brevTter 
et  commode  dicta  memorise  mandabam,  fierTque  studebam 
ejus  prudentia  doctior.  Quo  mortuo  me  ad  pontifTcem 
Scaevolam  contuli,  quem  unum  nostrae  cTvTtatTs  et  ingenio 
et  justitia  praestantissTmum  audeo  dicere.  Cic,  2  Ojffic, 
n.  46.  de  jimic.  n.  \. 

Cicero,  Tn  oratione  pro  Coelio,  liTs  verbTs  ejijs  adole» 
scentiam  laudat.  FiiTt  M.  Coelii  prTma  setas  primum  ip- 
sTus  pudore,  deinde  etiam  patris  dTlTgentia  discTplTnaque, 
munita  :  quT,  ijt  fili5  vTrTlem  topam  dedit,  contTnuo  hunc 
ad  me  deduxit.  Nemo  hunc  M.  CoelTum  Tn  ill5  aetatis 
flore  vTdit,  nisT  aut  cum  patre,  aut  mecum,  aut  Tn  M. 
Crassi  cS^tissTma   domo,   cum    artibus  honestissTmTs  erii- 


(     259     ) 

diretiir.    Fiiit  assiduiis  mecum,  prsetore  m^,  a  me,  nunquam 
recessit.     Pro.  CocL  n.9. 

5.  Erat  antiquitus  institutum,  ut  a  majoribus  natu  non 
auribus  modo,  verum  etiam  oculis,  disceremus,  quse  faci- 
enda  essent.  Inde  adolescentuli  statim  in  castris  mllitari- 
bus  praeceptTs  imbuebantur,  iit  imperare  parendo,  et  duces 
agere  sequendo,  alios  assuescerent.  Inde  honores  petiturl 
assTstebant  curiae  foribus,  et  'joncTlii  publici  spectatores, 
antequam  consortes  erant.  Siiiis  parens  cuique  pro  magis- 
tro,  et  cui  non  erat  parens,  maxTmus  quisque  et  vetustTs- 
sTmus  pro  parente  erat.  Quae  potestas  maglstratibus  esset, 
quae  caeteris  ITbertas ;  libT  cedendum,  ubT  resTstendum  ; 
omnem  denique  senatorium  morem,  exemplTs,  quod  optT- 
mum  est  praecTpTendi  geniis,  adolescentes  docebantur.  Piin, 
l.yiiuEfi,  14. 

CAPUT   XXVII. 

Fir  bonus  aspectus  et  cogttdtus  emendat. 

NuUa  res  animos  Tn  pravum  inclTnabTIes  magis  revo- 
cat  ad  rectum,  quam  bondrum  conversatio.  VTrT  boni 
frequenter  audilT,  frequenter  aspecti,  nobis  multoriim  prae- 
ceptorum  instar  sunt :  occursus  meherciile  ipse  sapientum 
jiivat :  et  est  alTquid,  quod  ex  magno  vTro  vel  tacente  prof i- 
cTas.      Senec.  Efi.  94. 

SpeusTppiis,  sorarTs  Platonis  filius,  adolescens  omnTs 
offTcTi  neglTgens,  iracundiis  et  ITbTdinOsus,  ciim  justas  pa- 
rentum  objurgatTones  patT  non  posset,  ad  Platonem  avuncii- 
lum  venTt :  qui  eum  domo  exceptum  non  verbo  ullo,  non 
facto,  IsesTt,'  sed  ipse  se  placTdum,  atque  ab  omnT  Tr^  et  iTbT- 
dTne  vaciiiim  quotidie  exhibens,  hac  arte  magnum  homini 
piidorem  intussTt,  et  cum  illum  Tn  admTrationem  atque 
imTtationem  stii  rapuit,  tum  ad  phTlosophiae  stiidTum  accen- 
dit.  Platonem  arguebant  amTcorum  nonniilli,  quod  proter- 
vum  et  contiimacem  adolescentem  non  castTgaret :  Ego 
verd-,  inquTebat,  castigOj  et  quidem  viaxtme^  vita  mete  ra- 
tione  demonstrans  et  diu  noctugue,  guod  sit  honestarum  et 
turjnum  rerum  discrlmen.     Plut.  de  amor.  fratern. 

AlTquis  vir  bonus  nobis  elTgendus  est,  ac  semper 
ante  ociilos  habendiis,  iit  sTc,  tanquam  illo  spectante,  vT- 
vamus,  et  omnTa,  tanquam  illo  vTdente,  faciamiis.  Hunc 
nobis  custodem,  hunc  paedagogum,  datum  putemus.    Mag- 


(.    260     ) 

na  pars  peccatSrum  tollitur,  si  peccaturis  testis  adsistat. 
Aliquem  itaque  habeat  anTmus,  quem  vereatur,  et  qui 
non  aspecttis  tantum,  sed  eti^am  cogitatus,  emendet.  O 
felicem,  qui  sTc  aliquem  vereri  potest !  ipse  cito  erit 
verendiis.  Elige  itaque  Catonem.  Si  hic  videtur  tibi 
mmis  rigidus,  elige  remissioi  is  animi  virum  Lselium :  elige, 
eum  cujus  placuit  tibi  et  vita  et  oratio,  et  ipsius  animum  ac 
vultum  tibi  praesentem  fing^ens,  illum  semper  tibi  ostende, 
vel  custodem  vel  exemplum/  Opiis  est,  inquam,  aliquo,  ad 
quem  mores  nostri  exTgantur.  Nisi  ad  regiilam,  prava,  non 
corrigas.     Senec,  Efi.   11. 


CAPUT  XXVIII. 

Multa  nobis  atiorum  judicio  et  exemplo  factenda 
aut  cOrrtgenda  sunt, 

1.  Adolescenti  optimum  erit  propter  aetatis  inscientiam, 
in  iis,  qu3e  diibitationem  afferunt,  adhiberc  doctSs  homines, 
vel  usu  peritos,  et  quTd  his  placeat  exquTrere.  Ut  enim 
pictores  et  ii  qui  signa  fabricantiir,  suum  quisque  opiis  a 
vulgo  consTderari  vult^  iit  si  quid  reprehensum  sit  a  plQribus, 
id  corrigatur ;  sic  aliorum  judicio  permulta  nobTs  et 
facienda  et  non  facienda  et  mutanda,  et  corrigenda  sunt. 
Cicer.   1  Offic.  n.  147. 

Ex  vitio  alterius  sapiens  emendat  suum.  •  P.  Syrus. 

Omnia  mihi  stiidia  excussit  dolor,  quem  ex  morte 
Jiinii  AvTti  gravissimum  cepi.  Ita  me  dTligebat,  ita  vere- 
batur,  ut  me  formatore  morum,  me  quasi  magTstro,  iJtere- 
tur.  Rarum  hoc  adolescentibiis"  nostris.  Nam  quotusquis- 
que  vel  aetati  alterius  vel  auctoritati,  iit  minor  codit  ?  Statim 
sapiunt,  statim  sciunt  omnia  :  neminem  verentur,  imitantiir 
neminem,  atqui  ipsi  sibi  exempla  sunt.  Sed  non  AvTtiis, 
cujiis  haec  prsecipiia  priidentia,  quod  aliquos  prudentiores 
arbitrabatur :  haec  prgecipiia  erudTtio,  quod  dTscere  volebat. 
Semper  ille  aut  de  stiidiTs  aliquid,  aut  de  officiTs  vTtae  con- 
siilebat.  Semper  ita  recedebat,  iit  doctior  aut  melior  factiis,. 
Plin.  L  i.  Efi.  23. 

Appelles  pictor  egregius,  cum  tabiilam  pinxerat,  eam 
inspiciendam  proponebat  transeQntibus  ;  et  post  ipsara 
latensj  vitia  quae    a  (juoque  notarentiir,  auscultabat ;  vul- 


(     261     ) 

gi  enim  judicium  ssepe  prjeferebat  suo.  Is  aliquando  a 
sutore  reprehensus  Tn  crepidis  pTctae  imagtnis,  statim  quod 
peccatum  f  lierat  emendavit.  At  eodem  suiore  superbe  prop- 
ter  priorem  admonitionem  cavillante  circa  crus  imaginis  die 
posiero,  indignatiis  Apelles  piospexit,  denunciavitque,  JVe 
sutor  sufird  crefiidam  judicdret.  Quod  deinde  in  prover- 
bium  venit.     Plin.  l.  xxxv.  c.  10. 

2.  QuTd  apte  fiat,  quTd  a  natura  officioque  discrepet, 
facTle  et  commodum  est  judTcare  ex  alTis :  ut,  sT  quTd  de- 
deceat  alTos,  vTtemus  et  ipsT.  Fit  enTm  nescTo  quo  modo, 
ut  magTs  Tn  alTTs  cernamus,  quam  Tn  nobTsmetipsis,  si  quTd 
delinquTtur.  Itaque  TT  faciilTme  corrTguntur  in  discendo, 
quorum  vTtTa  Tmitantur,  emendandi  causa,  magistri.  Ck. 
1  Ojffic.  n.  146. 

Peras  iraposuit  JupTter  nobis  duas  ; 

PropriTs  repletam  vTiiTs  post  tergum  dedit, 

Alienis  ante  pectus  suspendit  gravem. 

Hac  re  vTdere  mala  nostra  non  possumus. 

Alii  sTmuI  delinquunt,  censores  sumus. 

rhadrusi  l.\\,  Fab,  9. 

Aliena  vTtTa  Tn  ociilis  habemtis :  a  tergo  nostra  sunt. 
Senec.  2  de  Ird,  c.  23. 

Erat  inter  d  5cTpul6s  ZenonTs  adolescens  quTdam  mir^ 
cdax,  quT  Tn  convTvio  nThTl  fere  obsoniorum  sodalTbus  soieret 
relinquere.  Huic  apposTtum  alTquando  Tn  mensa  ingentem 
pTscem  sustiilTt  Zt-no,  quasT  eum  ipse  esset  solus  devoratu- 
rus.  Cum  vero  vorax  adolescens  Tn  eurri  intueretCr,  mTrans 
atque  indignabundus:  Quid  ergo?  ait  Zeno:  num  socio» 
eddcttatem  tuam  guottdze  <egud  dntmo  ferre  vJs^  qui  hodie 
non  fers  medm?     Diog.  Laert.  in  Zen. 


CAPUT  XXIX. 

Adolescentm  in  labore  et  pcitientm  est  exercenda, 

1.  AdolescentTa  maxTme  a  iTbTdinibus  arcenda  est, 
exercendaque  Tn  labore  et  patientia  tum  anTmT  tum  cor- 
porTs,  iit  ejus  Tn  bellTcis  et  cTvTlibiis  officiTs  vTgeat  indu- 
strTa.     Iiaque  TllT,  quT  GrscTae  formam  rerumpublTcarum 


(     262     ) 

dederunt,  corpora  juvenum  firmari  lab6i:e  voluerunt.  Cicer, 
\  Offic.  n,  122.     2  Tu8C,  n.  36. 

Cum  animadverteret  Lycurgijs  adolescentes  plerum- 
que  ad  injuriam  facitndam  procllves  esse,  et  cupiditatibus 
voluptilttfm  vehementms  urgeri :  Lacedaemonios  jiivenes 
laboribus  exerceri  voluit,  venando,  currendo,  esuriendo, 
sitiendo,  algendo,  aestuando :  interminatus,  omnem  ad 
honores  et  imperia  aditum  occlusum  iri  ei,  qui  constituta 
legibus  exercitia  refugeret.  Ut  autem  asguescerent  non 
labori  per  reliquam  vltam  cedere,  non  hosti ;  in  quotidi- 
anis  inter  ipsos  exercttationibus  et  certaminibus  res  omnT- 
no  serio  agebatur,  et  ad  mortem  usque  victorise  instabant. 
Imo  ad  aram  Dianae  certabant  inter  se  pi\eri  ipsi  de  ver- 
berum  tolerantia,  et  quT  plura  pertulisset,  maximam  inde 
gloriam  consequebatur,  Spartae,  inquU  Cicero,  puerT  ad 
aram  Dianae  sTc  vcrberibus  accTpTuntur,  iit  multus  sanguTs 
exeat :  nonnunquam  eiiam.  iit,  quum  TbT  essem,  audie- 
bam,  ad  nccem.  Quorum  non  modo  nemo  exclamavit 
unquam,  sed  ne  ingemuit  quTdem.  QuTnetiam  Tn  vir- 
gines,  quae  caeterTs  Tn  urbTbus  mollissTmo  cultu,  parTetum 
umbris  occultae,  educantur,  laboriSsas  exercTtationes  tran- 
Stulerunt  Spartiatae :  iisque  palxstra,  cursiis,  sol,  pulvTs, 
studio  est.  Impelluntur,  feriuntur,  cadunt :  et  ipse  labor 
quasT  callum  quoddam  obducit  dolori,  Xenoph.  in  Lacon, 
Cicer.  Tiiscul.  n.  34,  36. 

Piaeter  doloris  ac  laborTs  tolerantiam,  hoc  maxTme 
edocebantur  adolescentes  Lacedaemonii,  imperium  pati, 
non  majifTstratuum  solum,  parentum,  magTstrorum,  sed 
etTam  quorumvTs  aetate  majorum.  Existimaverat  quippe 
Lycurgus  satius  esse  reipublTcae  habere  cTves  ad  parendum 
bene  institutos  et  promptos,  quam  magistratus  ad  impe- 
randum  Tdoneos.  Hincque  Theopompiis,  quodam  dTcente 
Spartam  incoliimem  stare,  quTa  reges  scTrent  imperare : 
Imd,  inquTt,  guia  cives  fiarere.  Fecit  quTppe  instTtuta 
Lycurgi  legTbus  discTplTna,  iit  reges  propterea  parentiores 
habuerint  exercTtus  et  fortiores.  PLutar,  in  Lycurg,  et 
Jfioph.    Cicer,    1  Offic.  n.  76. 

2.  Persarum  ITberi,  quos  veritati  maxTme  et  justTtiae 
studiiisse  dixTmus,  ad  temperantiam  quoque  ITbldTniim 
domTtricem  instTtuebantur.  Propterea  non  domT  apiid 
matres  alebantur,  sed  apiid  prseceptorem  Tn  scholis  publT- 
cTs,  ad  quas  summo  mane  venientes  quotidie,  afferebant 
pro  cTbo  panem,  pro  obsonis  nasturtium,  et,  aquse  e  proxT- 


(     263     )' 

mo  flumine  hauriendae  causa  poculum.  Accedebat  mul- 
tiplex  corporis  exercltaiio,  et  severa  magistris  parendl 
discTpiina :  ad  quam  obedientiam  maxime  excitabantur 
tum  adoicscentum  tum  senum  exemplo,  quos  magTstrati* 
bus  irapTgre  obsequi  cerner^nt.  Postquam  e  pueris  exces- 
serant,  per  decennium  diii  noctu  permanebant  in  quodam 
foro,  quod  LTberale  vocabatur,  cibum  ibi  et  somnum  ca- 
pientes,  urbis  custodiendae  et  colendae  temperantiae  causa. 
Quanto  enim  ad  vitia  proclTvior  proniorque  adolescentia 
est,  eo  majore  ciira  et  diligentia  eam  esse  institiiendam 
censebant  Persae.  Non  dabatur  huc  et  illuc  discurrendi 
licentia:  et  raro  a  magTstris  discedebant,  nisi  venationis 
causa:  regem  enim  tum  dTmidia  adolescentum  pai-s  se- 
quebatur,  eadem  in  prandium  ferens"  cibaria  et  obsonia, 
quae  puerTs  dabantur ;  nec  ante  venationem  peractam  lice- 
bat  prandere.  Cui  abstinentiae  assuescebant,  ut  in  bello, 
sT  quando  res  cogeret,  inediam  perpetT  possent.  Xenofih, 
Cyrofi.  l.i. 

3.  Jugurthae  regig  adolescentiam  sTc  describit  Sallu- 
stius :  Ubi  prTmum  adolevit  Jugurtha,  pollens  vTribQs, 
decora  facie,  ingenio  validus,  non  se  luxui  neque  inertiae 
corrumpendum  dedit :  sed  equitare,  jaculari,  cursu  cum 
aequalibus  contendere,  et  cum  omnes  gloria  anteTret,  om- 
nibus  tamen  carus  esse:  plurimiim  facere,  et  minimum 
ipse  de  se  loqui.     Sallust.  Jug.  c.  6. 

Publius  Scipio  iEmilianus  a  tenera  aetate  Graecis 
literis  apprTme  imbutus,  ut  prTmum  licuit,  se  Polybio 
ad  optima  quaeque  eriidiendum  tradidit.  Cujus  e  con- 
gressu'  et  contubernio,  quod  rebus  omnibus  anteferebat, 
tantos  fructus  tulit,  ut  non  modo  aequales  suos,  sed  etiam 
majoj-es  natu,  omni  vTitutum  genere  superaret.  Tem- 
perantiae  et  continentiae  laudem,  prout  aetati  conveniebat 
ante  omnia  comparare  studiiit.  Quod  quidem  valde  dif- 
ficile  tunc  erat.  MTrum  enim  est,  quo  impetu  ad  foedas 
libTdines  et  epiilas  jiivenes  eo  tempore  fcrrentur.  Quippe 
bello  Persico  diutiiis  tracto,  Graecorum  in  eo  genere 
moUitiem  celeriter  hauserant  Romani,  et  maximarum 
dTvitiarum  compoles  facti,  habebant  affatim  unde  luxu- 
riam  siiam  alerent  atque  explerent.  At  Scipio  contra- 
rium  vTtse  institiitum  secutus  et*  cum  omnibus  ciipidita- 
tibus  tanquam  ciim  teterrimis  belliiis,  coUuctatus,  intra 
quTnquennium  publicam  modestiae  ac  continentiae  laudem 
est  adeptus.     Haec  autem  voluptatum  abstinentia  optimam 


(     264     ) 

ei  valetudinera  corporis  attulit,  qua  per  totum  vitae  spi« 
tuim  Gsiis,  amplissTmam  temperantiae  siiae  mercedem 
percepit.  At  studium  pudorTs,  cujiis  praecTpua  el  cura 
itterat,  accessit  venandi  exercTtatio,  quae  beilTcae  fortTtu- 
dinis  quaedam  esse  disciplina  vTdebatur.  Diod.  Sic,  l.  xxvi. 
Polyb,  L  xxxi. 

4.  Draco  Atheniensis,  vTr  insignis  integritate  vitse, 
et  jurTs  divini  atque  humani  peritus,  tulit  Athenis  mul- 
t^s  leges:  quas,  quTa  acerbTores  erant,  dicebat  Demades 
videri  scrTptas  fuisse  sanguTne  potTus  quam  atramento. 
Una  ex  illis  legibus  capitali  supplTcio  plecti  eiim  jubebat, 
qui  convictus  fuisset  desTdiae.  Flucarch,  in  Solon.  A.  Gell. 
l.  xi.  c.  18. 

Amasis  quoque  JEgyfitiorum  rex  lege  sanxerat^  u( 
singuli  cives  singulis  annis  accederent  ad  firovinciarum 
firtefectos  :  quibus  quisquis  firobare  non  fioterat  se  firofi' 
ieri  artem  aliquam  certam  et  honestam  unde  viveret^  tan- 
quam  fierntciosus  humanx  soczetati  civiSy  morte  afficieba» 
tur.     Herod.  1.  ii. 

Lucani  publTca  judTcTa  institiierant  non  desTdTae  s6- 
lum,  sed  etTam  luxuriae.  QuTn  et  si  quTs  his  vitTis  infec- 
to  mutuam  pecuniam  dcdisset,  ea  pecunia  mulctabatur. 
JVicol.  Damas. 


CAPUT  XXX. 

Plura  audidmus,  loqudmur  pduca. 

1.  Haec  Pythagorae  Tn  recTpTendis  instTtuendisque  dis- 
cipulis  ratio  fuTsse  traditur.  AdolescentTuni,  qui  sese  ad 
discendum  obtuleraiu,  mores  naturamque  conabatur  per- 
noscere  ex  orTs  totTusque  corporTs  habitu.  Tiim  eos,  qui 
explorati  ab  eo  et  TdoneT  habiti  fuerant,  recTpiebat  Tn  dis- 
cTplTnam,  et  jubebat  tempiis  certum  tacere  ;  no»  omnes 
Tdem,  sed  aiTos  alTud,  pro  aestTmato  captu  solertiae.  QuTn- 
quennale  iit  pluiTmum  erat  sTlentium :  neqiie  quTsquam 
mTniis  quam  biennTum  tacere  solTtus.  Ubi  res  dTdTcerant 
rerum  omnTum,  ut  qu^dam  putant,  difficTHTmas,  iit  ajTi, 
faciil*mas,  tacere  audTrSque  ;  tum  potestas  erat  verba  fa- 
cere,  et  quaeiere,  quaeque  audissent  scribere,  et,  qu»  ipsT 
opTnarentur,  expromere.     A.  Gdl,  /,  i.  c,  9. 


(     265     ) 

Erat  audiendi  stiidTosiis  Epaminondas,  ex  hoc  enim 
f acillime  disci  arbUrabatur.  Itaque  cum  in  circiilum  ve- 
nisset,  in  quo  aut  de  leTpublica  disputaretur,  aut  dc  phi- 
Idsophia  sermo  haberetiir  ;  nunquam  inde  prius  discessTt, 
quahi  ad  f  inem  sermo  esset  productiis.  Cor.  Nefi,  Efiam, 
c,  3. 

2,  Apiid  Persas  Imgiia  castigabatur  gravTus,  quam 
quodvis  probrum:  nec  magnam  rem  sustTneri  posse  cre- 
debant  ab  eo,  cui  tacere  grave  esset :  quod  honiTni  facillT- 
mum  voiiierat  esse  natura.  Regum  arcana  mira  fTde  cela- 
bant :  non  spes,  non  metiis,  elTcTebat  vocem,  qua  proderentur 
occuita.     Q.  Curt.  l.  iv.  c.  6. 

Sic  et  Hispani  saepe  tormentis  pro  servando  rerum 
credTtarum  silentio  immortiii :  adeo  fortTor  illis  tacTturnita- 
tis  cura  quam  vTtse.     Just.  l.  xliv.  c.  2. 

PompeiT  cujusdam,  Rdmani  vTrT,  vTrtus  laudatur ;  qui, 
diim  legationis  officTo  fungeietur,  a  Gentio  Illyriorum  rege 
interceptiis,  et  senatus  consilia  prodert  jussiis,  ardenti  Iti- 
cernae  admotum  digitum  cremandum  praebuit,  eaque  pa- 
tieniia  regT  sTmiil  et  spem  tormentis  quTcquam  ex  se  cog- 
noscendi  abstulit,  et  expetendae  popiili  Romani  amicTtiae 
magnam  cupTditatem  injedt.      Valer.  l.  iii.  c   3. 

Zeno  inepto  et  nThTl  ad  rem  loquentT  adolescentiilo : 
Idcirco^  inquit,  aurea  habemuis  duas^  et  os  unum^  ut  filura 
audidmus^  loquamur  fiaucd.  Idem  interrogantTbus  eum  le- 
gatis  regTs  Ptolemaei,  quTd  de  se  ren&nciari  legT  vellet  : 
Senem^  inquit,  renuncidte  d  vobts  consjiectum  Athenis.,  qui 
inter  fioculd  servdre  silentium  scidt,  Diog.  Laert.  in  Ze- 
non. 

Xenocratis  phTlosophi  responsum  quam  laudabTle  ? 
Ciim  maledTco  sermoni  quorundam  homTnum  interesset, 
ac  taceret;  uno  ex  hTs  quaerente,  cur  soliis  Tta  linguam  c6- 
hTberet ;  Quid  locutum  Juisse  me,  inquit,  dligua?tdo  /iceni' 
tuit ;  tdcuisse  nunquam.     Val.   I.  vii.  c.  2. 

Q,  CaecTITus  Metellus  MacedonTcus  amTco  cuidam  in- 
terroganti  quTd  esset  acturus  ;  Tunicam.^  inquit,  meam  ex- 
urerem^  sT  eam  consilium  meum  scire  existimdrem,  A. 
Vict.  c.  61. 

AntTgoniis  PhTlTppo  fTIio,  multis  praesentibus,  quaerenti 
quando  castra  moiurus  esset  ?  Ecquidj  inquit,  ttmesj  ne  solus 
tubdm  non  audids  ?     Plut.  Apoph. 

A  a 


(     266     ) 

Alium  silere  quod  voles,  prTmiis  silg.  Senec.  Hi/ifiol, 
ver.  873. 

3.  Sermo,  qui  in  circulis,  disputati5nibus,  congres- 
sionibus  familiarium,  convivils  versaiur,  sit  lenis  minime- 
que  pertinax.  Nec  vero,  tanquam  in  possessioneni  nos- 
trara  venerimus,  excludamus  alios :  sed  cum  reiiquis  in 
rebus,  tum  in  sermone  communi,  vicissitudinem  non  ini- 
quam  piitemus.  Videamus,  quibus  de  rebus  sit  sermo. 
Si  seriis,  severitatem  adhibeainus ;  sT  jocosis,  leporem. 
Sed  quomodo  rectissime  praecipiiur,  iit  in  omni  vTta  moius 
animi  nimios  raiioni  non  obtemperantes  fiigiamus  ;  sTc  ejus- 
modi  moLibus  sermo  debet  vacare,  ne  aut  Tra  existat,  aut 
ciipiditas  aliqua,  aut  tale  S,liquid  appareat.  .Profert  enim 
mores  pierumque  oratio,  et  animT  secreta  detegit.  Nec  sine 
causa  Qixci  prodiderunt,  quemque  ita  dicere,  iit  vTvat. 
Maxime  vero  curandum,  iit  eos,  quibuscum  sermonem  con- 
ferimus,  et  vereii  et  dlligere  videamur.  Cicer.  1  Ojffic.  n. 
132.  136:5,     Quint.  l.  xi.  c.  l. 

Habentiir  plerumque  sermones  aut  de  domeslicTs  ne- 
gotiTs,  aut  de  republica  aut  de  artium  stiidiTs  atque  doctrTna. 
Danda  i^iiur  opera  est,  iit,  si  aberrare  ad  alia  coeperit,  ad 
haec  revocetur  otatio:  sed  utcunque  aderunt  res.  Neque 
enim  omnes  iTsdem  rebiis,  nec  omnT  tempore,  nec  similiter 
delectamiir 

Cum  aliquid  obscoeniim  coram  te  dictum  fuerit ;  aut, 
si  opportunitas  feret,  eiim  objurgabis,  qui  sermonem  illiim 
injecerit :  aut  sTlentio  saltem,  riibore,  trTati  vultu  ostendes 
«am  orationem  tibi  displicuTsse.     Epint.  c.  55. 


CAPUT  XXXI. 

Adolescentmm  ludis  intersint  mdjdres  natu. 

1.  Non  in  eadem  inteiitione  semper  retinenda  mens, 
sed  ad  lusus  et  jocos  revocanda.  iiiocrates  deprehensiis 
ab  Alcibiade  ludens  ciim  fllio  infante,  non  erubiiit.  Age- 
silaub  aiundinT  insidens  equTtabat  cum  fTiio  pueto:  et  quum 
quTdam  eiim  derTsTsset:  jVmwc,  inquit,  tdce  :  cum  verd  et 
ifise  fidter  fueris^  tunc  r?m  narrSbis.  Caesar  Augustiis  ani- 
mT  laxandi  causa  modo  pTscabatur  hamo,  modo  talis  nuci- 
biisque  ludebat  cum  pueris  mintitis,  quos  facie  et  garrti- 
litate    amabiies    undique  conquTrebat.      Domitianiis    Tnter 


(     267     ) 

initia  principatus  quStidie  secretum  sibi  per  horam  unanv 
siimere  solebat,  et  intei  iin  muscas  captare,  ac  stylo  prjeacuto 
configere:  ita  ut  cuidam  inierr6,u:anti,  essetne  quts  intiis 
cum  Caesare.  non  absurde  respoijsum  sTt  a  Vibio  Crlspo  : 
JVe  muacd  (jutdem.  Senec.  de  Tranq.  c.  15.  -^Elian,  1.  xii. 
c.  15.     Sueton.  in  Aug.  c.  83.  in  Domit.  c.  3. 

*  LaeiTum  ferunt  cum  Scipione  ssepe  rusticatum,  eos- 
que  incredTbilTter  repuerascere  esse  solTtos,  cum  rus  ex 
iirbe,  tanquam  a  vinculis,  evoiavissent.  Vix  audeo  di- 
cere  de  tantis  vTris,  sed  Tta  narratur :  conchas  eos  ad 
Caietam  et  ad  Laurentum  legere  consuesse,  et  ad  omnem 
animi  remissionem  ludumque  descendere.  ScTlTcet  quem* 
admodum  volucres  vTdenius  finc^ere  et  construere  nidos, 
easdem  autem,  cum  alTquTd  effecerint,  levandi  laboris  siii 
causa  passim  ac  ITbef^e  volTtare  ;  sTc  nostri  animi  neg;otTTs 
et  opere  defessi,  volTtare  quodammodo  cupTunt.  Cicer. 
2  de  Orat.  7i.  22. 

2.  Amasim  ^gyptTorum  regem  cum  admonerent 
amici,  eiim  parum  e  regia  dignitate  facere,  quod  inter 
epulas  jocaietur  Qui^  inquTt,  arcwn  habent.,  eumy  chm  est 
ofius,  ititendunt,  mox  remJttufit :  ,si  enim,  fier/ietiid  intensus 
siti  frangatur  necesse  esty  aut  eo  amfiliits  utt  non  fidssint. 
Mddem  est  hbmints  rdtio .  St  assidue  i>eria  tractdre,  et  ni- 
hiL  stbi  dd  lUsum  indulgere  velit^  sendm  membria  aut  dnim» 
cafitUs  Jiet.     Herod.  1   ii. 

Puerorum  Tn  turba  quTdam  ludentem  AttTcus 
i^sopum  nucTbus  quum  vidTsset,  restTiTi, 
Et  quasT  delTrum  rlsit.     Quod  sTmul  sensTt 
DerTsor  potTus  quam  deridendus  senex  ; 
Arcum  retensum  posuit  in  media  via : 
Heus^  inquTt.  sdfitensy  exfiedi  guid  fecerim, 
Concurril  populus :  ille  se  torquet  dTu, 
Nec  quaestTonis  posTtae  causam  intellTgit : 
NovTssTme  succumbTt.     Tum  victor  sophus : 
Citd  rumfies  arcum^  semfier  si  tensum  hdbueris  : 
jit  si  luxdris,  ciim  voiesy  ertt  uitlis. 
Sic  lusus  anTmo  debent  alTquando  dari, 
Ad  cogitandum  melTor  iit  redeat  tTbi. 

Phadr.  l.  iii.  fab.\4, 
D§.nda    est    remlssio    anTmis :     meliores    acrioresque 
erunt  post  quietem.      Ut  agris  non  est  impetrandum  sin- 
gulis  annis  frumentum,  cTto  enim  exhauriet  illos  niinquam 


(     268     ) 

intermissa   foecunditas  ;    ita  animorum   impetum    assTduus 
labor  frangit.     Senec,  cle  Tranq.  c.  15. 

3.  Naturalem  quandam  voluptatem  habent  lusus  j6- 
cOsque.  At  eorum  frequens  usus  ouine  animis  pondus 
omnemque  vim  eripiet.  STc  somnus  refectioni  corporTs 
necessarius  est ;  hunc  tamen  si  per  diem  noctemque  con- 
tinues,  mors  erit.  Itaque  subinde  tantum  indulgendum  est 
auTmo,  et  dandum  otTum,  quod  ei  alTmenti  ac  virium  loco 
sit.     Ibid. 

4.  Cum  adolescentes  relaxare  anTmos,  et  dare  se  ju- 
cunditati  volent,  caveant  intemperantiam,  meminerint  vere- 
cundiae,  sTne  qua  nihTl  rectum  esse  potest,  nihU  honestiim. 
Quod  erit  facTlius,  sT  in  ejusmodi  quTdem  rebus  raajores 
natu  interesse  velTnt.  Ipsa  quTppe  seniorum,  sTcut  et 
magistratuum  praesentTa,  verum  pudorem  et  liberalem 
timorem  animis  solet  infundere.  Cic,  1  Offic.  n,  122.  148. 
Arist.   7 polit.  c.  12. 

Proderit  sTne  dubio  custodem  tibi  imposuTsse,  et  habere 
quem  respTcTas.  Cum  jam  profeceris  tantum,  ut  sit  tibi 
etiam  luT  i  everentTa,  iTcebit  dTmTttas  paedagogum  :  interim  te 
alTquorum  auctontate  custodi.    Senec.  Efiist.  95. 

Verba  quTs  auderet  coram  sene  digna  pudore 

DTcere  ?  Ovid.  5  Fastor.  ver.  69, 

Hinc  Persae,  qui  Tn  ITberorum  instiiutione  plurTmum 
studii  ac  dilTgentiae  ponebant,  lectos  a  senTorTbus  vTros  TTs 
praefTciebant  ;  et  Lacedaemonn  omnibus  suorum  ludis  ma- 
jores  natu  volebant  intercsse.  Xenofih,  Cyrofi.  l,  \.  Plut. 
in  Lycurg. 

CAPUT  XXXII. 

In  ludo  dc  joco  modiis  retinendus* 

1.  Interrogatus  Socrates  quaenam  jiivenum  virtus  esset, 
respondit :  J\fe  gutd  nimis,     Diog.  Laert.  in  Socr. 

Ludendi  est  quTdam  modus  retTnendiis,  ne  nTmis  omnia 
profundamiis,  elatTque  voluptate  Tn  alTquam  turpTiudTnem 
deiabamur.     Cic.  l  Offic.  n.  153,  ^c. 

AppetTtus  omnes  contrahendi  sedandique  sunt :  excT- 
tanda  anTmadversio  ac  dTlTgentia,  ut  nThTl  temere  inconsT- 
deraieque  ag^mus.  Neque  enim  Tta  generati  a  natura 
siimus,  ut  ad  ludiim  et  jocvim  facti  esse  vTdeamur  ;    sed 


(     269     ) 

ad  severitatem  potius  et  ad  stiidia  quaedam  graviora  atque 
majora. 

Ludo  et  joco  uiT  quTdem  iTcet ;  sed  sTciit  somno 
et  quTeubus  caeteris,  cum  gravibus  serTisque  rebiis  satTs- 
feceiTmus. 

2.  Ipsum  geniis  jocandi  non  profusum  nec  immodes- 
tum,  sed  iuH^enuum  et  fecetum  esse  dehet.  Ut  emm  pueris 
non  omnem  ludendi  iTcentiam  damus,  sed  eam  quae  ab 
honestis  actionibus  non  sTt  aliena  ;  sic  Tn  ipso  joco  alTquod 
probT  ingeniT  lumen  eluceat. 

Dtiplex  omnTno  est  jocandi  geniis:  unum  illTberale, 
petiilans,  fla^Ttiosum,  obscoenum ;  alterum  elci^ans,  ur- 
banum,  ingeniosum,  et  fecetum.  Quo  genere  phTloso- 
phSum  SocratTcorum  ITbri  referti  sunt:  multaque  mul- 
torum  tiim  Graecorum  tum  Romanorum  sunt  facete 
dicta. 

FacTlis  est  distinctio  ingeniiT  et  illTberalis  joci.  Alter 
est  ITbero  dTgniis  ;  alter,  ne  homTne  quTdem,  sT  reruin  turpT- 
tudTne  abhTbeatur  verborum  obscoenTtas. 

Persse.  quaecunque  factu  turpTa  erant,  eadem  et  dictu 
turpTa  censebant.  Itaque  nihil  dTcere  ITcebat,  quod  non  fa- 
cere  fas  esset.     Herodot,  l.  i. 

Quod  facere  turpe  est,  dTcere  ne  honestum  piita. 
P.   Syrus. 

3.  Jocis,  tanquam  sale,  parce  ulendum.  JDiog.a/iud 
Stob, 

VTtandum  est,  ne  scurrTITs  jociis  sit  aut  mTmTciis. 
Cic.  2  de  Orat.  n.  239. 

Laedere  nunquam  velTmus,  longeque  absTt  proposT- 
tum  illiid,  potTus  am?tum,  quam  dictum,  perdere.  Quin,' 
til.  l.  vi.  c.  3. 

Adversus  mTseros  inhumanus  est  jociis, 

Ea  quae  dTcTt  vTr  boniis,  salva  dis^nitate  et  verecundia, 
decent :  nTnuum  enTm  risus  pretium  est,  si  probitatTs  im» 
pendTo  constat. 

Oratori  longe  recedendum  est  ab  omnT  obscoenTtate 
et  verborum  et  sensuum.  "  Quaedam  satTus  est  cum  caus» 
detrimento  tacere,  quam  cum  verecundiae  dTcere.  Senec, 
£xe,  contr.  /.  i. 

A  a2 


(   2ro   ) 

CAPUT  XXXIII. 

JE!st  cui  mdgno  cdnsttttt  dicterium. 

^*.  9^"™  Romae  medio  foro  quidam  mortuus^fferretury 
accessit  ad  eum  scurra,  et  in  aurem  quTddam  insusurravit. 
Interrogatus  ab  iTs  qui  aderant,  quTdnam  dixTsset  ?  Man- 
dassey  respondit,  iit  Augusto  nunciarety  nihil  eorum^  qu<t 
mdriena  filebi  legaverat^  solutum  esse  d  Tiberio,  Re  audTta, 
Tiberius  accersTtum  scurram  sua  legatorum  parte  donavit. 
et  duci  ad  supplicium  jusiit,  ut  ifise  Augusto  verum  nun- 
ctum  ferret. 

Longe  alio  in  dicaces  animo  antea  fuerat  TiberTus. 
Nam  adversus  convTcTa,  malosque  rumores,  et  famosa  de  se 
ac  siiis  carmina,  firmiis  ac  patiens,  subTnde  jactabat :  In  ci- 
"Vitate  llberd  linguam  mentemque  liberas  esse  ofiortere.  Et 
alTquandp  senatu  cognitTonem  de  ejusmodi  crTminibus  ac 
reTs  flagitante  :  JVon  tantum,  inquit,  otii  habemus^  iit  imfili' 
care  nos  ejusmodi^  negoiiis  debeamus.  Si  guts  temere  ali- 
guid  locutus  Juerit^  ddbo  ofieram  ut  rationem  factorum 
meorum  diciorumgue  reddam.     Suet.  in  Tiber.  c.  28. 

2.  Cum  Theocritus  Chius  duceretur  ad  Antigonum 
regem  quem  offenderat,  eumque  soiarentur  amTci,  ac  spem 
facerent  fore  ut  regis  clementiam  experTretur,  ubT  6b  ejus 
ocuJos  veiiTsset :  Omnem  ergOy  inquTt,  nnhi  sfiem  sdlutis 
ertfiitis.  Erat  enim  AntTgonus  uno  orbatus  oculo.  AudTto 
amaro  intempestTvoque  joco  rex,  qui  antea  se  Theocrito 
gratiam  delTcti  facturum  dTxerat,  hwminem  luce  prTvavit. 
Macrob.  Sat.  vii.  c.  3. 

3,  Thacus  iEgyptidrum  rex,  factiis  est  ex  rege  prTvatus, 
quod  Agesilaum  LacedaBmoniorum  regem  dicto  falso  et 
amaro  vellicasset,  quo  leinpore  ad  se  venerat  belli  adjutor 
futurus.  QuonTam  etiam  Agesilaus  brevi  corporTs  statura 
erat,  hoc  ex  jE.sopi  fabulis  memoravit  Thacus.  Athen. 
l,  xiv.  c.  1 . 

Mons  parturTbat  gemitus  immanes  cTens^ 

Eratque  Tn  terris  maxTma  exspectatio: 

Et  ille  murem  peperit.     Phccd.  l.  iv.  fab.  21. 

Quae  cum  audTsset  Agesilaus,  ira  percitus,  Videbor^ 
inquTt,  tibi  dligudndo  etzam  leo.  Postea  regno  spolTatus 
Thacus  ad  Persas  fiigere  coactus  est. 


(   ^ri    ) 

Scipionem  Nasicam,  cum  adllTtatem  peteretj  repul- 
am  passum  esse  suprS.  retulimus,  quod  civem,  cujus  manus 
erant  rustico  labore  duratae,  interrogasset. 

j^n  manibus  sblitus  esset  ambutare?     Valer.  1,  vii.  c  5. 

Plerumque  stulti  risum  dum  captant  levem, 

GravT  dlstrlngunt  alTos  contumelia: 

Et  sTbi  nocivum  concTtant  pericuium.     Phxdr.  l.  i.  29- 


CAPUT  XXXIV. 

Facete  dtcta  aut  fdcta. 

1.  Cum  ad  poetam  EnnTum  venTssSt  NasTca,  eiqu^ 
a  forTbus  quserenti  EnnTum  ancilla  dixisset,  domi  non 
esse  ;  NasTca  sensTt  illam  domTnT  jussu  Tta  respondTsse, 
et  eum  intus  esse.  Paucis  post  dTebus  ciim  ad  NasTcam 
venTsset  Enniiis,  et  illum  a  janua  quaereret ;  exclisi^ 
NasTca,  se  ddmT  non  esse.  Tum  EnnTus  ;  Quid?  ego  ntm 
agnosco  vocem^  inquTt,  tudtn  ?  HTc  NasTca :  Homo  es  im- 
fiudens :  egoy  cum  te  quarerem  ancillx  tuce  credidi  te  domi 
fidn  esse ;  tu  mihi  non  credis  i/isi  ?  Cicer.  2  de  Orat. 
n.  276. 

STculus  quTdam  cui  praetor  ScTpTo  patronum  causae  da- 
bat  hominem  nobilem,  sed  admodum  stultum  :  Quaso,  inquTt, 
Prxtor^  adversario  meo  dd  istum  fiatronum ;  deinde  mthi 
neminem  dederis,     Idem-  n.  280. 

Patrono  nialo,  qui  vocem  in  dTcendo  obtuderat,  suadebat 
GranTus,  tit  mulsiim  frTgTdum  bTberet,  sTmul  ac  domum 
redTsset :  Perddmj  inquTt,  vocem,  st  td  fecero.  Melius  est^ 
respondit  GranTus,  quam  reum.     n.  282. 

Crassiim,  ciim  causam  oraret,  LucT5  HelvTo  LamTa, 
homTne  deformi,  odiose  interpellanle:  jiudidmus^  inquTt 
Crassiis,  fiulchellum  fiuerum.  Cum  esset  arrTsum :  J^on 
fiotul,  inquTt  LamTa,  tnzhi  formam  ifxse  Jingere^  ingenium 
pbtui.  Tum  hTc :  jiudidmusy  inquTt,  disertuJn.  Multo 
etTam  arrTsum  est  vehementTus.     n  262. 

2.  Cum  Orator  malus  Tn  epTIogo  miserTcordiam  se 
movTsse  piitaret  ;  rogavit  Caliilum,  vTderetiirne  mTsericor- 
diam  movTsse  ?  jIc  magndm  quidem^  inquTt  Catiilus:  nemim 
nem  enim  fiuto  esse  tam  durum^  cui  non  ordtio  tua  mtserdndd 
visa  iit.    n.  278. 


(     ^72     ) 

Poematibus  scribendis  operam  dabat  Siciliae  tyran- 
ntis  Diony&Tus :  et  (quoniam  in  hoc  genere,  mag^Ts  quam 
in  aiiTs,  suuin  cuTque  pulchrum  est,  vixque  ullus  repe- 
ritur  poeta,  qui  sibi  non  optimus  vTdeatur)  magis  6b  car- 
mTna.  quam  piopter  res  beilo  benS  geslas  sese  jactabat. 
Accf  rsTerat  ad  se  et  praecTpiio  Tn  honore  habebat  quoscum- 
que  usquam  arte  poeiTca  nohiles  esse  audTerat,  eorumque 
judTciis  poemaia  'iua  [^ernjittebat.  At  illi,  ne  regTs  bene- 
v6'entiaiii  et  mutiera  amitterent,  quae  scribebat  oinnTa  pr6- 
babant  ac  laudabant.  Aderat  inter  eos  PhTloxenus,  cele- 
berrinius  dithyramborum  versuum  artTfex :  qui  tinus  adu- 
lari  nescTus,  cum  alTquando  inepia  a  Dtonysio  recitata 
carmTna  audivisset,  de  iis  quid'  sentirtt  ITbere  aperiiit. 
Qua  ITbertate  offensus  rex  poetae,  reprehensorem  suum  a 
satellTtibus  abripi,  et  Tn  latoriiias,  qui  publTcus  carcer 
erat,  detiudi  jubsTt.  Sed  postrTdie  ab  amTcis,  PhTloxeno 
veniam  dari  postulantibus,  exoiatus,  rursus  ad  epulas 
eum  adhibuit.  Carmina  sua,  ut  solebat,  ipse  roirum  Tn 
in6dum  extulit,  et  de  quTbusdam  versTbus,  quos  om- 
nium  optTmos  cxistTmabat  senteniiam  Philoxeni  exquTsT- 
vit.  Ille,  nulla  ad  regTs  interrogatlonem  responsione 
facta,  ejus  sateilTtes  vocavit,  seque  ad  JatomTas  reduci 
jussTt.  Tam  facetam  ITbertatem,  quae  omnTum  convi- 
varum  risu  excepta  fuerat,  sequo  animo  tujit  DTony- 
sTus. 

Non  multo  post  admonitus  oratusque  ab  amlcTs  PhT- 
loxeniis,  ut  a  tani  aperta  ioquendi  iTcentia  tandcm  absti- 
nertt,  pollTcTtus  est  se  deTnceps  efftcturum,  ut  et  vera 
dTceret.  et  DT6nysTT  benev61entiam  tamen  letTneret.  Nec 
sane  fefeilit.  Nam  cum  deTnde  tyrannus  quTbusdam 
TersTbus,  qui  mTserabiles  affectus  exprimerent,  recTtatis, 
illuni  interrogasset,  quales  eT  tandeni  vTdeientur?  MifiC'. 
rdbtles,  respondit.  Qua  verbi  ambTguTtate  praestitit  qu6d 
erat  pollTcTtus  Rex  enim  Tta  accepit,  quasT  PhTloxenus 
■vetsus  suos  ad  m6vendam  commTserationem  Tdoneos  esse 
respondTsset,  atque  adeo  Tllos  laudasset:  alTT  vero  sTc  in- 
terpretabantur  (quae  erat  vera  dicterii  sententTa)  quasi  mi- 
seios,  hoc  est,  pessTmos,  dixTsset  versus  illos.  Diod.  Sic.l. 
XV.      Cicer.  5  Tusc.  n    62. 

3.  Lui-ernam  accensa-n  circumferens  DTogenes  am- 
bulabai  Tn  foro  clarissTma  luce,  quaerenti  sTmTlis  Rogan- 
ttbus  quTd  ageret,  Hominem^  inquTt,  qucsro :  notans  publT- 


(     273     ) 

cos  cTvitatis  mores,  m  qua  vix  quTsquam  digniis  esset  ho- 
minis  nomine. 

Animadvertens  quendam  imperTie  jaculantem,  prox- 
ime  scopum  consedit :  et  cum  ex  eo  quaereretur,  cur  Td 
faceret :  Ne  forte^  inquTt,  ilLe  me  feriat,  Diog.  Laert.  in 
Diog. 

Ad  AntTsthenem,  quem  ferre  m61gsti\is  morbi  dolores 
audierat,  accessTt  ciim  sTca,  et  cum  eT  dixTsset  AntTsthe- 
nes :  Quis  me  hisce  doloribus  liberabit  ?  Ille,  ostensa  sTca, 
Hxc,  ait.  Cui  AntTsthenes :  Dolortbua^  dzxi,  non  vitd, 
Idem.  in  Ant. 

4.  Praetor  PraenestTnus  per  timorem  segnTus  siios  Tn 
praelTum  duxerat.  VictTs  hostibils,  eum,  quum  PapTrTus 
Cursor  consul  Tnambulans  ante  tentorium,  vocari  jussTsset, 
lictorem  expedTre  securTm  jussit.  Ad  quam  vocem  exanimi 
stantc  PrsenestTno :  Agedum  lictor^  inquTt,  excide  radicem 
hanc  incommodam  ambuldntibus.  Perculsumque  ultimi  sup- 
plTciT  metu  dimTsTt.     Liv.  l.  ix.  c,  6. 

Augusius  pene  nulli  se  invTtanti  negabat.  Exceplus 
Tgitur  a  quodam  ccena  satTs  parca  et  pene  quotidiana,  hoc 
tantiim  insusurravit:  JVon  putdbam  me  tibi  tam  fdmiltarem, 
Macrob.  2  Sat.  c  4. 

IliensTbus  paulo  serTus  TTberTum  consdlantibus  de 
morte  filii  Drusi:  Se  quogue^  respondTt,  Ti^Cfm  eorum  dold- 
re,  quod  egregiuin  civem  Hectorem  dmisissent.  Effluxe- 
rant  autem  tum  plus  qudm  mTlle  anni  a  morte  HectorTs. 
Sueton.  in  Tiber.  c.  52. 

5.  Cum  CTceroni  Tn  accusatione  VerrTs  alTquid  obscti- 
rius  locuto  dixTsset  patronus  VerrTs  HortensTus  :  JVon  in- 
teltigo  hxc  anlgmata.  Atqui  debes^  inquTt  CTcero,  ciim 
Sfiliingem  domi  hdbeds.  Acceperat  enim  HortensTiis  a 
Verre.     SphTngem  aeneam  magnT  pretii.  Quint.  l.  vi.  c.  4. 

MaxTmo  consiile  morttio  dTe  DecembrTs  ultimo,  Cjcsar 
consulem  hora  septTma  Tn  relTquam  partem  diei  leounciave- 
rat  Caninium.  Quem  c\Tm  plerTque  Trent  saliitatum  de  mo- 
re  :  Festin€mus,,'m(\miC\CGvo.,firiusquam  dbeat  mdgJstrd' 
tu.  De  eodem  CaninTo  scripsTt  CTcero  :  Ftcit  mirificd  vi- 
gildntid  Canfniiis^  qui  suo  toto  consuldtit  somnum  non  vide- 
rit.     Plut.  in  Cicer.  7  ad  famil.  Ep.  30. 

QuTdam  adolescens,  quem  fama  erat  patrT  veneniim 
dedTsse  Tn  placenta,  agebat  ferocius,  et  CTceroni  probra  ac 
maledTcta  minabatur :  cui  CTcero :  ^oc,  inquTt,  mdlo  a  te^ 
quamfilacentdm.     Plut.  in  Cicer. 


(     2?4     ) 

Fabiae  Dolabellae  triginta  se  annos  habere  dicenti^ 
Verum  esc^  iriquTt  Cicero,  nam  hoc  jam  vtginti  annos  audio. 
Quini  I.  vi.  c.  4. 

6.  Cum  parta  Actiaca  victoria  Romam  ingrederetur 
Augustiis,  occurrit  ei  Tnter  gratulantes  opTfex  quTdam, 
corvum  tenens  qucm  instituerat  haec  dTcere :  ^ve^  Ccesdr^ 
vicror^  imfierdtor.  MTratus  Caesar  officiosam  avem  vTgTnti 
millTbus  numm6'um  emit.  SocTus  opTficis,  ad  quem  ni- 
hii  ex  iUa  ITberalTtate  praevenerat,  affirmavit  Caesari  habere 
illum  et  alTum  corvun»,  quem  afferri  posiuiavit.  AUatus 
corvus,  verba  quae  didTcerat  expressTt:  Ave^  victor^  im^ 
perdrdr.  Antont.  NThTI  propterea  exasperatus,  Augustus, 
sTtis  duxTt  jubere  corvoium  doctorem  divTdere  acceptum 
munus  cum  contubernali.  Salutatus  sTniTliter  a  psittaco, 
emi  eum  jussTt.  Idem  mTratiis  Tn  pica.  iUarn  quoque 
mercatus  cst.  Excmplum  pauperem  sutdrem  soiTcTiavit 
tit  corvum  instTtuerct  ad  parem  saiutationem :  sed  ciim 
parum  proficeret,  saepe  ad  avem  non  respondentem  dicere 
solebat :  Ofiera  et  imfienad  fieriit,  Tandem  tarnen  cot  vus 
ccepit  dicere  dictatam  saluiationem.  Hac  au<nra,  dum 
transTt,  Au.s^usius  rtspon-iit:  Sdcis  domi  sdlufdtorum  tdlt- 
um  hdbeo.  Tum  corvus  iJla  verba,  quTbus  domiimm  que- 
rentem  solebat  audTrf,  subtexuTt :  Ofierd  et  imfieyiad  fiertit. 
Ad  quod  Caesar  rTJt,  emique  avem  jussTt  quanti  nullam 
adhur.  emerat      Macrob.  2  Sat.  c.  4. 

Solebut  Graetiiiiis  quTdam  descendenti  e  palatio  Cae- 
sari  Augusto  honorTficum  alTquod  epigramma  porrigere. 
Id  cQm  frustra  saepe  fecTsset,  et  tamen  rursum  eum  Tdem 
faclurum  vTdTsset  Augustiis  ;  breve  siia  manu  Tn  charta 
exaravit  Graecum  epTgramma,  et  Graeciilo  venienti  ad  se  ob- 
vTam  mTsit.  .  Ille  legendo  laudare,  mirarique  tam  voce  quam 
vultu  i^estuque.  Deinde  ciim  accessTt  ad  sellam,  qua  Caesar 
vehebaiur,  demissa  Tn  pauperem  criimenam  manu  paucos 
denarios  protiilit.  quos  princTpi  daret,  dTxitque  :  Se  filus  dd- 
turum  futsse.  sl  plus  hdbuisset,  Seciito  omnTum  risu,  dis- 
pensatorem  Caesar  vocavit,  et  satTs  grandem  pecuniae  sum- 
mam  numerari  Graeciilo  jussTt.     Idem. 

7    Cum  M.  PomponTus  Marcelliis  ex  oratione  TTberH 
aliquTd  reprehendisset  quasT  mTnime  LatTnum,  affirmaretquCj 
cont!a  Attaeius  CapTto  et  esse  illud  Latinum,  et,  si  non  esset, ! 
fiitiirum  :   Certe  mentitur   Cafiito,  inquit  PomponTus ;   tu  ^-^ 
nim,  Casdr,  civttdtem  ddre  fiotes  hdmtnibus^  verbis  non  fid» 
t€8.     Sueton.  de  gram.  c.  22. 


(     275     ) 

Quum  Favorini,  viri  Graecae  ac  Latinae  linguae  perltis- 
stmi  verbum  quoddam,  ab  Adriano  imperatore  repiehen- 
sum  csset,  atque  ille  cessisset :  argiientibus  eum  amicisy 
quod  male  cBueret  Adriano  de  verbo,  quod  idonei  auctores 
usurpassent ;  J^on  recte  suadetis^  inquit  jocans  Favorinus, 
qui  non  fidtimini  me  illum  doctiorem  omnibus  credere,  gu3 
hdb^t  triginta  legiones,     Spart.  in  Adr.  c.  15. 

8.  Cum  inter  duos  scejcstos  judex  esset  PhilTppus  Ma- 
cedoniae  rcx  ;  audua  causa,  pronunciavit :  Ut  alter  d  Mdce- 
denid  fugeret^  alter  illum  insequeretur.  Hoc  faceto  judicio 
utru.nque  exiilem  esse  jussit.     Plut.  Afiofih, 

Derldenda  erat,  et  san^  derisui  ab  eodem  Philippd 
habita  est  Menecratis  medici  inanis  superbia.  Ilie  Sy- 
racusanus  fuit ;  quT,  quia  comitialibus  morbTs  medebatur 
In  eam  arro.y^antiam,  est  prolapsus,  ut  ipse  se  Jovem  di- 
ceret.  Hanc  autem  ab  iTs  quos  curabat  mercedem  pacis- 
cebatur,  ut  se  per  urbes  Graeciae  euntem  comitarentur, 
minorum  Dtoium  nomina  et  ornatum  gerentes.  MTsit 
alTquando  ad  PhiiTppum  ITteras,  quTbus  erat  haec  praefixa 
salutatio:  Menecrdies  Jufitter  Philififiofeltcitdtem,  Ad  ea, 
PhilTppus  resciTpait:  Philififius  Menecrdti  sdnitdtem  Sua» 
deo  tibi  ut  Anticyram  te  conferda,  In  urbe  autem  AntTcyr3. 
vel  optimum  nascebatur,  vel  opiTii^e  temperabatur,  helle- 
borum,  quo  cerebriim  purgabatur,  Cum  Tn  MacedonTam 
ad  PhTlTppum  venTssct,  lautissTmum  instruT  convTvTum  rex 
jussTt,  et  novo  Jovi  ad  epiilas  vov  ato  lectum  seorsum  pa- 
rari,  tum  pro  cibo  acerram  apponi.  Ita  suffTtiis  ei  fiSbat, 
dum  caeteri  convTvae  exquisTus  vescebantur  cTbTs.  Gaude- 
re  prTmum  Menecrates  taiT  honore  At  iibT.  obrepente 
sensim  fame,  nihTl  escae  apponebatur  esurienti,  seque  solo 
odore  thurTs  a  rege  pasci  tandem  intellexit,  jejuniis  et  ir- 
rfsiis  discessit.  Miian.  l.  xii.  c.  51.  Athen,  l,  vii.  c.  10. 
[Haec  nimTrum  est  lepTda  fabiila.     Editor.'] 

CAPUT  XXXV. 

Excitdtur  laude  amuldtw. 

I.  Cum  QuintTIianus  expeiHlTt  utiliiisne  s^t  puerosi 
domT  atque  intra  prTvatos  v>aiTetes  continere,  an  frequen- 
tise  scholai  um  et  publTcTs  praeceptoiTbus  tradere  ;  inter 
alTa  publTcae    institutionis  commoda  hoc  praecTpiium  prae- 


(     276     ) 

dlcat  quod  in  schola  audiet  piier  mUlta  quottdYe  probSri, 
multa  corrtgi ;  proderit  alicujus  objurgata  desidia,  pro- 
derit  laudaia  industria  :  excuabitur  laude  aemulauo : 
turpe  ducet  cedere  pati,  pulchrum  siiperasse  majores. 
Accendunt .  haec  orania  animos:  et  licet  ipsa  vitium  sit 
ambitio,  frequenter  tamen  causa  virtutum  est.  Quint,  i, 
i.  c.  3. 

Honestum  per  se  esse  expetendum  indicant  piieri, 
in  quibus,  ut  in  speculis,  natura  cernitur.  Quanta  siudia 
decertantium  sunt  I  Quanta  ipsa  ccrtamina  !  Ut  illT  effe- 
runtur  laetitia,  ciim  vicerunt !  Ut  pudet  victos  !  Ut  se  ac- 
cusari  nolunt !  Ut  cupiunt  laudari !  Quos  illi  labores  non 
perferunt,  iit  aequalium  principes  sint !  Cicer,  5  de  Fin, 
n.  61. 

Utile  est  habere  quos  imitari  primum,  mox  vincere 
Telis.     Quint.  Li.  c   2. 

2.  Noctu  ambiilabat  in  publico  ThemTstocles,  quod 
somnum  capere  non  posset ;  et  causam  quserentibus  re- 
spondebat,  Miltiadis  trop.h£is  se  a  somno  suscitdri,  Cicer. 
4  Tusc.  n.  4. 

Cui  non  sunt  auditae  Demosthenis  vigiliae  ?  qui  dole- 
re  se  aiebat,  si  quando  oplficum  anteliicana  vTctus  esset 
indiistria. 

Aristoteles  vir  summ5  ingenio,  mira  scientiae  copia 
cum  motiis  esset  Isocr^iis  rhetoris  gloria,  dTtere  etiam 
coepit,  et  adolescentes  docere,  et  eloquentiam  conjungere 
cilm  philosophia,  ad  quam  Xenocratis  quoque  exemplo 
incensiis  accesserat.  1  Tusc.  n,  7.  Diog.  iMcrt.  in 
Arist. 

3.  Alexander  paternae  laudis  semiilator,  cum  eura 
urbem  aliquani  nobilem  expugnasse,  aut  insTgni  vicloria 
potitum  esse,  acciperet  ;  adeo  non  eji^ismodi  nunciTs 
laetabatur,  iit  inter  aequales  exciamaret  •  O  amlci^  onmza 
mthi  firart/iiet  fiater,  nec  quidquam  magnificum  gerendum 
retinquet .'  AchTllis  quoque,  a  quo  se  originem  ducere 
praedicabat,  fortitiidineni  et  gloriam  ab  H6  v.ero  carmini- 
bus  celebratam  aemiilatus,  cum  ad  ejiis  tiimiiium  in  Sigeo 
adstitTsset  I  O  fortunate^  inquit,  adolescens.  gui  tua  vir^ 
tutis  Homerum  fir^conem  invencris  !  Et  vere  :  nam  nisi 
Ilias  extitisset  illa,  Tdem  tuniiilus,  qui  corpiis  AchTilis 
contexerat,  memoriam  obriifsset.  Flut.  in  Mex.  Cicer, 
^ro  Arch,  n.  24. 


(     277     ) 

Juliuin  Caesarem  ferunt,  cum  Tn  Hispania,  qu6  reipub- 
Kcae  causa  missus  erat  legendis  Alexandri  rebus  gestis  va- 
caret,  aliquando  dm  secum  coguabundum  haesTsse,  deinde 
lacrymas  profQdisse.  Quarum  causam  quaerentibus  amicis; 
JVbnne^  inquit,  idonea  dolendi  cauad  e*r,  guod  nihilum  firX" 
clari  egerim^  eam  xtatem  adefitus,  qua  Jlexander  muitd 
regna  vincendo  peragraverat?     Plut.  in  Caesar. 

4.  Honos  alit  artes,  omnesque  incenduniur  ad  studia 
gloria  :  jacentque  ea  semper,  quae  apud  quosque  populos 
improbantur-  Itaque  quo  minus  honoris  erat  poetis  apud 
veteres  Romanos,  eo  minora  pocxae  artis  studia  fuerunt : 
seroque  ab  illis  poetae  vel  cogniti  vel  recepti.  Cicer. 
1  Tu8C,  n.  3  e^  4. 


CAPUT  XXXVI. 

Fdma  consulendum  tst. 

Ciim  nobis  a  natura  moderationis,  temperantiae,  verc- 
cundiae  partes  sint  datae,  cumque  eadem  natura  doceat  non 
neglTgere  quomodo  nos  erga  homines  geremus:  est  homi- 
nTs  ingeniii  et  liberalTter  educati  velle  bene  audlre  a  parentT- 
bus,  a  propTnquis  a  bonis  vTris  caeterlsque  hominibus: 
Gt  non  solum  arrogantis  est,  sed  etTam  omnlno  dissoluti, 
neglTgere  quTd  de  se  quisque  sentiat.  Quemadmodum 
autem  pulchrTtudo  corporTs  movet  oculos,  et  delectat 
hoc  ipso,  quod  Inter  se  omnes  partes  cum  quodam 
lepore  consentTunt ;  slc  movemus  approbationem  eorum 
quTbuscum  vIvTmus,  ordine,  et  constantia,  et  moderatione 
dictorum  omnTum  atque  factorum.  Cicer.  1  Offic.  n.  98, 
3  dejin.  n.  97. 

Si  cijpTs  bene  audire,  disce  bene  dlcere,  et  recte  agere : 
sic  ^nim  perfrueris  bona  fama.     Stob.  Serm,  1. 

Praeclare  Sdcrates  dlcebat  hanc  esse  proxTmam  et 
quasT  compendiariam  viam  ad  famam  et  gloriam,  si  quTs 
Td  ageret,  ut  qualis  haberi  vellet,  talis  esset.  Quod  si 
qui  inani  ostentaii^bne,  et  Ccto  sermone  ac  vultu  stabTiem 
se  glorTam  consequl  posse  rentur,  vehementer  errant.  Ficta 
enim  omnTa  celerTter  tanquam  flosciill  recTdunt,  nec  sTmii- 
latum  quldquam  potest  esse.  diuturniim.  Cicer,  2  Offic, 
n.  43. 

Bb 


(     278     ) 

Ante  conscientiae  consiilendum  est,  quam  famae.     Pa- 
terc,  L  ii.  c.  115. 


CAPUT  XXXVIL 

Vive  ut  171  publtco» 

1.  Tunc  te  virum  bonum  et  felicem  judica,  cum  do- 
inT  tanquam  in  publico  vTves,  cum  te  parietes  tui  tegent, 
non  abscondent.  Plerumque  parietes  nobis  esse  circum- 
daios  voiijmus,  non  ut  tutius  vTvamus,  sed  iit  peccemus 
occultius.  JanTiores  aedibus  nostris  tam  malefactorum 
conscientia  opposiiit,  quam  superbia.  QuTd  autem  pro- 
dest  recondere  se,  et  oculos  homTnum  auresque  vTtare  ? 
Mala  conscTe.ntia  euam  Tn  solTludine  anxia  atque  sollicTta 
est:  bona  turbam  advocat.  Si  honesta  sunt  quse  facTs,  om- 
nes  scTant :  sT  turpia,  quTd  refert  neminem  scTre,  cum  tu 
scTas  ?  O  te  mTserum,  si  contemnTs  hunc  testem  I  Senec. 
Efi,  43. 

JulTi  Drusi  aedes  plurTbus  ex  partTbus  patebant  vTcTno- 
rum  prospectui.  Hoc  incommodum  faber,  si  quTnque  ta- 
lenta  eT  darentur,  se  correcturum  pollTcebiitur,  effecturum- 
que  ne  pars  ulla  esset  obnoxTa  prospectiiT.  Tum  Drusus  : 
Decem^  inquTt,  ddbOi  si  talem  reddas  ddmum  meam^  ut  non 
vicini  tantum^  sed  cmnes  etiam  civea  videre  fiossint  quomodo 
in  ed  vivam.     Plutar.  pol.  praet. 

2.  Magna  vTs    est  conscientiae  in  utramque  partem  : 
•  ut  neque  tTmeant,  quT  nihil  commTserint:  et  poenam  sem- 

per  ante  ociilos  versari  piit^nt,  qui  peccarint.  Cicer.  pro. 
Milone,  n.  61. 

Nunquam  secura  est  prava  conscientTa.     P.  Syrus. 

Tuta  fortasse  scelera  esse  aJTquando  possunt,  secura 
non  possunt.  PrTma  et  maxTma  peccantTum  est  poena  pec- 
casse,  nec  ulliim  scelus,  llcet  pubiTca  poena.  non  sequatur, 
impunTtum  est :  quoniam  sceieris  Tn  scelere  supplTcTum 
est.  Mala  facTnora  conscientia  flagellantur.  PropiTuni  est 
nocentium  timere  semper  et  expavescere.  Bona  conscientia 
prodTre  vult  et  conspTci :  ipsas  nequTtTa  tenebras  tTmet. 
Senec.  Efi.  97. 

Hanc  CatTlTnae  et  Jugui-thaB  post  patrSta  fiagTtTa  et 
facTnora  TmagTnem  expressit  BallustTus  : 


(     279     ) 

Catilinae  animus  impurus,  DiTs  hominibusque  infe- 
stus,  neque  vigiliis  neque  quietibus  sedari  poterat  :  ita 
conscientia  mentem  excitam  vexabat.  Igitur  color  ei 
exsanguis :  foedi  oculi :  citus  modo,  modo  tardus  inces- 
sus  :  prorsus*  in  facie  vultuque  vecordia  inerat.  Bell.  Cat, 
c.  15.      - 

Neque  postea  Jugurthae  dies  ulla  aut  nox  quieta  fiiit : 
neque  loco,  netjue  mortali  cuiquam,  aut  tempori  satis  cre- 
dere:  cives  hostesque  juxta  metuere,  circumspectare  om- 
nia,  et  omni  strepitu  pavescere :  alio  atque  alio-  loco  saepe 
contra  decus  regium  noctu  requiescere  :  interAim  somno 
exciiiis  arreptis  armis  tumultum  facere :  ita  formidine, 
quasi  vecordia,  exagitari.     Bell.Jug.  c.  72. 

3.  Tiberio  quoque  facinora  et  flagitia  sua  in  supplTcium 
verterant :  neque  eum  foriunae  impediebat,  quTn  tormenta 
pectoris  suasque  ipse  poenas  in  ITteris  ad  senatum  scriptis 
fateretur.  Itaque  non  frustra  olim  affirmavit  vir  sapientia 
prsestantTssimus,  sT  recluduntur  tyrannorum  mentes,  posse 
aspici  laniatus  et  ictus :  quoniam,  ut  corpora  verbeiibus, 
ila  saevTtia,  libidine,  malTs  consuItTs,  animias  dilaceratur, 
Tacit.  Annal.  vi.  c.  6. 

Dionysius  major  STciliae  tyrannus  indicavit  ipse  quam 
parum  esset  beaius.  Nam  cum  quTdam  ex  ejiis  assenta- 
loribus  Damocles  commemoraret  in  sermone  copias  ejiis, 
opes,  majestatem,  ma.i^nificentiam  sedium  regiaium ; 
negaretque  unquam  beatiorem  illo  quemquam  fuTsse : 
Vtsne  tgztur,  inquit,  Damocle^  quoniam  hcec  te  vlta  delectat 
ifise  eandem  degustare  et  fortunam  exfieriri  meam?  Cum 
se  ille  cupere  dixTsset :  collocari  jussit  hominem  in  aureo 
lecto,  strato  pulcherrimis  stragulis:  abacosque  com- 
plures  ornavit  argento  auroque  caelato.  Tum  ad  mensam 
eximia  forma  piieros  delectos  jussit  consTstere,  eosque 
ad  nutum  illTus  intuentes  dTligenter  minTstrare.  Aderant 
unguenta  et  coronae,  odores  incendebantur,  mensae  ex- 
quTsTtTssimTs  epulTs  eranl  instructae.  Forttinatus  sibi  Da- 
.mocles  videbatur.  At  Dionysius  in  hoc  medio  apparatu 
fulgentem  gladium,  e  lacunari  seta  equina  appensum, 
demTtti  jussit,  iit  impenderet  illiiis  beati  cervTcibus.  Ita-: 
que  nec  pulchros  illos  adminTstratores'  aspiciebat,  nec 
plenum  artis  argentum  :  nec  manum  porrigebat  in  men- 
sam :  jam  ipsss  defluebant  coronae.  Denrque  exoravit 
tyrannum  ut  abire  liceret,  quod  jam  beatus  esse  nollet. 
SatTsne  vTdetiir  declarasse  Dionysius  nihil  esse  ei  beatilm, 


(     280     ) 

cui  sempSr  aliquis  terror  ex  conscientia  malefactSrum  im- 
pendeat  ?     Cicer,  5  Tusc.  n.  61,  62. 


CAPUT  XXXVIII. 

Fita  genus  eligere  res  difficiltimcu 

1.  De  eligendo  genere  vltae  deliberatio  est  omnium 
difficillTmaiJ  Ineunte  enim  adolescentia,  cum  est  maxTma 
imbecillTtas  consTlii,  tum  Td  sTbi  quTsque  genus  degendae  vTtae 
constituit,  quod  maxTme  adamavit.  Itaque  ante  impHcatur 
aiTqao  certo  cui  su  vTvendi,  quam  potiiit  judTcare  quTd  opiT- 
mum  esset.  PlerTque  parentum  praeceptis  imbuti,  ad 
eorum  m5rem  et  exemplum  deducuntur.  AlTi  multiiudTnis 
judTcio  ferunlur,  et  quae  majori  parti  pulcberrTma  vTdentur, 
ea  maxTme  exoptant.  Nonnulli  tamen,  sTve  felTcTtate  qua- 
dam,sTve  bonitate  natursej  sTve  parentum  discTpUna,  rectam 
vitae  seeuti  sunt  vTam. 

2.  In  constTtiiendo  genere  vTtae,  potTssTmum  habenda 
est  ratTo  naturae  nostrae,  modo  non  vTtTosae,  ut  constare  no- 
bismet  ipsis  possrmus,  nec  Tn  ullo  offTcio  claudTcare  ;  deinde 
fortunae.  Suum  TgTtur  quTsque  coscat  ingenium,  acremque 
se  et  vTtTorum  et  b5norum  suorum  judTcem  pracbeat:  ut  ad 
quas  res  aptissTmus  erTt,  Tn  TTs  potTssTmum  elaboret.  Si 
vero  alTquando  necessTtas  nos  ad  ea  detruserit,  quae  nostri 
ingenTi  non  erunt ;  omnTs  adhTbenda  erTt  cura,  meditatio, 
dTlTgentia,  ut  ea,  si  non  decore,  ut  quam  mTmme  indecore, 
facere  possTmus. 

ST  natura  non  feret,  ut  quTs  majorum  stiidTa  atque  in- 
stituta  sequatur  ;  sT  non  poterit  sTve  causas  defensTtare  ; 
sTve  populum  concionibus  tenere  ;  sTve  bella  gerere  ;  illa 
tamen  praestare  debebit,  quae  erunt  Tn  ipsTus  potestate, 
justTtTam,  fTdem,  iTberalTLatem,  modestiam,  temperan- 
tiam  ;  iit  mTnus  ab  eo  Td  quod  desTt  requTratur.  Cicer, 
1  Offic.  n.  114,  121. 


(     281      ) 


CAPUT  XXXIX. 

Mdgistrdtus  non  suis^  sed  cJvwm  cdmmodis,  con- 
sulat, 

1.  Maglstratus  ea  potestas,  hoc  mCinus  est,  ut  prae^ 
".Tt,  praescribatque  recta  et  utilia,  et  conjuncta  cum  legi- 
bus.  Ut  enim  magistratibus  leges,  ita  populo  praesunt 
maglstratus ;  vereque  dici  potest,  magistratum  legem  esse 
loquentem,  legem  autem  mutum  magistratum.  Cicer. 
3  leg,  n.  2. 

Maglstratibus  opus  est,  sine  quorum  prudeiitia  ac 
diligentia  esse  cTvitas  non  potest.  Iis  non  solum  obtem- 
perare  atque  obedire  cTves  oportet,  sed  etiam  eos  col^re 
ac  dTligere.  Plato  Tero  impios,  et  Titaniim,  qui  JovT  ad» 
versati  sunt,  sTmiles  esse  statuit  eos,  qui  magTstratibus  ad- 
"Versentur.     n.  5. 

QuT  modeste  paret,  vTdetur  quT  alTquando  imperet 
dTgnus  esse. 

UbT  voluTsset  Alexander  Severus  alTquos  provinciTs 
rectores,  praeposTtos,  procuratores  dare,  nomina  eorum 
publTce  praeponebat :  ut  sT  quTs  e  populo  alTquTd  adversus 
eos  crTminTs  haberet,  afferre  posset :  dTcebatque,  Qubd 
Christiani  ac  Judaei  facerent  in  eltgendis  sacerdolibus,  id 
Jieri  debere  in  firovinciSrum  reciorzl^us,  quzbus  et  fortunx 
hominum  committerentur^  et  cafiitaB  Lamprid.  in  Alex. 
Sev.  c.  45. 

2.  QuT  reipublTcae  praefuturi  sunt,  hoc  PlatSnis  prae- 
ceptum  teneiint,  iit  quTcquid  agant,  ad  eam  referant,  oblTti 
commodorum  suorum.  Ut  enim  tutela,  sTc  procuratio 
reipublicae,  ad  utTlTtatem  eorum,  quT  commTssi  sunt  gerenda 
est,  non  vero  eorum,  quTbus  est  <:ommTssa.  Cicer,  1  OJic, 
n.  85,  86. 

MThi  quTdem  videntur  huc  omnia'  esse  referenda  ab 
iTs  qui  praesunt  alTTs,  ut  iT,  quT  erunt  in  eorum  impetTo, 
sTnt  quam  beatissTmi.  Est  enim  non  modo  ejiis  qui  cTvT- 
bus,  sed  etiam  qui  servis,  qui  mutis  pecudibus  praesTt, 
eorum,  quTbus  praesTt,  commodis  utilTtatique  servTre. 
Itaque  gravTs,  et  fortis  cTvTs,  dignusque.  princTpatu,  trad^t 


(     282     ) 

sS  totum  reipublicae,  eatnque  sTc  tuebTtur  ut  omnibus 
consulat.  Non  opes  et  poteniiam  cftnsectabitur,  omninoque 
Jta  justitiae  et  honestati  adhxrescet,  ijt  mortem  oppetat  p6- 
tius  quam  eas  deserat.      l  Epist.  ad  Quint. 

Adrianus,  iibi  ad  imperium  est  invectus,  in  concione 
et  in  senatu  saepe  dixit:  Itd  se  remfinblicam  gesturum^  ut 
non  oblivisceretur  fiofiuU  rem  esse^  non  /ird/iriam,  Spart. 
C.  8. 

3.  JVullum  vittum'  fStrius  guam  dvarittay  firtssertim 
in  tls  qui  remfiublicam^  gubernant.  Habere  enim  quaestui 
rempublicam,  non  modo  turpe  est,  sed  eiiam  sceleratum  et 
nefarium.  NuUa  autem  re  conciliare  facilius  benevolentiam 
inuUitudTnis  possunt  Tl  qui  praesunt,  quam  abstinentia  et 
contlnentia.  Itaque  caput  est  omnT  procuratidne  negotii  et 
muneris  publTci,  ut  avaiTtiae  pellatur  etiam  minTma  suspTcTo. 
Cic.  2  Offic.  n.  77.  79. 

Cum  vTderet  CTmon  omnes  aetatis  suae  magistratus, 
praeter  AristTdem  et  Ephialtem,  quaestuT  habuisse  rempub- 
ITcam  Atheniensem,  et  magnas  ex  ea  praedas  collegTsse  ; 
alTam  vTam  ingressiis,  incorruptum  se  et  intactum  ab  omni 
avarTtTas  labe  praestTtit,  dona  oblata  constantissime  repudia- 
vit,  omnTaque  gralis  et  innocenier  per  totam  vTtam  et  fecTt 
et  dixTt.     Plut.  in  Cimon. 

Valerius  PublTcola,  ciim  tres  acceptTssTmos  populo 
Romano  consuiatus  gessTsset,  mortiius  est,  glorTa  ingenti, 
copTTs  familiaribus  adeo  exTgiiis,  ut  funeri  sumptus  deesset. 
Itaque  publTca  pecun^  est  elatus.  MenenTus  quoque 
AgrTppa,  quem  sen^s  et  plebs  Romana  pacis  inter 
se  facTendae  arbTtriim  legerant,  ita  peciiniae  Tnops  decessit, 
iit  sepiiltutaE  honore  caruTsset,  nTsT  a  popiilo  collatis  Tn 
capTta  sextantTbus  funeratus  esset.  Valer,  l.  iv.  c.  4.  Liv. 
/.  ii,  c.  16. 

Omni  Macedonum  gaza,  quae  fiiit  maxTma,  potitiis 
est  jEmiliiis  Pauliis.  Tantam  Tn  aerarium  populi  Romani 
peciinTam  invexit,  ut  linTus  imperatoris  praeda  fTdem  attii- 
lerit  trTbiitorum.  At  hTc  non  modo  nThil  ex  thesaurTs 
regTTs  conciipTvit,  secl  ne  ipse  quTdem  spectare  eos  digna- 
tiis,  per  alTos  honniies  cuncta  admTnTstravit ;  et  nihTI  Tn 
domum  siiam  intiilit  praeter  mernoriam  nomTnis  sempT- 
ternam.  QuTn,  sT  Valerio  fides  habeatur,  adeo  Tnops 
decessit,  ut,  nTsT  fundiis,  quem  iiniim  relTquerat,  venun- 
datus  esset,  non  habuTsset  uxor  ejiis  unde  dotem  recTpe- 
ret.      Imitatus  patrem   ScTpTo  jEmilianus,  nThilo  lociiple- 


(     283     ) 

tior  Carthagine  eversa,  fiiit :  nihilo  copiosior  L.  Mum- 
mms,  cum  copiosissimam  urbem  Cdrinthum  sustulisset. 
It^liam  ornarer  quam,  domum  suam,  illi  maluerunt. 
Quanquam  Italia  ornata  ipsa  eorum  domus  videtur  fuis- 
se  ornatTor.  Sic  M.  Marcellus,  cum  captis  Syracusis 
qusedam  Romam  asportasset,  quae  victoriae  popiili  Romani 
monumenta  et  urbTs  ornamenta  essent,  nihTl  Tn  sedTbus  suis, 
nThil  Tn  hortis,  nifiTi  Tn  suburbano  posuit ;  putavitque,  si 
riusmodi  ornamenta  Tn  domum  suam  non  contuKsset, 
dSmum  suam  ornamento  urbi  futiiram.  Singiilorum  enim 
abstTnentia  domestica  publTcum  cTvTtatis  decus  est.  Cicer, 
2  Offic.  76.  Polyb.  l,  viii.  c.  4.  Valer.  /.  iv.  c.  4.  Cic.in  Ver. 
Act.  vi.  n.  120. 

4,  Quum  secundo  PunTco  bello  Cn.  ScipTo,  Africani 
patruus,  ex  HispanTa  senatui  scripsisset :  petens  iit  sTbi 
successor  mitteretur,  quTa  filTam  virgTnem  adultae  jam 
aetatis  haberet,  neque  ei  sTne  se  dos  expedirl  posset :  se- 
natus,  ne  respublTca  bono  diice  careret,  patris  sTbi  partes  de- 
sumpsit,  consTlioque  uxorTs  ac  propTnquorum  ScipionTs 
constTtiitam  dotem  ex  aerario  erogavTt,  ac  piiellam  nup- 
tam  dedTt.  Dos  autem  undecim  millia  aerTs  fuit.  In  quo 
iion  solum  humamtas  senatus,  sed  etTam  modus  veterum 
patrimoniorum,  cognosci  potest.  Nunquam  adeo  fuerunt 
exTgiia,  ut  quTa  Megullia  quTnquaginta  millTa  aerTs  dotem 
ad  vTrum  attiilerat,  Dotatae  cognomen  invTdTosiim  invenerit.^ 
Yaler.  /.  iv.  c.  4. 

lllis  temporibus  bona  animi,  non  divTtiae,  Tn  cunctis 
rebus  ponderabantur.  Hsec  concTIiabaht  maglstratus  et 
impena :  haec  jungebant  afFTnitates :  haec  Tn  foi  o,  haec  Tn 
curia,  hsec  intra  privatos  parietes  plurTmum  poterant. 
PatrTae  rem  tiniisquTsque,  non  siiam,  augere  properabat : 
paupert^ue,  Tn  divTte,  quam  dives  Tn  paupere  imperio  versari 
malebat. 

5.  Extat  C.  GracchT  e  SardTnia  provincia  Romam  re- 
versT  oratio,  Tn  qua  haec  Tnter  alia  de  se  narrat :  Versatus 
siim  Tn  provTncTa  quoniodo  ex  usii  vestro  exTstTmabam 
esse,  non  quomodo  ambitiSni  meae  condiicere  arbTtrabar. 
Nemo  possit  vere  dicere  assem  aut  eo  plus  Tn  muneribus 
me  accepTsse  :  aut  mea  causa  quemquam  sumptiim  fecisse 
Zonas,  quas  Roma  proficTscens  plenas  argenti  extulTt,  eas 
ex  provincia  inanes  retiili.  AITT  amphoras,  quas  vTni  ple- 
nas  retiilerunt,  eas  argento  repletas  domum  reportarunt* 
.^.  Ge//. /.  XV.  c.  12. 


(     284     ) 

Contra  vero  pecuniae  quam  non  contemptor  fiierit 
Varus  Quinctilius  Syria,  cui  praefuerat,  declaravit :  quam 
pauper  divTtem  ingressiis,  dives  pauperem  rellquit.    PaUrc, 

/.  ii.c.  ur. 

6.  Cum  Ser.  Sulpicius  Galba  et  Aureliiis  Cotta  con- 
sules  in  sSnatu  contenderent,  uter  adversiis  Viriatum  in 
Hispaniam  mitteretiir,  ac  magna  inter  Patres  dissensio 
esset:  omnibiis,  quonam  ScTpionis  ^miliani  sententia 
inclinaretiir,  exspectantibiis  :  J^Teutrum,  inquit,  mihi  mitti 
filacet :  quia  dlter  nihil  habet^  alteri  nthil  eat  satts,  Im« 
peril,  in  quo  omnia  licet  pro  arbitrio  agere,  aeque  malam 
magistram  judicans  inopiam  atque  avaritiam.  Quo  dic- 
to,  iit  neuter  in  provinciam  mitteretur,  obtiniiit.  Faicf*. 
l.  vi.  c.  4. 


CAPUT  XL. 

Varia  eorum,  qui  cdils  prasunt  officta. 

1.  DiffTcile  dlctu  est,  quaniopere  conciliet  animos 
hominum  comitas  affabilitasque  sermonis.  Cicer.  2  Offic. 
n.  48. 

In  gerendo  magistratu  excercenda  est  facilitas  et  al- 
titiido  animi :  ne,  si  irascamiir  aut  intempestlve  acceden- 
tibus,  aut  impiidenter  rogitantibus,  in  morositatem  inuti- 
lem  atque  odiosam  incidamus.  Aniii  pauperciilae  PhilTp- 
pum  regem  obsecranli,  iit  ITtem  suam  dijudicaret,  ciim 
respondisset,  sibi  tempus  ad  ista  non  siiperesse  :  JV?  ergo 
sJs  rex,  illa  reposiiit.  Admiratus  PliilTppus  ITberam  veliilaE 
vocem,  non  solum  el  aures  praebiiit,  sed  multam  quoque 
jus  sibi  dTci  postiilantium  turbam  audTvit  statim.  1  Offic, 
n.  88.  Flut.  J/w/ih. 

Quum  Aup^usto  principi  optimo  quTdam  libellum  sup- 
plicem  ponigens,  prae  metu  et  vereciindia  nunc  manum 
proferret,  nunc  retraheret :  Putds^  inquit  jocans  Augus- 
tus,  te  dsnem  elephanto  dare?  Jus  ipse  dixit  assidtie,  et  in 
noctern  nonnunquam  :  sl  parum  corpore  valeret,  lectTca 
anie  tribunal  coUocata  vel  doml  etiam  ciibahs.  Macrob. 
2  Sat.  c.  4.     Sueton.  in  Aug.  c.  33. 

Inter  aiia  dicta  Trajani  hoc  fertiir  egregium.  Ami- 
cis  culpantibus  quod  nimium  m  omnEs  comis  esset,    re- 


(     285     ) 

spondit :    Talem  se  imfierat^rem  esse  firivatisf  qualea  esse  si' 
bi  imfieratores  privatus  o/itaret.     Eutrop.  1.  viii. 

Erat  in  Miltiade  cum  summa  humanitas,  tum  mira 
Gomitas:  ut  nemo  tam  humilis  esset,  cui  non  ad  eum  aditus 
pateret.  Contra  Pausanias  conveniendi  facultatem  petenti- 
bus  non  dabat,  superbe  respondebat,  et  crudeliter  imperabat. 
Corn.  J\i^e/i.  in  Miltiad.  et  Paus, 

2.  Ita  probanda  est  mansuetudo  atque  clementia,  lit 
adhibeatur  public»  utiiiiatis  causa  severitas,  sine  qua  ad- 
rninistrari  cTvitas  non  potest.  Nam  iibi  discrimen  inter 
malos  bonosque  sublatum  est,  confusio  sequitur  et  vi- 
tiorum  eruptio.  Promiscuam  habere  et  vulgarem  cle- 
mentiam  non  d^cet:  et  tam  ignoscere  omnibiis  creduli- 
tas  est,  quam  nulli.  Cicer,  1  Officn.  88.  Senec.de  Clem, 
l.  i.  c.  2. 

BonTs  nocet,  q,uTsquis  pepercerit  malTs. 

InvTtat  culpam,  qui  peccatum  prxterit.         P.  Syrus. 

Modum  tenere  debemus.  Sed  quia  difficile  est  tempe- 
ramentum  ;  quTdquid  plus  aequo  fiiturum  est,  in  partem  hu- 
maniorem  praeponderet. 

3.  Objurgationes  aliquando  incidunt  necessariae,  in 
quibus  utendum  est  fortasse  et  vocis  contentione  majore, 
et  verbOrum  gravitate  acriore.  Sed,  iit  ad  Qrendum  ct 
secandum  medici,  sTc  nos  ad  hoc  genus  castTgandi  raro 
invTtTque  Veniamus,  nec  unquam  nisi  necessario  sT  nulla 
repeiietur  alia  medicTna.  Sed  tamen  Tra  procul  absit, 
cum  qua  nihil  recte  fierT,  nihil  consTderate,  potest.  At- 
que  etiam  significandum  est,  illud  ipsum  acerbitatis,  quod 
habet  objurgatio,  ipsiuS  causa,  qui  objurgetur,  esse  suscep- 
tum.      Cicer.  1  Offic.n.  156. 

Omnis  autem  animadversio  et  castigatio  contumelia 
vacare  debet :  neque  referri  ad  utiiitatem  ejus  qui  punit 
aliquem  aut  verbTs  castTgat,  sed  ad  reipublicae  commodum. 
Offic.  n.  88. 

4.  Cavendum  est  etiam  ne  major  poena,  quam  culpa, 
sit:  et  ne  iTsdem  de  causis  alii  plectantur,  alii  ne  appel- 
lentur  quidem.     n.  89, 

Prohibenda  maxime  est  Tra  in  puniendo,  optandum- 
que,  iit  ii,  qui  praesunt  aliis,  legum  simTles  sTnt,  quae  ad 
puniendum  aequitate  ducuntur,  non  iracundia.  Quod  vi- 
.tium  cum  in  prTvata  quotidiaRaque  vTta  levis  esse  animl 
atque   infirmi   videtur,   tum  vero   mhil   est  tam  deform^, 


C    286     ) 

quam  ad  summum  imperium  etiara  acerbitatem  naturae  ad- 
jungere.      1  Efiist.ad  Quint, 

Cyri  et  Agesilai,  summo  m  imperiO)  nemo  unquam  ver- 
bum  ullum  asperius  audivit.     2  E/iist. 

Ad  coercitionem  errantium  sceleratorumque,  irato 
castigatore  non  opus  est.  Omne  poenae  genus  remedii  16- 
co  admovebo-  Varia  m  tot  animis  civium  vitia  video,  et 
civitati  curandae  adhibitus  sum:  pro  cujusque  morbo  me- 
dicTna  quaeratur.  Hunc  sanet  verecundia  hunc  mutatio  loci, 
hunc  dolor,  hunc  egestas,  hunc  ferrum.  Procedam  in  tri- 
bunal  non  furens,  non  infestus,  sed  vultu  legTs  :  et  illa  so- 
lennia  verba  damnationis  pronunciabo,  non  iratus,  sed  seve- 
rus.     Senec.  l.  i.  de  Ird-,  15,  16. 

5.  Cicero  in  egregia  illa  ad  QviTntum  fratrem  Asiae 
prstorem  epTstola,  quaedam  eum  admonet  ut  facTat ;  quae- 
dam  quod  jam  fecerit  laudat,  quae  hic  paucTs  verbTs  refe- 
rentiir. 

Sint  haec  fundamenta  dignitatis  tiiae :  tua  primum 
integritas  et  continentia ;  deTnde  omnium,  qui  tecum 
sunt,  pudor:  delectus  in  familiariiatibus  percautus  et 
dTligens:  familiae  grayis  et  constans  disciplTna.  Quid 
autem  erit  negotii  continere  eos  quibus  praesTs,  si  te  ipse 
contineas  ? 

Sit  summa  in  jure  dicendo  severitas :  dummodo  ea  non 
varietur  gratia,  sed  conservetiir  aequabilis. 

Sed  tamen  parvi  refert  abs  te  ipso  jus  dTci  aequaliter  et 
diligenter,  nisi  idem  ab  iis  fiet,  quibus  lu  ejus  muneris 
aliquam  partem  commTseris  Neoue  enim  satis  est  te 
ipsum  justum  csse,  et  abstinentem,  sed  omnes  minTstros 
imperii  tui  tales  praestare  et  sociis  nostris  et  reTpublicae 
debes. 

Constanti  fatna  ad  me  perlatum  cst  tibi  omnium, 
quibus  praees,  salutem,  ITberos,  famam,  fortunas  esse 
carissimas  :  te  pecuniae,  te  voluptati,  te  omnium  rerum 
cupiriitati  sic  jam  biennium  resTstere,  ut  in  Asia,  tam 
corruptrTce  prcvincia,  nihil  te  ab  summa  integritate  con- 
tinentiaque  detraxerit:  non  itineribus  tuis  perterreri  ho- 
mines,  non  sumptu  exhaurTri :  esse,  quocumque  veneris, 
et  publice  et  privatim  niaximam  laetitiam,  cum  urbs  cu- 
stodem,  non  tyrannum,  domus  hospitem,  non  expilaiorem, 
recepTsse  videatur  faciilimos  esse  aditus  ad  te :  patere  au-. 
res  luas  querelTs  omnium :  nuUius  inopiam  ac  solitudi- 
nemj  non  modo  publico  accessu  ac  tribunali  sed  ne  domo 


(     287     ) 

quidem  tua  et  cubtctilo  esse  exclusam  tuo  :  toto  denique  "in 
imperio  nilul  acerbum  esse  nihil  crudele,  atque  omnia  plena 
clementiae,  mansuetudinis,  immanitatis. 

CAPUT  XLI. 

Judtcis  est  in  causis  semper  verum  sequu 

1.  DTcebat  Pythagoras,  donorum  a  Deo  homini  conces* 
sorum  haec  duo  esse  praestantissima,  veritaiain  sequi,  et  be- 
nefacere  aliis :  his  enim  duobus  mortales  Deo  prope  simi- 
les  fieri.      Cicer.  2  Offic.  n.  51.     Mlian,  l.  iv.  c.  34. 

Thebis  ^gyptiacis  videbantur  simulacra  judicura 
manibus  carentium,  et  praesidis  eorum  oculos  m  terram 
versos  habentis.  Quo  significabantur,  eos,  qui  jus  di- 
cunt,  nec  donis,  nec  conspectu  reorum  moveri  oportere. 
Flut.  in  Iside, 

Quoniam  magna  aut  bona  aut  mala  e  judiciis  aut 
aequis  aut  iniquis  in  publicam  rem  venTunt,  -^gyptiTs  prae- 
cTpua  judTcTorum  cura  erat.  OptTrnos  e  majorTbus  urbT- 
bus  vTros  triginta  elTgebant.  Qui  consessus  nec  Areo- 
pagitis  AtheniensTum,  nec  senatui  Lacedaetnoniorum,  vT- 
detur  fuisse  postponendus.  Hi  unum  ex  sese  justTtTa 
maxTme  insignem,  sTbi  praesTdem  dicebant.  StTpendTum 
d  rege  omnTbus  dabatur  Tn  victiim  et  alTas  res  necessa- 
rTas.  Cum  ad  judicandum  convenTssent,  prseses  collo  siio 
torquem  aureum  circumponebat  e  quo  suspensa  erat, 
confecta  ex  pretiosissTmis  lapTllis,  imago,  quam  VerTta- 
tem  dicebat:  et  octo  voIumTna,  Tn  quTbus  scriptae  erant 
leges  -^gyptTorum,  pioponebantur  Tn  medTum.  Actor 
et  reus,  non  verbTs,  sed  scrTpto  tantum,  causam  agebant : 
et  postquam  res  satTs  iTquere  judTcTbus  vTsa  erat  fereba- 
tiir  sententia,  et  praeses  Veritatis  Tmaginem  convertebat 
Tn  alterum  e  ITtTgatorTbus  qui  causa  vlcerat.  Hoc  m6do 
cuncta  judTcia  peragere  ^gyptTis  solenne  erat.  CausT- 
dTcorum  oratione  multum  calTginis  juri  offundi  arbTtra- 
bantur  ;  et  saepe  fieri,  iit  oratorum  artes.  actionTs  praestT- 
gTae,  lacryniae  perTclTtiintTum,  jutlTcum  aures,  ociiios,  anT- 
mos  sic  afficerent,  lit  unam  VerTtatem  non  amplTus  intu- 
^rentiir.     Diod,  Sic.  l.  i. 


(288     ) 

2.  Athenis  m  senatum  AreopagiUcum  neminem  ad« 
mitti  fas  erat,  nisi  et  honesto  loco  natum,  et  vitae  mode- 
stia  spectatissimum.     Isocr.  in  Areofi. 

NihTl  illis  judicibus  constantTus,  nthil  severTus,  nihTl 
fortius.  Qui  causam  apud  eos  dicebant,  ab  ils  omnTbus, 
quae  ad  concTlTandam  beuevolentiam  et  movendos  affectus 
valent,  jubebantur  abstTnere:  quod  si  neglTgere  vTderen- 
tur,  praeconis  voce  cohibitT  tacere  cogebantur.  Ne  reo- 
rum  quoque  mTserando  aspectu  judTces  comm6ver€ntur 
ipsa  nocte,  nullis  admotis  luminTbus,  judTcia  exercebant: 
summoque  sTlenlTo  sententTam  tabella  d&bant,  Tta  ut  alter 
alterTus  sententiam  ignoraret.  Puerum  cbtur7iicum  ocu- 
loa  eruentem  dlcuntur  damndsse^  judicantes  td  signtim 
esse  fierniciosissima  mentis  muUisque  malo  futura^  si 
adolevisset.  ITdem  quTd  quisque  Atheniensium  ageret, 
aut  quonam  quaestu  sustentaretur,  diUgentissTme  inquire- 
bant,  ut  cives  vltae  rationem  reddendam  esse  memores, 
honestatem  seouerentur.  Cicer.  l.  i.  ad  Attic,  Efiist,  14. 
Quint,l.  II.  c.  17.  /.  vi.  c.  Lucian^  in  Hermot.  Polluxy  l, 
viii.  c.  10.     Qutnt,  l.  v.  c.  9.     Valer.  /.  ii.  c.  6. 

3.  Sisamnem,  uniim  e  Persarum  judTcTbus  quod 
p(^cunia  accepta  injuste  judTcasset,  rex  Cambyses  morte 
plecti  jussTt ;  interemptoque  detracta  pelle  contexit  trT- 
bunal,  Tn  quo  ille  sed^rat :  tum  filTum  ejus  Otanem  Tl)T- 
dem  sedere  judTcem  voluTt,  admonTtum  iit  nunquam  pa- 
ternae  culpae  ac  poenae  oblivTsceretur.  SeverTor  postea 
Artaxetxes  alTus  Persarum  rex,  Tn  quosdam  malos  judT- 
ces  fiiit:  nam  vTvis  pelies  detrahi  praecepit  Tlsque  alio- 
rum  judTcum  subsellTo  insterni,  ut  recens'  semper  ante 
oculos  haberent  exemplum  justiti»  non  impiine  violatae. 
Herod.  l.  v.     Diod  Sic,  L  xv. 

4.  Qui  statuit  alTquTd  parte  inaudita  altera, 
^quum  ITcet  statuerit  haud  aequus  fuTt. 

Senec,  in  Medea.  -vcr,  200. 

Quendam  ex  TnTmicis  vocaverat  Tn  judTcTum  Arlstl- 
des  :  et  judTces,  audlta  accusatione  confestim  sententTam 
laturi  vTdebantur  de  reo,  quem  audlre  abnuebant,  notara 
omnTbus  accusatoris  justTtiam  ac  fTdem  reverTii.  Tum 
Aristides  Tn  medium  processit,  et  una  cum  reo  supplex 
concTdit  ad  pedes  judTcum,  orans,  ut  TnTmlcus  audlretur,  et 
ex  legibus  cum  eo  ageretur.    Plut,  in  Arist, 


(     289     ) 

Alixandep  primis  regni  annis  cCm  in  capitalTbus  cau- 
sis  judex  sederet,  loquente  accusatore,  alteram  aurem  ad- 
mota  manu  occludebat.  Interrogatfis  cur  Td  faceret:  IHdniy 
hiquTt,  aurem  red  integrdm  servo,     Idem  Alex. 

5.  NThTl  contra  rempublTcam,  neque  contra  jusjQ. 
rSndum  ac  fidem,  amici  causa,  vTr  bonus  facTet ;  nc  si 
jQdex  quTdem  erit  de  ipso  amico.  Ponit  enim  personam 
^mici,  cum  induTt  judTcis.  Hoc  solum  dabit  amicTiTae, 
iit  veram  amici  causam  esse  malit,  6t  perorandae  liti  tem- 
piis,  quoad  pSr  leges  iTceat,  accommodet.  Itaque  prae- 
clarum  a  majorTbus  accepTmiis  morem  ea  tantum  rogan- 
da  judicTs,  quae  salva  fTde  facere  possit.  Cicer,  3  Offic, 
n,   10. 

Est  sapient*s  judTcTs  memTnisse  non  soliim  quTd  p6- 
testati  suae  permTssum  sTt  a  republTca,  sed  etTam  quTd 
fTdei  commissum  ac  creditum :  absolvere  alTquando,  quem 
odetit :  quem  vero  amet,  condemnare :  non  putare  sTbi, 
quodcunque  concupierit,  ITcere  :  sed  habere  Tn  consUi5 
legem,  relTgTonem,  aequTtatem,  fTdem :  libTuTnem  autem) 
odium,  invTdTam,  metum,  ciipTdTtatesque  omnes  amovere  : 
maxTmeque  rebus  omnibus  piaeferre  conscientiam  mentTs 
siiae,  quam  a  DTis  immortalibiis  accepTmiis  quae  a  iiobis 
divelli  non  poiest :  quae  si  optimorum  consTlTorum  atque 
faciorum  tesiTs  Tn  omni  vita  nobis  erit,  sTne  ullo  metii  et 
summa  cum  honestate  vlvemus.  Fro  Cluent.n,  159.  Pro, 
Rab.  Posth.  n.  1 2. 

6.  Chilo  ille  sapTens  Tn  re  capTtalT  amici  sui  alTquandd 
judex  fiiit  ciim  diiobus  aliis  jiidicibiis.  Itaque  s^ut  ami- 
ciis  eT  capite  plectendiis  erat,  aut  legi  abhTbenda  fraus. 
Consultanti  secum  quTd  Tn  tam  ancipTti  causa  facTendum 
esset,  hoc  optTmum  visum  est.  SententTam,  qua  amicum 
damnaverat,  dissTmiilans  ac  tacens,  diiobus  socTis  judicT- 
biis,  iit  eum  absolvercnt,  persuasit :  sTcque  se  et  amici  et 
judicis  officio  functum  fuisse  existTmabat.  Verum  dTe 
vitae  suprerao  amicos  circQmstantes  allocutiis,  cum  dixis- 
set  nThTl  e  se  commTssum  csse,  cujus  memorTa  alTquTd 
-aegrTtudTnTs  afferret  morienti ;  confessiis  est  sTbi  nondura 
ITquere,  rectene,  Sn  perperam,  fecisset  in  illo  amici  jiidT- 
cTo:  hancque  se  ex  facto  capere  molestiam,  quod  me- 
tiieret  ne  perfTdi  homTnis  fuisset  Tn  eadem  re,  eodemque 
tempore,  et  communi  negotio,  alTis  suasisse  diversum  ab 
e9,  quod  ipse  justum,  et  a  se  facTendum  duxerat.     VTriim 

Cc 


(  .290     ) 

sapientia  praestantem  haec  res  inento  anxium  et  sollicitum 
habebat.  DeclTnavit  eiiim  de  via,  et  justhia  discessit, 
ciim  falsum  conservandi  amici  causa  consilium  dedit.  ^. 
GeU,  L  i.  c.  3. 

7.  Antigoni  regis  frater  MarsXas  litem  habebat,  pos- 
tulabatque  ab  eo»  sibi  domi  judicium  institui :  Melius  qui' 
denis  inquit  Anugonus,  in  Joro  et  omnibus  audientibus,  re9 
agetur^  ni  nihil  injuste  fdcere  in  dnimo  est.     Plut.  Apoph. 

PhilTppum  regem  rogabat  Harpalus,  qui  gratia  pluri- 
mum  valebat  apiid  eiim,  ut  propinquus  et  familiaris  suus 
Crates,  accusatus  injuriarum,  mulctam  quTdem  solveret, 
sed  non  damnaretur  publico  judTcio,  ne  TnimTcorum  alio- 
rumque  hominum  maledTctis  pateret.  Cui  PhilTppus :  Sd' 
tius  est  ifisum  firojiter  culfiam^  quam  noa  firofiter  iilum  male 
audire. 

Ciim  ITtis  inter  duos  prTvatos  judex  esset  ArTstTdes,  et 
alter  concTliandas  sibi  judlcis  benevolentiae  causa  dTceret  ad- 
versarium  multa  Tn  ArTstTdem  injuriose  f ecTsse :  Quin  tu. 
fiotiuiy  inquTt,  bone  vir^  si  quid  ille  te  lcesit^  eloquere,  Tibi 
enim  nunc^  non  mihi,  judex  sum,     Idem,  in  Aristide. 


CAPUT  XLII. 

Cives  magistrdfibus  parednt,  magistrdtiis  legibus* 

1.  JDTvTna  mens  prTma  et  summa  lex  est,  alia  jubens, 
alTa  vetans  :  ex  qua  illa  lex,  quam  DTT  humano  generi 
dederunt,  profecta  est,  ratio,  ad  recte  faciendum  impel- 
lens,  et  a  delicto  avocans.  Cicer.  2  de  Leg.  n.  9.  11.  2 
Phi/ip.  n.  28. 

Constat  profecto  ad  saluiem  cTvium,  vTtamque  omT- 
um  quietam  et  beatam,  conditas  esse  leges :  eosque,  qui 
primum  ejusmodi  scTta  sanxerunt,  popuiis  ostendTsse,  ea 
se  scripturos  5tque  laturos,  qmbus  susceptis  honeste  be- 
uteque  vTveient.  VTtTorum  enim  emendatricem  legem 
oportet  esse,  commendatrTcemque  virtutum.  Ideoque  sup- 
plTcia  vTtTis  proponit,  praemia  virtutibus.  2  de  Leg,  n.  II. 
1  de  Leg.  w.  58. 

STcut  morbos  ante  necesse  est  cognTtos  esse,  quam 
remedia  eorum  ;  sTc  cupTdTlates  prius  natae  sunt  quam  le- 
ges,  quae  iis  modum   facerent.      yetUbtissTmT  mortalium, 


(     291     ) 

quorum  aetas  aurea  dicta  est,  nataram  et  ducenrt  et  lei^em 
habentes,  sine  probro  et  scelere,  atque  ideo  sine  coercUionihus 
et  poena,  vitam  agebant.  Nec  praemiis  nec  minis  opus  erat, 
cum  honesta  suopte  ingenio  peterent,  et  nihil  contra  morem 
cuperent  At  postquam  pr5  modestia  et  pudore,  ambitio, 
vis,  aliseque  cupiditates  incessere  ;  le.ejes  conditae  sunt,  Sic 
Cretensibus  Minos,  Spartanis  Lycurgus,  Atheniensibus 
Solon  leges  perscripsit.  Livius^  l.  xxxiv.  c.  4.  Tacit,  3. 
Aiin.  c.  26.     Senec.  Efi.  90.  .  .      ^  ^. 

'2  Lycurgus  non  habentibus  Spartanis  lcges  institiiit, 
et  suo  exemplo  confirraavit :  sTquidem  nihil  lege  ulla  sanx- 
it,  cujus  t»on  ipse  primus  in  se  documenta  daret.  Populum 
in  obsequia  principum,  pvincipes  ad  justiiiam  imperiorum 
formavit  :  parsimoniamque  omnibus  suasit,  exislimans 
laborem  militiae  assidtia  frugalitatis  consuetudine  facilio« 
rem  fore.  Tanto  viro  neque  vTtae  summa  integritas,  neqiie 
constantissimiis  erga  patriam  amor,  neque  leges  salubri- 
ter  excogitatae,  auxilio  esse  potuerunt,  quo  minus  infestos 
cTves  experTretur.  Lapi  iibus  enim  aliquando  petTtus  a  dT- 
viiibus  quibusdam,  qudrum  luxuT  fraenos  injecerant,  foro 
ejectus,  oculo  etiam  prTvatus  fuit.  Hoc  facinus  admTsit 
adolescens  nomine  Alcander,  quT  Lycurgi  e  foro  fugientis 
tergo  inhaerens,  respicientem  percussit  baculo,  eique  ocu- 
lum  excussit.  Illum,  sibi  a  populo  traditum  ad  pcjenam, 
egregie  tiltus  esl  Lycurgus  :  nam  cum  domT  minTstrare  sibi 
jussTsset  ;  mansuctudinis,  frugalitatis,  sanctitaiTsque  suae 
cxemplo  tantam  ia  eo  morum  mutationem  fecit,  iit  ille  ex 
protervo  €t  audaci  adoJescente  in  verecundum  moderatum- 
que  transTret.  Justin.  l.  iii.  c.  2.  Valer.  v.  c.  3.  Plut, 
in   Lycurg. 

3.  Codro  rege  Athenis  extTncto  pro  patria,  adminT- 
stratio  reTpublicae  anniiis  magTstratibus  permTssa  est.  Sed 
cTvitati  nullae  tunc  leges  erant,  quia  voluntas  regum  pro 
legibus  habebatur.  Lectus  est  itaque  Solon,  vir  ingenio 
et  justitia  insTgnis,  qui  velut  novam  cTvitatem  legibus 
conderet.  HTcque  tanto  temperamento  inter  plebem  sena- 
tumque  egit,  ut  ab  utrTsque  parem  gratiam  traheret.  Justin. 
l.  ii.  c.  7. 

Solonem  leges  condentera  arrisit  Anacharsis,  dTxTt- 
que  J>eges  aranetlrum  telis  simtles  sibi  videri.  Quemad' 
modum  emm^  inquiebat,  ilU  injirmiora  antmalia  retinent, 
valentiora  transmittunt :  sic  fiuiifieres  et  humiles  legibiis 
constringUntury  divites  et   firaefidtentes  eas    fierrumfiunt. 


(     292     ) 

Idem  Anacharsis  cum  concioni  populi  Atheniensis  interfuXsr 
set :  Mirari  se,  dixit?  quod  ajiud  Greecos  verbd  fdcerent 
sdfiientes^  stulti  vero  judtcdrent,  Plut.  in  Solon.  Valer. 
1.  vii.  c.  2.     Plut.  ibid. 

Interrogaius  Solon,  quomodo  optimus  fieri  posset  ci- 
vTtatum  status  l  Si,  inquTt,  cives  mdgistrdtibus  obedtdnt^ 
magistrdtus  autem  legibus.     Stob.  Serm.  xli. 

4.  ArchTdamus  cuTdam  quaerenti,  quTnam  Spartae  im- 
perarent  ?  Leges,  inquTt,  dc  secundwn  leges  Mdgistrdtus, 
Plut.  Apoph. 

Cum  Agesilaiis,  Lacedaemoniorum  rex,  subacta  AsTae 
parte,  adversus  regem  Persarum  pergeret,  maxTmamque 
haberet  fiduciam  regni  ejus  polTundi ;  ab  Ephoris  revo- 
catus,  eorum  absentium  jussis  tam  obediens  fuit,  quam 
si  privatus  Tn  comitio  esset  Spartas  ;  opulentissTmo  regno 
praeposuit  bonam  existimationem,  mulioque  gloriosTus  sTbi 
futurum  duxit,  si  patrTae  instTtutis  paruisset,  quam  si 
bello  AsTam  superasset.  RediTt  itaque  confestim,  dicens  : 
Bonum  imfierdtorem  o/iortere  iegtbus  /idrere.  Plut.  Apoph. 
Cor.  Nep.  in  Agesil.  c.  4. 

Antiochus  teriTus  omnTbus  regni  sui  cTvTtalTbus  scrip- 
serat :  Si  quid  forte  fier  literas  jussisset  fdcere  quod  esset 
CQr,tra  i^^es.  ne  sibi  fidrerent.     Plut    ibid. 

5.  Ciiarondas  populi  conciones  ad  vim  et  cruorem 
usque  seditTosas  pacaverat,  lege  cavendo,  ut,  si  quis  eas 
cum  ferro  intrasset,  contTnuo  intcrficeretur.  Interjecto 
deinde  tempore,  ipse  ex  longinquo  rure,  giadio  accinciiis, 
domiim  repeiens,  siihTto  indicta  concione,  slcut  erat  armatus, 
Tn  eam  processit.  Ubi  cum  ab  eo,  qui  proxTme  constiterat, 
solutae  a  se  legTs  siiae  admonTtus  fuTsset ;  Idem  egOy  inquTt, 
iliam  sanguine  meo  sanciam.  Ac  protinus  ferro,  quod 
habebat,  districto  incubuit.  De  Zaleuco,  vide  lib.  iii.  c.  49. 
Valer,  /.  vi.  c.  5. 

Idem  Charondas,  ne  leges  siix  temere  abrogaretuf 
ad  arbTtrium  et  iTbidTnem  eorum  quTbus  graves  essent,  hac 
ratTone  praecaverat.  Si  quTs  quampiam  e  sanctitis  legTbu» 
abrogari  vellet,  et  Tn  ejus  locum  aliam  novam  inferri  ;  Ts, 
collo  Tn  laqueum  immisso,  verba  faciebat  ad  popiilum  de 
utraque  lege.  UbT,  latis  suffragiis,  vTsum  erat  veterem 
legem  abrogandam  esse,  et  novam  accTpTendam  ;  ilie  dis- 
cedebat  nThTl  mali  passiis.  Contra  veio  si  piTor  lex  retT- 
nenda,  et  nova  rejicienda  vTderetur  :  temeraiTo  novae  legTs 


(     293     ) 

suasori  guttiir  perfringebatttr  eo,   quo  vinctus   accesseratr 
laqueo.     Diod.  Sic.  l.  xii.     Stob.  Serm.  42. 

6.  Jus  civile  neque  inflecti  gratia,  neque  perfringi  p6- 
tentia,  neque  adulterari  pecunia  debet.  ST  non  modo  op- 
pressum,  sed  etiam  desertum  aut  negligentius  adservatum 
fiierit :  nthil  est  quod  quisquam  sese  habere  certum,  aut  a 
patre  accepttirum,  aut  rellcturum  Kberis,  arbitretiir.  Cicer, 
firo  Cacin.  n.  73. 

Non  ca  olim  erat,  quae  nunc  saeculum  tenet,  legum  ne- 
gligentia :  nec  interpretando  sibi  quTsque  eas  aptas  faciebat, 
sed  suos  potius  mores  ad  illas  accommodabat.  Liviusy  l.  iii. 
c.  20. 

7.  Dlctum  est  ab  eruditissimis  viris,  nisi  sapientem 
ITberum  esse  neminem.  Quid  est  enim  llbertas  l  potes- 
tas  vTvendi  ut  velis.  QuTs  Tgitur  vTvTt  ut  vult,  nisT  qui 
recta  sSquTtur,  qui  gaudet  offTcTo ;  qui  legibus  non  prop- 
ter  metum  paret,  sed  eas  sequTtur  atque  coJit,  quia  Td  rec- 
tum  et  salutare  maxTme  esse  judicat ;  qui  nihTI  dicTtf 
nihil  facit,  nihTl  cogTtat  denique  nTsT  ITbenter  ac  llbere  : 
apud  quem  nulla  res  est,  quse  plus  polleat,  quam  ipsius 
voluntas  ac  judTcTum  ?  Soli  Ti>Ttur  hoc  contlngTt  sapTenti, 
iit  nihil  facTat  invltus,  nThil  dolens,  nihil  coactus.  Cicer. 
Parad.  5. 

Non  minus  apiid  vTros  bonos  honestas,  quam  apiid  alios 
necessitas  valet.     Plin.  l.  iv.     £/i.  10. 

Interrogatiis  Aristlppiis,  quTd  prse  caeteris  homTnibus 
eximTum  haberent  phTIosophi  ?  Hoc,  inquTt,  guod  si  lege» 
Smnes  toUantur^  aquabiliter  tamen  victuri  slmus.  Diog, 
Laert.  in  Arist. 

Legem  nocens  veretur,  fortunam  innocens.     P,  Syrus, 

Quam  angusta  innocentia  sTt,  ad  legem  boniim  esse  ? 
quanto  latius  offici5rum  patet,  quam  jurTs  regula  ?  quam 
multa  pietas,  humanTtas,  liberalTtas,  jusiTtia,  fTdes  exT- 
gunt,  quae  omnia  public»  leges  non  jvibeant  ?  Senec.  ii, 
dg  ird^  c.  27. 

Quod  non  vetat  lex,  hoc  vetat  fieri  pudor.  Senec. 
Troas.  ver.  332. 

C  c  2 


i     294     ) 


CAPUT  XLIII. 

FUwsi  pfincipes  plus  exemploy  quam  peccato 
nocent, 

1.  Ut  ciipiditatibus  et  vitns  principum  infici  solet  toti 
civitas,  sTc  emendari  et  corrigl  continentia. 

Nam  licet  videre,  si  tempoium  memoriam  repetas^ 
qualescunque  summi  cTvTtatis  virT  ftierunt,  talem  cTvitatem 
fuTsse :  et  quaecumque  mutatio  morum  Tn  prTncTpTbus 
extjlterit,  eandem  Tn  populo  secutam  esse.  Cicer.  3  de  Leg, 
n.  30.  32. 

COm  L.  Lucullo  magno  vTro  magnTfTcentia  villae  Tus* 
culanae  objTceretur,  respondebat ;  Duos  se  habere  vzclnda, 
alterum  equttem  Bdmanum,  alterum  libertinum  :  guorum. 
cum  essent  magnijicct  vUla^  td  sibi  concedi  o}iortere^  quodiisy 
gui  tenuioris  ordints  essent^  Itceret.  At  non  vTdebat  ab 
ipso  natum  esse,  ut  illi  talia  ciiperent.  Nam  Lucullus, 
summiis  alioqui  vTr,  profusae  Tn  aedificiis,  convTviis,  et  ap^ 
paratibus  luxuriae  prTmus  auctor  fuit :  eumque  6b  injectas 
moles  mari,  et  suffossos  montes,  haud  infacete  magnus 
PompCius  Xerxem  togatum  vocare  assueverat.  Pauci  au- 
tem,  atque  admodum  pauci,  honore  et  gloria  amplifTcalij 
vel  corrumpere  mOre»  cTvTtatis,  vel  corrTgere  possunt. 
Itaque  eo  pernTciosTus  de  republica  merentur  vTtTosi  prin* 
cTpes,  quod  non  soliim  vTtTa  concTpiunt  ipsi,  sed  etTam  ea 
infundunt  Tn  cTvitatem,  plusque  exemplo,  quam  peccato, 
nocent.     Paterc.  l.  ii.  c.  ZZ. 

3.  PrTnceps  optTmus  facTendo  docet :  et  ITcet  sTt  impe- 
rio  maxTmus,  exemplo  major  est.     Paterc.  l.  ii.  c.  126. 

Non  tam  imperTo  nobis  opiis  est,  quam  exemplo:  quTp- 
pe  malus  rectT  maglster  est  metus.  MelTils  homTnes  exem- 
plTs  docentur.     Plinius.  Paneg, 

Rex  velTt  honesta :  nemo  non  eadem  volet. 

Senec.  in  Thyest,  ver.  213, 

— ComponTtur  orbTs 

RegTs  ad  exemplum  ;  nec  sic  inflectere  sensus 

Humanos  edTcta  valent,  ut  vTta  regentTs. 

MobTle  mutatur  semper  cum  prTncTpe  vulgiis. 

Claud,  de  4.  Cons,  Honor.  ver.  296. 


(     295     ) 

Vespasianus  legibus  aequissimis,  quodque  vehementtus 
est,  vltae  specie,  vitiorum  plura  Romae  abolevit.  A,  Vict, 
Etiit.  r.  ir. 

Theodosio  imperatori,  quod  lapsos  mores  exemplo 
suo  restituerit,  hls  verbls  gratiilatur  Latinus  Pacatus : 
Ubi  prlmum  imperium  accepisti,  non  contentus  ipse  vi- 
tils  carere,  alienis  vitils  corrigendis  curam  adhibuisti,  Id- 
que  moderate,  ut  suadere  potius  honesta,  quam  co^ere, 
videreris.  Et  quH  vel  longo  Orientis  usu,  vel  principum 
remlssione,  tantus  multos  luxus  infecerai,  iit  adulta  con- 
suetudo  non  facile  mutari  posse  vHeretur :  ne  quis  se 
patl  injuriam  putaret,  a  te  v51uisti  incTpere  censuram  : 
impendia  imperatoriae  domus  nunuisti,  et  ad  mensam  vix 
necesarium  abiiibendo  suinptum,  quod  natura  difficilll- 
miim  est,  emendasti  volentes.  An  quis  ferret  moieste 
se  ad  principTs  modum  coerceri  ?  aut  subtractum  sTbi  alT- 
quTd  doleret  de  prlvata,  luxuria  ciim  videret  imp^ratorem 
rerum  potentem,  terraruhi  hominumque  donr.Tnum,  parce 
vlventem,  modTco  et  castrensi  cTbo  contentum  ?  ad  hoc 
aulam  omnem  laborTs,  patienliae  frugalTtatis  exemplis  abun- 
dantem?  Tiiae,  imperator,  epiilae  mensis  comniunTbus  sunt 
parciores.  Hinc  Tn  omnes,  quTtscentibus  legum  minls, 
luxuriae  piidor  et  parsimoniae  studium  venTt.  SIc  est  enim, 
slc  est.  Exasfierat  homtnett  imfierata  correctioy  blandisstm^ 
jubetur  exemfilo.     Latin.  Pacat.  c.  13. 

3.  Cavendum  est  vTro  honorato  et  principl,  sT  Ipse  do- 
mum  aedificet,  ne  extra  modum  sumptu  et  magnTfientia 
prodeat.  Quo  in  genere  muhiim  mall  etiam  in  cxemplo 
est :  stiidiose  enim  plerlque,  praesertim  Tn  hanc  partem, 
facta  prlncipum  imitantiir.  At  L  LiiciiHi  virtutem  quis  ? 
Multi  tantummodo  viliarum  magnificenliam  imitati  sunt 
quarum  quTdem  certus  ablubendus  modus,  et  ad  medTocrTta- 
tem  revocandiis.     Cker.  1  Offic.  n.  138.  l40. 

In  Agcsilao  Lacedaemoniorum  rege  illiid  in  prlmls 
admlrabTle  fiiit,  quod,  ciim  maxTma  el  mQnera  a  regibus, 
et  dynastis,  et  cIvTtatibus  mltterentur,  nihTl  unquam  in 
domum  siiam  contiilerit,  nThii  de  victu,  nThil  de  vestltu 
Laconum  miitaverit.  Donio  eadem  fuit  contentiis,  qua 
Eurysthenes  progenitor  majorum  suorum  fuerat  usus  : 
quam  qui  intrarat,  nullum  signum  ITbldinis,  nullum  luxu- 
riae  vTdere  poterat ;  contra  plurTma  patientiae  atque  absti- 
nentiae  :  slc  enim  erai  instructa,  iit  ntilla  Tn  re  diff5rret  a 


(     296     ) 

ctijtisvis  Tnopis  atque  privati  domo.     Corn,  J^Tefi,  in  ^geait 
c.  7. 

M.  Cato  consularis  et  censorTus  villas  suas  ne  tectorio 
quidem  perlitas  fuisse  scribit  ad  annum  usque  aetatis  suae 
septuagesimum  ;  atque  postea  addit:  JVeque  mihi  adifica' 
ttOy  neque  vas^  neque  vestimentum  ullum  est  firetiosum^  ne- 
gue  firetiosus  servusy  neque  ancilla.  Si  quid  est  quo  uti 
fiossim  utor :  st  non  est,  egeo  (id  est,  facTle  careo.)  5uo 
guenique  uti  et  frui  fier  me  licet.  Mihi  vitio  quidamver- 
tuntj  quid  multis  egeo  ;  dt  ego  ilUs,  qutd  nequeunt  egere. 
A.  Gell.  1.  xiii.  c  23.  v 

Crassus  ille  dives  nullam,  praeter  eam,  m  qua  habitabat, 
domum  aedificavit :  dicebatque,  homines  aedificandi  cupidos 
omnibus  everti  fortunis  solere.     Plut,  in  Crasso, 

Cum  esset  pecuniosus  Atticiis,  nemo  illo  minus  aedi- 
ficator  fuit.  Domum  liabuit  Romae  in  CoUe  Quirlnali  ab 
avunciilo  haereditate  relictam,  cujus  amcenitas  non  aedifi- 
cio,  sSd  sylva  constabat.  Ipsunnf  tectum  antiquitus  aedifi- 
catum,  magis  venustum  erat  quam  sumptuosum :  in  quo 
nihil  commutavit,  nisi  quod  vetustate  coactus  est.  Corn, 
Kep.,  in  Attico,  c.  13. 

Habitavit  Augustiis  in  aedibus  modicis,  neque  laxitate 
neque  cultu  conspiculs  :  ubi  sine  marmore  uUo  aut  insig- 
ni  pavimento  conclavia :  ac  per  annos  amplius  quadraginta 
in  eodem  cubiculo  hieme  et  sestate  mansit.  Instrumen- 
tum  quoque  ejus  et  supeilex  vix  privatae  elegentice  erant. 
Idem  tamen  Romam,  quam  pro  majestate  imperii  non 
satis  ornatam  invenerat,  adeo  excoliiit,  iit  jure  sit  gloria- 
tiis,  marmoream  se  relinquere,  quam  lateritiam  accepisset. 
Sueton.  in  Jug.  c,  72,  73.  c.  91. 

Anno  urbis  conditae  628,  Censores  CassTus  et  Longinus 
Lepidum  iEmilium  augiirem,  virum  consularem,  coram  se 
adesse  jusserunt,  quod  sex  millibus  aeris  aedes  conduxTsset. 
M  nunc,  inquit  Velleius,  qui  centum  et  quinquaginta  post 
annis  scribebat,  si  quis  tdntds  hdbitety  vix  ut  sendtor  ag* 
noscitur,  Adeo  mature  d  rectis  tn  firdvdy  a  firdvis  in 
pracifiitid  fiervenitur,     Paterc.  1.  ii.  c.  10,  ^ 


(   29r   ) 

CAPUT  XLIV. 

Potentia  decori  esty  st  salutaris  slt, 

1.  NBminem  ex  onimbus  hominibus  magis  quam  re- 
gem  aut  principem  decet  clementia.  Ita  enim  poientia  de- 
cori  gloriseque  est,  si  salutaris  sit.  Quae  vero  gloria  est  va- 
lere  ad  nocendum  ?     Senec.  1  de  Clement,  c.  3. 

Illius  demum  magnitudo  gloriosa  et  stabilis  est,  quem 
omnes  tam  pro  se  esse  quam  supra  se  sciunt ;  cujus  curam 
pro  salute  singulorum  atqye  uniVersorum  tuenda  quotulTe 
experiuntur :  quo  procedente,  non,  tanquam  noxTum  animal 
quod  e  cubili  prosiluerit,  dTffiigTunt,  sed  tanquam  ad  clarum 
et  beneficum  sTdus  certaiim  advolant,  objicere  se  pro  illo 
mucrOnTbus  insTdiantium  paratissTmi. 

Magnam  fortunam  magniis  animus  decet:  magni  au- 
tem  anTmi  est  proprTum  placTdum  esse  tranquillumque,  et 
injurias  atque  offensionts  despTcere.  Regem  sseva  et  inevo- 
rabTlis  ira  non  decct.     c.  3. 

TalTs  sTt  cTvTbus  suis  princeps,  quales  sTbi  Deos  velit. 
Quod  sT  DTT  placabTles  et  aequi  delicta  potentTum  non  st.^- 
tim  fuIminTbus  persequuntur ;  quanto  sequTus  est  homi- 
nem  homTnibus  praeposTtum  miti  anTmo  exercere  imperi- 
um?     C.7, 

Si,  quotTes  homines  peccant,  sua  fulmina  mittat 
JupTter,  exTgUo  tempore  TncermTs  erit. 

Ovid.  2  Trist.  Eleg.  ii. 

Quod  princTpTs  officTum  est  ?  quod  bonorum  paren- 
tum,  quT  ol^jurgare  ITberos  nonnunquam  blande,  nonnun- 
quam  mTnacTter  solent,  alTquando  admonere  etiam  verbe- 
rTbus  ?  NunquTd  alTquis  s5.nus  filiiim  propter  prTmam  of- 
fensam  exhaeredat  ?  Hoc  ouod  parenti,  etTam  princTpT  fa- 
cTendiim  est,  quem  alTquando  patrem  patriae,  tTiulo  omnT- 
um  puIcherrTmo,  appellamus,  iit  scTat  datam  sTbi  potesta- 
tem  patriam,  quae  est  temperaiissTma.  Senec.  de  Clement, 
c,   14. 

2.  Nulla  regi  gloria  est  ex  saeva  anTmadversTone  : 
quTs  enim  dubitat  eum  multum  posse  ?  At  contra  maxTma, 
61  nec  alienae  Trae  serviat.     r.  17. 

Id  facere  laus  est  quod  ITcet,  non  quod  ITbet. 
MTnTmum  decet  iTbere,  cui  multum  iTctt. 

Senec,  Octa.ver.  455.     7roa8fVer,  334. 


(298     ) 


Cum  ab  Alexandro  magno  flagitaret  mat^r  Olympias 
mortem  cujusdam  insontis,  et  dictitaret,  spe  facilius  im- 
petrandi  quae  vellet,  eum  se  per  novem  menses  utero  por- 
tasse:  prudenter  respondit :  Aliam^  fiarens  ofitima^  posce 
mercedem,  hominis  ^nim  innbcentia  salus  benejicio  nullo 
fiensdtur.     Ammian.  1.  xiv. 

Antoninus  Piiis  hanc  celebratam  ScIpTonis  sententiam 
saepe  in  ore  habebat :  Malle  se  unum  civem  servdre,  guam 
miUe  hostes  occidere.     Capitol.  c.  9. 

Theodosius,  conquerente  quodam  ex  familiaribiis,  quod 
sontes  morte  non  multaret,  Utzndm,  inquTt,  et  mortuos  li- 
ceret  ad  vltam  revocdre.     Joan.  Antioch. 

VespasTanus  nunquam  caede  cujusdam  laetatus,  justis 
supplTcTis  illacrymavit  euam  et  ingemviit.  Sueton.  in  Vesfi» 
c.  15. 

Primls  annis  imperii  NeronTs,  animadversurus  in  la- 
trones  diios  Burrhus  praeioriis  cohorubus  praefectus,  vTr 
egregius,  petebat  a  Nerone,  ut  scrlberet  nomina  eorum  Tn 
quos  praeterea  animadverti  vellet ;  hocquc  saepe  dilatum, 
tit  tandem  fieret,  instabat.  InvTius  invTto  ciim  chartam 
tradTdissetj  exclamavit  Nero  :  Vellem  nescire  litterds.  Qudm 
diversa  illa  vox  erat  a  Calij^ulae  voto  ?  quT  optabat /io/iw/Ms 
JRomanus  unam  cervlcem  hdberety  ut  ipse  uno  ictu  et  uno  die 
crudSlitatem  expleret !  Senec.  2  de  Ciemen.  c,  1.3.  de  /ra, 
c.  19. 

3.  Ad  Caesarem  Augustum  delatum  est  L.  Cinnam 
insTdias  e!  striiere.  Dictum  est  uhT,  et  quando,  et  quThus 
conscTlSj  et  quemadmodum  aggredi  vellet.  His  audltls 
Augustus  concTlium  amlcorum  Tn  posterum  dTcm  advocS- 
ri  jussTt:  ipse  interim  inquTeta  nox  fuit.  Gemens  sublndc 
voces  emlttebat  varias  et  inter  se  contrarTas.  Qutd?  ego 
fiercussorem  meiim  securum  ambuldre  pdtiar,  me  sdllicito  ? 
JErgo  non  ddbis  poends  gui  tdt  clvilibua  bellis  frustrd  petitum 
cdfiut,  tot  ndvdltbusf  tot pedestrzbus  prxlils  incolume,  immo» 
Idre  dd  dras  constitiiit,  postquam  pax  terrd  mdrique  pdrtd 
est  ?  Rursus  sTlentTo  interposTto,  sTbi  magTs  quam  Cinnae 
iratiis,  seque  ipse  compellans,  Qza^c?  v?t>?*,  inquiebat,  «? /^^' 
rire  te  tam  multorum  interest  ?  quis  Jints  erit  supplicio' 
rum  ?  quis  sanguints  ?  Ego  siim  nebilibus  ddblescentulis 
exfibsitum  cdput  in  qubd  mucrones  dcudnt,  Non  est  ante 
ferendd  vitd.,  si  iit  ego  non  peredm,  tdm  multi  perdendi 
sunt.  InterpellavTt  tandem  illum  LIvTa  tixor :  et,  AdmittiSy 
inquTt,  muliebre  co7isilium  ?  Fdc  guod  medici  sblent,  guT, 


(299     ) 

iibt  usttata  remedia  non  firocedunt,  tentant  contraria.    S^- 
veritdte  nthil  ad  huc  firofecisti :  nunc  tenta  qudmodo  tibi   ' 
ceddt   clementid.      Ignosce    L.    Cinna.      Defirehensun  est : 
jam  nocere  tibi  non  fiotest  firodesse  /dma  tucs  fibtest.     [O 
quam  clara  femin»  sententia.] 

Bene  suadere  visa  est  LTvia,  gratias  ei  egit  Augustus, 
Cinnam  ad  se  accersivit,  dimTssisque  omnibus  e  cubiculo, 
delatum  ad  se  indicmm  exposiiit,  adjecit  locum,  socios,  di- 
em,  ordinem  insidiarum :  et  cum  siia  in  eum  beneficia 
plurima  commemorasset,  pr5  quibus  ille  infandam  caedem 
paraverat ;  hTs  verbTs  dedit:  Vitain  tibi^  Cinnd,  iterum  </o, 
firius  hosti,  cum  te  in  hostium  meorum  castris  invenirtmy 
nunc  insidtdtori  dc  fiarricida.  Ex  hcdierno  dielnter  n^a 
amicitia  incifiidt  :  et  qudm  Hbenter  ego  tibi  vitam  do^  tdm 
libenter  tu  mihi  eam  debeds,  Post  haec^detuHt  ei  ultro  con- 
siilatum,  questvis  quod  non  auderet  petere :  amTcTssimum 
fideiissimumque  habuit:  et  nullis  amplius  TnsidiTs  ab  lillo 
petTtiis  est,  id  clementiae  benef  icio  consecutus,  quod  anteS 
severitate  frustra  quaesierat.      1  de  Clement.  c.  9. 

4.  PopulTs  id  qu6d  acerbissimum  est,  quod  tributa 
pendant,  non  ita  acerbum  debet  videri.  IUud  cogUSnt, 
nullam  a  se  neque  belli  externi,  neque  discordiariim  d6- 
mesticarum,  calamitatem  abfiituram  esse,  nisi  alicujiis  im- 
perio  regerentiir.  Id  autem  imperium  cum  exerceri  sine 
vectigalibus  ac  tributis  nullo  modo  possit ;  aequo  anim5 
parte  aliqua  suorum  fructuum  pacem  sibi  sempiternam  re- 
dimant  atque  otiiim.     Cicer.  Efi.  ad  Quint. 

Neque  quies  gentium  sine  armTs,  neque  arma  sinS 
stipendTis,  neque  stipendia  sine  tribuiTs,  haberi  queunt. 
Tacitusy  4>  Hist.  c.  74. 

VectTgalia  nervi  sunt  reipublicae.  Cicer.firo  Leg,  Manl 
n.  17. 

Tiberius  praesidibiis  provTnciarum  onerandas  esse  tri- 
biito  provTncias  scrTbentibus  rescripsit :  I^dni  /lastoris  esse 
tondere  fieciiSi  non  deglubere.     Sueton.  in  Tiber.  c.  23. 

Trajanus  exacliones  improbans  et  detestans,  Jisciim. 
lieni  sitnilem  esse,  dTccDat,  quo  crescente^  artus  reliqui  ta- 
bescunt.     A.  Vict.  Epit.  c  6. 


Selectaruin  e  firofanis  Scrifitoribus  Historiarum, 

Eims. 


A 


J 


^'^-j  r. 


4  Ti'/,  -^TTTtr-^^.-^.:,.,^-^^" ^f^ 


^  -  Y  uIa 


A. 


4 


0 


YA  02976 


* 


\ 


M161732 


THE  UNIVERSITY  OF  CAUFORNIA  LIBRARY 


y 


